عفونت مجاری ادراری در کودکان؛ علائم، تشخیص، درمان و پیشگیری

عفونت مجاری ادراری یا UTI یکی از عفونت‌های شایع دوران کودکی است که می‌تواند مثانه و مجاری ادراری تحتانی یا بخش‌های بالاتر، به‌ویژه کلیه‌ها، را درگیر کند. اگر عفونت کلیه به‌موقع تشخیص داده نشود، در بعضی کودکان می‌تواند با عوارض جدی‌تری همراه شود؛ به همین دلیل، تشخیص درست و شروع درمان مناسب اهمیت دارد.

علائم عفونت ادراری در نوزادان همیشه واضح نیست و ممکن است فقط با تب یا تغییر وضعیت عمومی کودک دیده شود. در کودکان بزرگ‌تر، علائم ادراری مانند سوزش و تکرر ادرار معمولاً مشخص‌تر هستند.

عفونت مجاری ادراری چیست؟

دستگاه ادراری شامل کلیه‌ها، حالب‌ها، مثانه و مجرای ادرار است. عفونت می‌تواند هر یک از این بخش‌ها را درگیر کند.

وقتی عفونت در مثانه و مجاری ادراری تحتانی باشد، ممکن است علائمی مانند سوزش و تکرر ادرار ایجاد شود. اگر عفونت به کلیه‌ها برسد، تب و علائم عمومی بیماری، استفراغ یا درد پهلو ممکن است بیشتر دیده شود.

چه کودکانی بیشتر در معرض عفونت ادراری هستند؟

عفونت ادراری در هر سنی ممکن است اتفاق بیفتد، اما برخی شرایط خطر ابتلا را افزایش می‌دهند.

در دوران نوزادی، خطر UTI در پسران ختنه‌نشده بیشتر از پسران ختنه‌شده است. پس از دوره نوزادی، عفونت ادراری در دختران شایع‌تر می‌شود. وجود بعضی ناهنجاری‌های ساختاری دستگاه ادراری، برگشت ادرار از مثانه به حالب و کلیه‌ها (VUR)، سابقه عفونت ادراری قبلی و اختلالات عملکرد مثانه و روده نیز می‌توانند خطر عفونت را افزایش دهند.

«تأخیر در ختنه» به‌عنوان یک عامل زمینه‌ساز علمی مطرح نیست؛ آنچه اهمیت دارد وضعیت ختنه و عوامل خطر مرتبط با دستگاه ادراری است.

علت عفونت مجاری ادراری در کودکان چیست؟

بیشتر UTIهای کودکان باکتریایی هستند و شایع‌ترین عامل، باکتری اشرشیا کلی (E. coli) است که معمولاً از ناحیه روده وارد مجرای ادرار می‌شود. باکتری‌های دیگری مانند Klebsiella و Proteus نیز می‌توانند عامل عفونت باشند.

در بیشتر کودکان، باکتری از طریق مجرای ادرار به سمت مثانه حرکت می‌کند. وجود مشکلات ساختاری یا اختلال در تخلیه کامل مثانه می‌تواند شرایط را برای رشد باکتری‌ها و عود عفونت فراهم کند.

عوامل زمینه‌ساز عفونت ادراری

برخی عوامل می‌توانند احتمال UTI را بیشتر کنند، از جمله:

نگه داشتن ادرار

کودکی که مرتباً ادرار خود را نگه می‌دارد یا فرصت کافی برای تخلیه کامل مثانه ندارد، ممکن است بیشتر در معرض عفونت قرار بگیرد. تشویق کودک به رفتن منظم به دستشویی و تخلیه کامل مثانه اهمیت دارد.

یبوست

یبوست مزمن می‌تواند با اختلال عملکرد مثانه و روده همراه باشد و احتمال عفونت ادراری را افزایش دهد. به همین دلیل، درمان و پیشگیری از یبوست بخشی از مراقبت در کودکانی است که عفونت ادراری مکرر دارند.

ناهنجاری‌های دستگاه ادراری

برخی کودکان به دلیل مشکلات مادرزادی یا اکتسابی دستگاه ادراری، مانند VUR یا انسداد مسیر ادرار، بیشتر دچار UTI می‌شوند. در صورت عفونت‌های مکرر یا تب‌دار، پزشک ممکن است بررسی بیشتری را توصیه کند.

