شوک آنافیلاکتیک یا آنافیلاکسی در کودکان؛ علائم، درمان و اقدامات فوری
آنافیلاکسی یک واکنش آلرژیک شدید، سریع و بالقوه تهدیدکننده زندگی است که می‌تواند دستگاه تنفسی، گردش خون، پوست و دستگاه گوارش را درگیر کند. این واکنش ممکن است مدت کوتاهی پس از تماس با ماده حساسیت‌زا ایجاد شود و در بعضی موارد بسیار سریع پیشرفت کند.
یک نکته مهم این است که آنافیلاکسی و شوک آنافیلاکتیک دقیقاً یک اصطلاح نیستند. آنافیلاکسی نام واکنش شدید آلرژیک است و زمانی که این واکنش موجب افت شدید فشار خون و اختلال در گردش خون شود، ممکن است به آن «شوک آنافیلاکتیک» گفته شود. همچنین نبود کهیر یا علائم پوستی، آنافیلاکسی را رد نمی‌کند.
آنافیلاکسی یک وضعیت اورژانسی است و اپی‌نفرین (آدرنالین) درمان خط اول آن محسوب می‌شود. تأخیر در استفاده از اپی‌نفرین می‌تواند خطر عوارض شدید را افزایش دهد.
علائم آنافیلاکسی در کودکان چیست؟
علائم می‌توانند در چند دقیقه ایجاد شوند و شدت آنها به‌سرعت افزایش پیدا کند. همه کودکان همه علائم را نشان نمی‌دهند.
علائم پوستی و مخاطی
- کهیر و خارش
- قرمزی یا گرگرفتگی پوست
- تورم لب‌ها، صورت یا زبان
- تورم یا احساس تنگی در گلو
علائم تنفسی
- تنگی نفس
- خس‌خس سینه
- سرفه مداوم و ناگهانی
- صدای غیرطبیعی هنگام تنفس
- گرفتگی یا تورم راه هوایی
- گرفتگی صدا یا دشواری در صحبت کردن
علائم قلبی و عصبی
- رنگ‌پریدگی شدید
- ضعف و بی‌حالی
- سرگیجه
- کاهش سطح هوشیاری
- غش یا فروپاشی
- علائم ناشی از افت فشار خون
علائم گوارشی
- درد شدید یا مداوم شکم
- استفراغ
- اسهال
در کودکان خردسال، ممکن است آنافیلاکسی به شکل بی‌حالی، رنگ‌پریدگی و شل شدن بدن کودک دیده شود. همچنین علائم پوستی ممکن است اصلاً وجود نداشته باشند.
آنافیلاکسی چه زمانی رخ می‌دهد؟
آنافیلاکسی معمولاً پس از تماس با ماده‌ای که کودک به آن حساس است ایجاد می‌شود و می‌تواند خیلی سریع پیشرفت کند. مدت زمان شروع علائم به نوع ماده حساسیت‌زا و شرایط فرد بستگی دارد؛ بنابراین نمی‌توان یک زمان ثابت مانند «دو ساعت» را برای همه واکنش‌ها در نظر گرفت.
برخی واکنش‌ها در مدت کوتاهی پس از تماس آغاز می‌شوند و در مواردی نیز علائم می‌توانند پس از یک دوره بهبود دوباره برگردند؛ به این حالت واکنش دو مرحله‌ای یا Biphasic reaction گفته می‌شود.
چه عواملی باعث آنافیلاکسی در کودکان می‌شوند؟
عامل ایجادکننده می‌تواند متفاوت باشد، اما شایع‌ترین محرک‌ها عبارت‌اند از:
مواد غذایی
از جمله:
- بادام‌زمینی
- مغزهای درختی مانند گردو و بادام
- شیر
- تخم‌مرغ
- ماهی
- سخت‌پوستان و صدف‌ها
- کنجد
- گندم و برخی مواد غذایی دیگر
هر ماده غذایی در یک فرد حساس می‌تواند باعث واکنش شدید شود؛ بنابراین فهرست مواد غذایی حساسیت‌زا محدود به چند مورد خاص نیست.
