هنگام انتخاب پروبیوتیک برای کودک به چه نکاتی توجه کنیم؟

مهم‌ترین نکته این است که فقط به عبارت‌هایی مانند «پروبیوتیک قوی» یا «حاوی میلیاردها باپروبیوتیک‌ها در کودکان؛ فواید، کاربردها و محدودیت‌های مصرف

پروبیوتیک‌ها میکروارگانیسم‌های زنده‌ای هستند که در صورت مصرف به مقدار مناسب و در شرایط مشخص، می‌توانند برای سلامت میزبان مفید باشند. برخی از آنها در مواد غذایی تخمیری مانند بعضی انواع ماست وجود دارند و برخی دیگر به شکل مکمل یا فرآورده‌های مخصوص کودکان عرضه می‌شوند.

با وجود افزایش استفاده از پروبیوتیک‌ها، یک نکته بسیار مهم وجود دارد: اثر همه پروبیوتیک‌ها یکسان نیست. نتیجه‌ای که برای یک سویه در یک بیماری به دست آمده، لزوماً درباره سویه دیگر صدق نمی‌کند. حتی یک گونه باکتریایی می‌تواند سویه‌های مختلفی داشته باشد که اثرات متفاوتی نشان دهند. به همین دلیل، راهنماهای تخصصی به جای توصیه کلی برای «پروبیوتیک»، درباره سویه مشخص، مقدار مصرف و بیماری مشخص اظهارنظر می‌کنند.

پروبیوتیک‌ها چگونه می‌توانند بر سلامت کودک اثر بگذارند؟

میکروبیوم روده از مجموعه بزرگی از باکتری‌ها و سایر میکروارگانیسم‌ها تشکیل شده است که با عملکرد دستگاه گوارش و سیستم ایمنی ارتباط دارند. بعضی پروبیوتیک‌ها می‌توانند با تغییر محیط روده، رقابت با میکروب‌های بیماری‌زا، تقویت برخی عملکردهای سد روده و اثر بر پاسخ ایمنی، در شرایط مشخص مفید باشند.

اما این اثرها به معنی آن نیست که مصرف پروبیوتیک به‌طور کلی «میکروبیوم روده را به حالت ایده‌آل» بازمی‌گرداند یا از همه بیماری‌ها جلوگیری می‌کند. شواهد علمی، اثر پروبیوتیک‌ها را وابسته به سویه و شرایط بالینی می‌دانند.

کاربرد پروبیوتیک‌ها در بیماری‌های گوارشی کودکان

اسهال حاد عفونی

یکی از زمینه‌هایی که بیشترین مطالعه را درباره پروبیوتیک‌ها در کودکان داشته است، گاستروانتریت حاد و اسهال عفونی است.

راهنمای ESPGHAN در سال ۲۰۲۳ اعلام کرده است که متخصصان سلامت می‌توانند در بعضی کودکان مبتلا به گاستروانتریت حاد، از سویه‌های مشخصی مانند Lacticaseibacillus rhamnosus GG یا Saccharomyces boulardii استفاده کنند. برای بعضی سویه‌های دیگر نیز شواهدی وجود دارد، اما کیفیت شواهد در برخی موارد پایین یا بسیار پایین است و توصیه‌ها معمولاً ضعیف یا مشروط هستند.

بنابراین نمی‌توان گفت «هر پروبیوتیکی اسهال را یک روز کوتاه می‌کند». مقدار اثر به سویه، بیماری و شرایط کودک بستگی دارد.

همچنان جبران آب و املاح با ORS، ادامه شیردهی و تغذیه مناسب بخش اصلی درمان اسهال کودکان محسوب می‌شود و پروبیوتیک جایگزین این اقدامات نیست.

اسهال ناشی از مصرف آنتی‌بیوتیک

آنتی‌بیوتیک‌ها علاوه بر باکتری‌های بیماری‌زا، بخشی از میکروارگانیسم‌های طبیعی روده را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهند و در بعضی کودکان باعث اسهال می‌شوند.

شواهد نشان می‌دهد بعضی پروبیوتیک‌ها می‌توانند خطر اسهال مرتبط با آنتی‌بیوتیک را کاهش دهند. ESPGHAN در کودکان، در صورت وجود عوامل خطر، استفاده از دوزهای بالاتر S. boulardii یا L. rhamnosus GG را به‌عنوان یک گزینه پیشگیرانه مطرح کرده است.

مرور کاکرین نیز نشان داده است که پروبیوتیک‌ها می‌توانند در کودکان دریافت‌کننده آنتی‌بیوتیک، خطر اسهال ناشی از آنتی‌بیوتیک را کاهش دهند؛ این اثر به‌ویژه برای فرآورده‌های با دوز بالاتر و برخی سویه‌ها بیشتر مشاهده شده است.