علائم عفونت مجاری ادراری در کودکان

علائم به سن کودک و محل عفونت بستگی دارند.

علائم در نوزادان و کودکان خردسال

در نوزادان، عفونت ادراری ممکن است علائم اختصاصی نداشته باشد. موارد زیر می‌توانند دیده شوند:

تب بدون علت مشخص
بی‌قراری یا تحریک‌پذیری
کاهش اشتها یا اختلال در شیر خوردن
استفراغ
بی‌حالی
گاهی کاهش وزن یا وزن‌گیری نامناسب

به همین دلیل، در یک نوزاد یا کودک خردسال مبتلا به تب بدون منبع مشخص، پزشک ممکن است UTI را نیز در نظر بگیرد. راهنمای جدید AAP ارزیابی UTI را در کودکان ۲ ماه تا ۲ سال دارای تب بدون علت مشخص، در صورت مناسب بودن شرایط بالینی، در اولویت قرار می‌دهد.

علائم در کودکان بزرگ‌تر

کودکانی که می‌توانند علائم خود را بیان کنند ممکن است دچار موارد زیر شوند:

سوزش یا درد هنگام ادرار کردن
تکرر ادرار
احساس فوریت برای ادرار کردن
درد پایین شکم
بی‌اختیاری ادراری جدید
شب‌ادراری جدید پس از دوره‌ای از خشکی شبانه
وجود خون در ادرار
تب

ادرار بدبو یا کدر ممکن است در برخی کودکان دیده شود، اما به‌تنهایی برای تشخیص عفونت ادراری کافی نیست و باید در کنار سایر علائم و نتایج آزمایش بررسی شود.

علائم عفونت کلیه

اگر عفونت به کلیه‌ها رسیده باشد، علائم می‌توانند شدیدتر باشند؛ از جمله:

تب بالا
لرز
استفراغ
درد پهلو یا پشت
بدحال شدن عمومی کودک

وجود تب همراه با علائم سیستمیک می‌تواند پزشک را بیشتر به عفونت قسمت بالایی دستگاه ادراری، یعنی پیلونفریت، مشکوک کند.

عفونت مجاری ادراری

عفونت ادراری چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص UTI فقط بر اساس علائم انجام نمی‌شود. پزشک معمولاً شرح حال و معاینه را در کنار آزمایش ادرار و کشت ادرار در نظر می‌گیرد.

آزمایش ادرار

آزمایش ادرار می‌تواند نشانه‌هایی مانند وجود گلبول سفید، لکوسیت‌استراز، نیتریت و سایر یافته‌های مرتبط با عفونت را نشان دهد.

با این حال، آزمایش ادرار به‌تنهایی همیشه برای اثبات UTI کافی نیست و تفسیر آن باید در کنار علائم و کشت ادرار انجام شود.

کشت ادرار

کشت ادرار برای شناسایی باکتری عامل عفونت و کمک به انتخاب آنتی‌بیوتیک مناسب اهمیت زیادی دارد.

روش جمع‌آوری نمونه بسیار مهم است. در کودکان بزرگ‌تر که کنترل ادرار دارند، نمونه تمیز وسط جریان ادرار می‌تواند استفاده شود. در نوزادان و کودکان کم‌سن، بسته به شرایط، ممکن است نمونه با سوندگذاری یا روش‌های تخصصی دیگر گرفته شود.

نمونه‌ای که با کیسه جمع‌آوری ادرار گرفته شده است، به دلیل احتمال بالای آلودگی برای اثبات قطعی UTI با کشت مناسب نیست و در صورت شک جدی به عفونت باید از روش معتبرتری برای نمونه‌گیری استفاده شود.

آیا همه کودکان مبتلا به UTI به تصویربرداری نیاز دارند؟

خیر. تصویربرداری باید بر اساس سن، نوع عفونت، شدت بیماری و سابقه کودک انجام شود.

بر اساس راهنمای جدید AAP در سال ۲۰۲۶، در کودکان کمتر از ۵ سال که نخستین UTI همراه با تب در آنها تشخیص داده شده است، سونوگرافی کلیه و مثانه برای بررسی ناهنجاری‌های ساختاری توصیه می‌شود.

در مقابل، VCUG یا سیستویورتروگرافی دفعی پس از اولین UTI تب‌دار، در کودکی که سونوگرافی طبیعی دارد، به‌طور روتین توصیه نمی‌شود و بیشتر در شرایط خاص، مانند وجود یافته غیرطبیعی در سونوگرافی یا عفونت‌های تب‌دار مجدد، مطرح می‌شود.