داروها
برخی داروها، از جمله تعدادی از آنتی‌بیوتیک‌ها و بعضی داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی، می‌توانند باعث واکنش شدید آلرژیک شوند. بنابراین سابقه حساسیت دارویی کودک باید همیشه به پزشک و داروساز اطلاع داده شود.
نیش و گزش حشرات
نیش زنبور، زنبورهای وحشی و برخی حشرات دیگر ممکن است در کودکان حساس باعث آنافیلاکسی شود. در این شرایط، سابقه واکنش قبلی اهمیت زیادی دارد.
لاتکس
لاتکس نیز می‌تواند در افراد حساس عامل آنافیلاکسی باشد، هرچند نسبت به بعضی محرک‌ها کمتر شایع است.
ورزش و عوامل دیگر
ورزش به‌تنهایی یا همراه با یک ماده غذایی خاص، در برخی افراد می‌تواند محرک آنافیلاکسی باشد. سرما و بعضی عوامل دیگر نیز در موارد نادر گزارش شده‌اند.
نکته مهم این است که رنگ‌ها و مواد نگهدارنده غذایی از شایع‌ترین علل آنافیلاکسی در کودکان محسوب نمی‌شوند و نباید بدون شواهد پزشکی آنها را عامل اصلی واکنش دانست.
هنگام آنافیلاکسی کودک چه کار کنیم؟
آنافیلاکسی را نباید در خانه منتظر ماند تا خودش برطرف شود. در صورت شک به آنافیلاکسی، اقدام سریع اهمیت زیادی دارد.
۱. اپی‌نفرین را فوراً استفاده کنید
اپی‌نفرین (آدرنالین) درمان خط اول آنافیلاکسی است. اگر برای کودک دستگاه خودتزریق اپی‌نفرین تجویز شده است و علائم آنافیلاکسی ایجاد شده‌اند، باید طبق برنامه اورژانسی کودک و دستور دستگاه، در اسرع وقت استفاده شود.
محل معمول تزریق دستگاه‌های تزریق عضلانی، قسمت خارجی و میانی ران است. اپی‌نفرین نباید به جای آنتی‌هیستامین یا داروی دیگری به تأخیر بیفتد.
۲. با اورژانس تماس بگیرید
پس از استفاده از اپی‌نفرین، با اورژانس تماس بگیرید و وضعیت کودک را توضیح دهید. در ایران شماره اورژانس ۱۱۵ است.
اگر علائم ادامه پیدا کنند، بدتر شوند یا پس از حدود ۵ دقیقه بهبود کافی ایجاد نشود، ممکن است طبق برنامه اورژانسی کودک و راهنمای دستگاه، دوز دوم اپی‌نفرین مورد نیاز باشد.
۳. کودک را وادار به ایستادن یا راه رفتن نکنید
در آنافیلاکسی، به‌ویژه زمانی که افت فشار وجود دارد، ایستادن یا راه رفتن می‌تواند وضعیت گردش خون را بدتر کند.
کودک را در حالت درازکش نگه دارید. اگر کودک استفراغ می‌کند یا هوشیاری خود را از دست داده است، او را در وضعیت پهلو قرار دهید. در صورت دشواری شدید تنفس، ممکن است قرار گرفتن در وضعیت نشسته با پاهای کشیده، تنفس را آسان‌تر کند؛ اما نباید او را مجبور به ایستادن یا راه رفتن کرد. برای شیرخواران و کودکان خردسال نیز نگه داشتن کودک به شکل درازکش توصیه می‌شود.
۴. اگر کودک بی‌هوش شد و تنفس طبیعی نداشت
در این شرایط باید فوراً کمک اورژانسی دریافت شود و احیای قلبی ریوی در صورت نیاز و بر اساس آموزش‌های موجود آغاز شود.
آیا آنتی‌هیستامین برای آنافیلاکسی کافی است؟
خیر.
آنتی‌هیستامین‌هایی مانند دیفن‌هیدرامین ممکن است بعضی علائم پوستی مانند خارش و کهیر را کاهش دهند، اما جایگزین اپی‌نفرین نیستند و برای درمان مشکلات تنفسی یا افت فشار خون کافی نیستند.