نکته مهم این است که پیشگیری با درمان متفاوت است. شواهد کافی برای اینکه بتوان پروبیوتیک را به‌عنوان درمان مستقل اسهال ناشی از آنتی‌بیوتیک توصیه کرد، وجود ندارد.

کولیک یا قولنج نوزاد

کولیک نوزادی به دوره‌هایی از گریه و بی‌قراری طولانی و بدون علت واضح در یک نوزاد سالم گفته می‌شود. در این وضعیت ممکن است نوزاد هنگام گریه پاهای خود را به سمت شکم جمع کند، صورتش قرمز شود یا نفخ داشته باشد. کولیک معمولاً در ماه‌های نخست زندگی دیده می‌شود و در بسیاری از نوزادان تا حدود ۳ تا ۴ ماهگی بهتر می‌شود.

برخی مطالعات نشان داده‌اند که Limosilactobacillus reuteri DSM 17938 می‌تواند برای کاهش علائم کولیک در برخی نوزادان، به‌ویژه نوزادانی که با شیر مادر تغذیه می‌شوند، مفید باشد. ESPGHAN نیز برای بعضی سویه‌های مشخص در نوزادان شیرخوار توصیه مشروط ارائه کرده است. در مقابل، برای نوزادانی که با شیرخشک تغذیه می‌شوند، شواهد کافی برای توصیه موافق یا مخالف وجود ندارد.

به همین دلیل، نمی‌توان گفت هر قطره پروبیوتیک برای کولیک مؤثر است. همچنین گریه شدید یا غیرمعمول همیشه به معنای کولیک نیست و در صورت وجود تب، بی‌حالی، اختلال تغذیه، استفراغ یا رشد نامناسب باید علت‌های دیگر بررسی شوند.

سندرم روده تحریک‌پذیر و درد شکمی عملکردی

در کودکان و نوجوانان مبتلا به برخی اختلالات درد شکمی عملکردی، شواهدی برای اثر بعضی پروبیوتیک‌ها وجود دارد.

ESPGHAN برای L. rhamnosus GG در برخی کودکان مبتلا به سندرم روده تحریک‌پذیر و برای L. reuteri DSM 17938 در بعضی اختلالات درد شکمی عملکردی توصیه مشروط مطرح کرده است. با این حال، اندازه اثر محدود است و این محصولات درمان قطعی بیماری محسوب نمی‌شوند.

یبوست کودکان

برخلاف بعضی تبلیغات تجاری، پروبیوتیک‌ها درمان استاندارد یبوست عملکردی کودکان نیستند.

ESPGHAN استفاده از پروبیوتیک‌ها را به‌عنوان درمان منفرد یا درمان کمکی برای یبوست عملکردی کودکان توصیه نمی‌کند، زیرا شواهد از اثربخشی آنها حمایت نمی‌کند.

پروبیوتیک‌ها در بیماری‌های التهابی روده

بیماری‌های التهابی روده شامل کولیت اولسراتیو و بیماری کرون هستند. از آنجا که میکروبیوم روده در فرایندهای التهابی این بیماری‌ها نقش دارد، استفاده از پروبیوتیک‌ها مورد مطالعه قرار گرفته است.

با وجود نتایج امیدوارکننده در بعضی مطالعات، ESPGHAN برای کودکان مبتلا به کولیت اولسراتیو یا بیماری کرون، به دلیل کافی نبودن شواهد، نمی‌تواند توصیه موافق یا مخالف قطعی برای پروبیوتیک‌های بررسی‌شده ارائه کند. در مورد بیماری کرون کودکان نیز راهنمای ECCO-ESPGHAN استفاده از پروبیوتیک‌ها را برای القا یا حفظ بهبودی توصیه نمی‌کند.

بنابراین پروبیوتیک نباید جایگزین درمان‌های اصلی بیماری التهابی روده شود.

پروبیوتیک‌ها و عفونت هلیکوباکتر پیلوری

در کودکان مبتلا به عفونت Helicobacter pylori، پروبیوتیک‌ها به‌تنهایی درمان عفونت نیستند.

ESPGHAN مطرح کرده است که S. boulardii می‌تواند در کنار درمان اصلی هلیکوباکتر پیلوری، در برخی شرایط به افزایش میزان ریشه‌کنی و کاهش عوارض گوارشی ناشی از درمان کمک کند؛ اما کیفیت شواهد پایین است و پروبیوتیک جایگزین آنتی‌بیوتیک‌ها و درمان استاندارد نیست.