آزمایش‌هایی مانند CT اسکن یا پیلوگرافی وریدی جزو بررسی روتین عفونت ادراری ساده در کودکان نیستند و در صورت نیاز باید بر اساس نظر متخصص و شرایط بالینی انجام شوند.

درمان عفونت مجاری ادراری در کودکان

اگر UTI باکتریایی تشخیص داده شود، درمان اصلی آنتی‌بیوتیک مناسب است. انتخاب دارو به عواملی مانند سن کودک، شدت عفونت، محل احتمالی عفونت، سابقه قبلی و نتایج کشت و حساسیت آنتی‌بیوتیکی بستگی دارد.

در کودکان بالای ۲۸ روز تا کمتر از ۵ سال که از نظر بالینی شرایط مناسبی دارند، راهنمای AAP مصرف آنتی‌بیوتیک خوراکی را به جای درمان وریدی یا بستری توصیه می‌کند. نوزادان بسیار کم‌سن یا کودکانی که به‌شدت بیمار هستند ممکن است به درمان وریدی و مراقبت بیمارستانی نیاز داشته باشند.

مدت درمان چقدر است؟

مدت درمان برای همه کودکان یکسان نیست. راهنمای جدید AAP در کودکان کم‌خطر، در بسیاری از موارد دوره‌ای حداکثر ۷ روزه را ترجیح می‌دهد؛ برای برخی کودکان ۲ ماه تا ۲۴ ماه یا کودکان بزرگ‌تر با علائم پیلونفریت، ۵ تا ۷ روز می‌تواند مناسب باشد. در نوزادان ۸ روزه تا ۲ ماهه، ناهنجاری‌های دستگاه ادراری یا عفونت پیچیده ممکن است دوره طولانی‌تری لازم باشد.

مهم است که والدین آنتی‌بیوتیک تجویز شده را دقیقاً طبق دستور پزشک مصرف کنند و بدون مشورت، دارو را زودتر قطع یا برای بیماری بعدی مجدداً استفاده نکنند.

مراقبت از کودک در دوران عفونت ادراری

مصرف مایعات کافی می‌تواند به تأمین آب بدن و بهبود حال عمومی کودک کمک کند. آب معمولاً انتخاب مناسبی است و مقدار مایعات باید با سن و وضعیت کودک متناسب باشد.

درمان عفونت با مایعات به‌تنهایی انجام نمی‌شود و نوشیدن آب جایگزین آنتی‌بیوتیک در UTI باکتریایی نیست.

در صورت وجود درد یا تب، پزشک ممکن است دارویی مانند استامینوفن یا در سن مناسب ایبوپروفن را توصیه کند. این داروها فقط برای کاهش علائم هستند و عفونت را درمان نمی‌کنند.

آیا بعد از درمان باید دوباره کشت ادرار انجام شود؟

انجام کشت ادرار به‌صورت روتین برای همه کودکانی که پس از درمان کاملاً خوب شده‌اند، ضرورتی ندارد. در صورت باقی ماندن تب یا علائم، بدتر شدن وضعیت یا ایجاد عفونت مجدد، پزشک ممکن است آزمایش ادرار و کشت مجدد را درخواست کند.

در صورت عودهای مکرر یا وجود عوامل خطر، ممکن است کودک به ارزیابی تخصصی توسط متخصص اطفال، نفرولوژی یا اورولوژی کودکان نیاز داشته باشد.

چگونه از عفونت ادراری در کودکان پیشگیری کنیم؟

همه عفونت‌های ادراری قابل پیشگیری نیستند، اما بعضی عادت‌های سالم می‌توانند خطر عفونت را کاهش دهند.

کودک را به نگه داشتن ادرار عادت ندهید

کودک بهتر است زمانی که احساس نیاز به ادرار دارد به دستشویی برود و برای مدت طولانی ادرار خود را نگه ندارد. تخلیه کامل مثانه نیز اهمیت دارد.

از یبوست پیشگیری کنید

مصرف فیبر کافی، مایعات مناسب و درمان یبوست در صورت نیاز می‌تواند به سلامت عملکرد مثانه و روده کمک کند.