یکی از خطاهای خطرناک این است که والد به امید اثر آنتی‌هیستامین، تزریق اپی‌نفرین را به تأخیر بیندازد.
آیا کورتون در آنافیلاکسی لازم است؟
کورتیکواستروئیدها ممکن است در بعضی شرایط پزشکی به عنوان درمان کمکی استفاده شوند، اما درمان اصلی آنافیلاکسی نیستند و نباید جای اپی‌نفرین را بگیرند. همچنین شواهد کافی برای استفاده روتین از کورتون با هدف پیشگیری از واکنش دو مرحله‌ای وجود ندارد.
در بیمارستان، بر اساس وضعیت کودک ممکن است درمان‌های حمایتی دیگری مانند اکسیژن، مایعات و داروهای لازم برای کنترل مشکلات تنفسی یا گردش خون نیز انجام شود.
آیا بعد از بهتر شدن کودک، مراجعه به بیمارستان لازم است؟
بله، آنافیلاکسی نیاز به ارزیابی پزشکی دارد. حتی در صورتی که کودک پس از تزریق اپی‌نفرین بهتر شده باشد، ممکن است علائم دوباره ظاهر شوند. مدت تحت نظر بودن در مرکز درمانی بر اساس شدت واکنش، تعداد دوزهای اپی‌نفرین، پاسخ کودک به درمان و عوامل خطر تعیین می‌شود.
چگونه از آنافیلاکسی در کودک پیشگیری کنیم؟
پیشگیری کامل همیشه ممکن نیست، اما می‌توان خطر مواجهه و تأخیر در درمان را کاهش داد.
ماده حساسیت‌زا را شناسایی و از آن اجتناب کنید
اگر عامل حساسیت کودک مشخص شده است، باید آن را از برنامه غذایی یا محیط کودک حذف کرد و درباره احتمال تماس اتفاقی با پزشک یا متخصص آلرژی مشورت کرد.
برنامه اورژانسی مکتوب داشته باشید
کودکی که سابقه آنافیلاکسی دارد بهتر است یک برنامه مشخص برای واکنش آلرژیک داشته باشد تا والدین، مراقبان، معلم، مهدکودک و سایر افراد مسئول مراقبت از او بدانند چه علائمی نشان‌دهنده اورژانس هستند و اپی‌نفرین را چه زمانی و چگونه استفاده کنند.
اپی‌نفرین تجویزشده را همیشه در دسترس نگه دارید
دستگاه خودتزریق اپی‌نفرین باید مطابق وزن و شرایط کودک و طبق تجویز پزشک انتخاب شود. والدین و مراقبان باید نحوه استفاده از دستگاه مخصوص کودک را تمرین کرده باشند.
در بسیاری از برنامه‌های مراقبتی توصیه می‌شود بیش از یک دوز اپی‌نفرین در دسترس باشد، زیرا ممکن است یک دوز کافی نباشد. نوع و تعداد دستگاه‌ها باید مطابق برنامه پزشک و امکانات محل زندگی کودک تعیین شود.
مدرسه، مهدکودک و مراقبان کودک را مطلع کنید
معلم، مربی، پرستار کودک، بستگان و هر فرد دیگری که از کودک مراقبت می‌کند باید از آلرژی او و نحوه برخورد با واکنش شدید آگاه باشد. وجود یک برنامه مکتوب می‌تواند در شرایط اضطراری بسیار کمک‌کننده باشد.
دستبند هشدار پزشکی
برای کودکانی که آلرژی شدید دارند، استفاده از دستبند یا کارت هشدار پزشکی می‌تواند اطلاعات مهمی درباره حساسیت شناخته‌شده کودک در اختیار دیگران قرار دهد؛ به‌ویژه در شرایطی که والدین در کنار کودک نیستند.