پروبیوتیک در ماست

پروبیوتیک‌ها و انتروکولیت نکروزان در نوزادان نارس

انتروکولیت نکروزان (NEC) بیماری جدی و بالقوه خطرناک در نوزادان نارس است و ارتباط نزدیکی با رشد و عملکرد میکروبیوم روده دارد.

مطالعات متعدد نشان داده‌اند که برخی پروبیوتیک‌ها ممکن است خطر NEC را در نوزادان نارس کاهش دهند. ESPGHAN برای بعضی سویه‌ها یا ترکیب‌های مشخص، در صورت رعایت الزامات ایمنی، توصیه مشروط ارائه کرده است.

با این حال، این موضوع کاملاً متفاوت از مصرف خودسرانه پروبیوتیک در خانه است. AAP تأکید کرده است که شواهد درباره نوع محصول، کیفیت فرآورده و ایمنی هنوز یکسان نیست و در ایالات متحده مصرف روتین و همگانی پروبیوتیک برای همه نوزادان نارس توصیه نمی‌شود، به‌ویژه در نوزادان با وزن تولد بسیار پایین. همچنین موارد نادری از عفونت خونی ناشی از پروبیوتیک گزارش شده است.

بنابراین تصمیم‌گیری درباره پروبیوتیک برای نوزاد نارس باید در محیط درمانی و توسط تیم نوزادان انجام شود.

پروبیوتیک‌ها و آلرژی یا اگزما

ارتباط میان میکروبیوم روده و بیماری‌های آلرژیک باعث شده نقش پروبیوتیک‌ها در پیشگیری از درماتیت آتوپیک یا اگزما نیز مورد مطالعه قرار گیرد.

با این حال، نتایج مطالعات یکسان نیستند. برخی فراتحلیل‌ها احتمال کاهش خطر اگزما را مطرح کرده‌اند، اما تفاوت در سویه‌ها، زمان مصرف، جمعیت مورد مطالعه و روش پژوهش باعث شده نتایج قطعی نباشد. برخی راهنماهای جدید نیز مصرف روتین پروبیوتیک یا پری‌بیوتیک را صرفاً برای پیشگیری از درماتیت آتوپیک توصیه نمی‌کنند.

بنابراین نباید به والدین گفته شود که مصرف یک پروبیوتیک مشخص حتماً از اگزما یا سایر آلرژی‌ها جلوگیری می‌کند.

پری‌بیوتیک چیست و چه تفاوتی با پروبیوتیک دارد؟

پری‌بیوتیک ماده‌ای است که به‌صورت انتخابی توسط میکروارگانیسم‌های خاص مورد استفاده قرار می‌گیرد و می‌تواند در شرایط مشخص به سلامت میزبان کمک کند. این مواد معمولاً شامل برخی انواع الیگوساکاریدها هستند.

پری‌بیوتیک با پروبیوتیک یکسان نیست:

پروبیوتیک: میکروارگانیسم زنده مفید
پری‌بیوتیک: ماده‌ای که به‌طور انتخابی توسط میکروارگانیسم‌های خاص استفاده می‌شود

شیر مادر نیز حاوی الیگوساکاریدهای شیر انسان (HMOs) است که به شکل مهمی با میکروبیوم روده نوزاد ارتباط دارند.

در سال‌های اخیر، پری‌بیوتیک‌هایی مانند GOS و FOS به بعضی شیرخشک‌ها نیز اضافه شده‌اند. بررسی‌های جدید ESPGHAN نشان می‌دهد این مواد در شیرخشک نوزادان سالم می‌توانند قوام مدفوع را کاهش داده و دفعات دفع را در بعضی موارد افزایش دهند، اما شواهد فعلی مزیت بالینی واضح و ثابت برای پیشگیری از عفونت، کولیک یا آلرژی را نشان نمی‌دهد.

در نتیجه، وجود پری‌بیوتیک یا پروبیوتیک در یک محصول به‌تنهایی به معنی برتری آن نسبت به همه محصولات مشابه نیست.

آیا پروبیوتیک‌ها از بیماری‌های مختلف جلوگیری می‌کنند؟

تحقیقات درباره اثر پروبیوتیک‌ها در زمینه‌هایی مانند عفونت‌های تنفسی، عفونت ادراری، بیماری‌های متابولیک، چاقی، دیابت، سلامت روان و بیماری‌های قلبی‌عروقی ادامه دارد.