آیا می‌توان از آنافیلاکسی جلوگیری کرد؟
در بعضی موارد، اجتناب دقیق از ماده حساسیت‌زا می‌تواند خطر واکنش را بسیار کاهش دهد. برای حساسیت به نیش حشرات نیز باید درباره اقدامات پیشگیرانه با متخصص آلرژی مشورت شود و در بعضی کودکان ممکن است درمان‌های تخصصی مانند ایمنی‌درمانی با سم حشرات مطرح شود.
با این حال، هیچ اقدام پیشگیرانه‌ای نباید جایگزین همراه داشتن برنامه اورژانسی و اپی‌نفرین تجویزشده در کودک دارای سابقه آنافیلاکسی شود.
پرسش‌های متداول
آیا آنافیلاکسی همیشه با کهیر همراه است؟
خیر. علائم پوستی در بسیاری از موارد وجود دارند، اما ممکن است آنافیلاکسی بدون کهیر یا قرمزی پوست نیز اتفاق بیفتد. بنابراین مشکلات ناگهانی تنفسی، افت فشار، غش یا سایر علائم شدید پس از تماس با آلرژن را باید جدی گرفت.
آیا برای آنافیلاکسی می‌توان ابتدا آنتی‌هیستامین داد؟
خیر. اگر آنافیلاکسی مطرح است، آنتی‌هیستامین نباید باعث تأخیر در استفاده از اپی‌نفرین شود. آنتی‌هیستامین فقط می‌تواند به عنوان درمان کمکی برای بعضی علائم پوستی استفاده شود.
اگر بعد از تزریق اپی‌نفرین کودک بهتر شد، باز هم باید کمک پزشکی گرفت؟
بله. پس از آنافیلاکسی نیاز به ارزیابی و پایش پزشکی وجود دارد، زیرا علائم ممکن است دوباره ظاهر شوند و در بعضی موارد دوز دیگری از اپی‌نفرین یا درمان‌های حمایتی لازم می‌شود.
آیا هر تورم لب یا کهیر به معنی آنافیلاکسی است؟
نه لزوماً. کهیر یا تورم موضعی به‌تنهایی ممکن است یک واکنش آلرژیک خفیف‌تر باشد. اما اگر همراه با تنگی نفس، تورم زبان یا گلو، کاهش هوشیاری، افت فشار یا علائم شدید گوارشی باشد، باید آنافیلاکسی را جدی گرفت و مطابق برنامه اورژانسی اقدام کرد.
آیا یک بار آنافیلاکسی به این معنی است که کودک همیشه دوباره دچار آن می‌شود؟
خطر واکنش مجدد به آلرژن شناخته‌شده وجود دارد، اما شدت و احتمال واکنش آینده در همه کودکان یکسان نیست. به همین دلیل، ارزیابی توسط متخصص آلرژی، شناسایی محرک و داشتن برنامه اورژانسی اهمیت دارد.
جمع‌بندی
آنافیلاکسی یکی از مهم‌ترین فوریت‌های پزشکی در کودکان است و ممکن است در مدت کوتاهی پیشرفت کند. شناخت علائم و استفاده سریع از اپی‌نفرین می‌تواند حیاتی باشد.
اگر کودک سابقه آنافیلاکسی دارد، خانواده باید ماده حساسیت‌زا را بشناسند، برنامه اورژانسی مکتوب داشته باشند، نحوه استفاده از دستگاه اپی‌نفرین را یاد بگیرند و آن را در دسترس نگه دارند.
در هنگام واکنش شدید، اپی‌نفرین درمان خط اول است؛ آنتی‌هیستامین و کورتون جایگزین آن نیستند. همچنین کودک مبتلا به آنافیلاکسی نباید در شرایطی قرار گیرد که ایستادن یا راه رفتن وضعیت گردش خون او را بدتر کند. پس از درمان اولیه نیز ارزیابی پزشکی ضروری است.
منابع علمی
American Academy of Pediatrics – Create an Allergy and Anaphylaxis Emergency Plan
AAAAI/ACAAI – Anaphylaxis: A 2023 Practice Parameter Update
تاریخ آخرین بررسی و به‌روزرسانی علمی: ۱۵ مهر ۱۴۰۵ (۷ اکتبر ۲۰۲۶)