برخی مطالعات نتایج امیدوارکننده‌ای نشان داده‌اند، اما این یافته‌ها را نباید به‌عنوان اثبات یک درمان عمومی در کودکان در نظر گرفت. حتی در مورد عفونت‌های تنفسی، مرورهای سیستماتیک کاهش برخی عفونت‌ها را مطرح کرده‌اند، ولی کیفیت و قابلیت تعمیم نتایج بین سویه‌ها و جمعیت‌های مختلف متفاوت است.

بنابراین پروبیوتیک‌ها در حال حاضر جایگزین واکسیناسیون، درمان آنتی‌بیوتیکی در صورت نیاز، تغذیه مناسب یا درمان اختصاصی بیماری‌ها نیستند.کتری مفید» توجه نکنید.

بهتر است مشخص باشد:

نام دقیق گونه و سویه چیست؟
برای چه بیماری یا هدفی مطالعه شده است؟
مقدار میکروارگانیسم زنده در محصول چقدر است؟
نحوه نگهداری و تاریخ مصرف چگونه است؟
آیا محصول برای سن کودک مناسب است؟

یک محصول حاوی Lactobacillus لزوماً همان اثری را ندارد که در مطالعات یک سویه خاص مانند L. rhamnosus GG مشاهده شده است. این موضوع یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های پروبیوتیک با بسیاری از داروهای متداول است.

پرسش‌های متداول

آیا هر پروبیوتیکی برای کودک مفید است؟

خیر. اثر پروبیوتیک‌ها وابسته به سویه است و نمی‌توان نتایج یک مطالعه را به همه محصولات تعمیم داد.

بهترین پروبیوتیک برای اسهال کودک کدام است؟

برای برخی موارد گاستروانتریت حاد، سویه‌هایی مانند L. rhamnosus GG و S. boulardii در راهنمای ESPGHAN بررسی شده‌اند، اما میزان شواهد برای همه سویه‌ها یکسان نیست و مصرف آنها باید با توجه به شرایط کودک انجام شود.

آیا پروبیوتیک بعد از آنتی‌بیوتیک لازم است؟

برای همه کودکان ضروری نیست. برخی پروبیوتیک‌ها ممکن است در زمان مصرف آنتی‌بیوتیک به کاهش خطر اسهال ناشی از آنتی‌بیوتیک کمک کنند، به‌خصوص در کودکان دارای عوامل خطر. انتخاب محصول باید بر اساس شواهد و شرایط کودک باشد.

آیا پروبیوتیک برای کولیک نوزاد مفید است؟

برخی سویه‌های مشخص، به‌ویژه L. reuteri DSM 17938، ممکن است در نوزادان شیرمادرخوار مبتلا به کولیک مفید باشند، اما این اثر برای همه نوزادان و همه فرآورده‌ها ثابت نشده است.

آیا پروبیوتیک می‌تواند یبوست کودک را درمان کند؟

در حال حاضر شواهد کافی برای توصیه پروبیوتیک به‌عنوان درمان یبوست عملکردی کودکان وجود ندارد و ESPGHAN مصرف آن را برای این منظور توصیه نمی‌کند.

آیا مصرف پروبیوتیک برای نوزاد نارس بی‌خطر است؟

به دلیل آسیب‌پذیری بالای نوزادان نارس، تصمیم‌گیری درباره پروبیوتیک باید در بیمارستان و توسط تیم متخصص انجام شود. شواهد درباره فواید آن امیدوارکننده است، اما نوع محصول، کیفیت و ایمنی اهمیت بسیار زیادی دارد.

جمع‌بندی

پروبیوتیک‌ها می‌توانند در برخی شرایط مشخص و با سویه‌های مشخص برای کودکان مفید باشند، اما یک درمان عمومی برای همه بیماری‌ها نیستند. بیشترین شواهد کاربردی در کودکان مربوط به بعضی اختلالات گوارشی مانند اسهال حاد، پیشگیری از اسهال مرتبط با آنتی‌بیوتیک و در برخی شرایط کولیک نوزاد است.

در مقابل، برای بیماری‌هایی مانند یبوست عملکردی، بیماری کرون، کولیت اولسراتیو و بسیاری از بیماری‌های خارج از دستگاه گوارش، شواهد هنوز محدود، متناقض یا ناکافی است.

بنابراین هنگام انتخاب پروبیوتیک، به جای توجه صرف به عبارت «باکتری مفید»، باید سویه، مقدار، سن کودک، هدف مصرف و شواهد علمی مربوط به همان فرآورده را در نظر گرفت. در نوزادان نارس، کودکان دارای بیماری‌های شدید یا نقص ایمنی نیز مصرف پروبیوتیک باید حتماً با نظر پزشک انجام شود.