بهداشت ناحیه پوشک را رعایت کنید

پوشک نوزاد را به‌طور منظم تعویض کنید و ناحیه تناسلی را با روش ملایم تمیز نگه دارید. شست‌وشوی بیش از حد یا استفاده از محصولات تحریک‌کننده نیز ممکن است پوست را دچار مشکل کند.

هنگام تمیز کردن دختران، جهت پاک کردن را رعایت کنید

در دختران بهتر است پس از اجابت مزاج، ناحیه تناسلی از جلو به عقب پاک شود تا احتمال انتقال باکتری‌های روده به ناحیه مجرای ادرار کمتر شود.

لباس کودک

پوشیدن لباس راحت و قابل تنفس می‌تواند به راحتی کودک کمک کند، اما شواهدی وجود ندارد که لباس‌های تنگ یا جنس خاصی از لباس به‌تنهایی علت اصلی UTI باشند. بنابراین تمرکز اصلی باید روی عادات ادراری سالم، بهداشت و درمان یبوست باشد.

چه زمانی باید فوراً کودک را نزد پزشک ببریم؟

در برخی شرایط، احتمال UTI یا عفونت کلیه باید سریع بررسی شود. از جمله:

تب بدون علت مشخص، به‌خصوص در نوزادان و کودکان خردسال
تب ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر در نوزاد زیر ۳ ماه
بی‌حالی یا بدحال شدن واضح کودک
استفراغ مکرر
درد شدید شکم، پشت یا پهلو
کاهش قابل توجه ادرار
خون واضح در ادرار
ناتوانی در نوشیدن مایعات
سابقه ناهنجاری دستگاه ادراری یا عفونت ادراری تب‌دار قبلی

راهنمای جدید AAP تأکید می‌کند که در کودکان خردسال دارای تب بدون منبع مشخص، ارزیابی UTI نباید برای مدت طولانی به تعویق بیفتد؛ در کودکانی که خطر آسیب کلیه بالاتر است، ارزیابی سریع‌تر اهمیت بیشتری دارد.

پرسش‌های متداول

آیا عفونت ادراری در نوزادان همیشه با سوزش ادرار مشخص می‌شود؟

خیر. نوزادان نمی‌توانند سوزش یا درد هنگام ادرار را بیان کنند و ممکن است فقط تب، بی‌قراری، کاهش اشتها، استفراغ یا تغییر وضعیت عمومی داشته باشند.

آیا ادرار بدبو یعنی کودک حتماً عفونت ادراری دارد؟

خیر. بوی بد یا تغییر ظاهر ادرار به‌تنهایی تشخیص UTI را ثابت نمی‌کند. برای تشخیص صحیح، علائم کودک و نتایج آزمایش و کشت ادرار باید در کنار هم بررسی شوند.

آیا کشت ادرار با کیسه برای تشخیص کافی است؟

خیر. نمونه ادرار جمع‌آوری‌شده با کیسه به دلیل احتمال آلودگی برای تأیید قطعی عفونت با کشت مناسب نیست و در صورت شک جدی، نمونه باید با روش معتبرتری تهیه شود.

آیا همه کودکان مبتلا به عفونت ادراری نیاز به سونوگرافی دارند؟

خیر، اما طبق راهنمای جدید AAP، در کودکان زیر ۵ سال پس از نخستین UTI همراه با تب، سونوگرافی کلیه و مثانه توصیه می‌شود. نوع و زمان سایر تصویربرداری‌ها به شرایط کودک بستگی دارد.

آیا برای عفونت ادراری باید کودک آب زیادی بخورد؟

کودک باید مایعات کافی دریافت کند و آب انتخاب مناسبی است، اما افزایش مایعات به‌تنهایی عفونت باکتریایی را درمان نمی‌کند و جایگزین درمان پزشکی و آنتی‌بیوتیک در صورت نیاز نیست.

آیا عفونت ادراری در کودکان دوباره برمی‌گردد؟

بله، بعضی کودکان دچار عفونت‌های تکرارشونده می‌شوند. عود مکرر می‌تواند با عواملی مانند یبوست، اختلال عملکرد مثانه و روده یا بعضی ناهنجاری‌های دستگاه ادراری ارتباط داشته باشد و ممکن است به بررسی بیشتر نیاز داشته باشد.

جمع‌بندی

عفونت مجاری ادراری در کودکان می‌تواند از یک عفونت ساده مثانه تا عفونت کلیه متغیر باشد. در نوزادان و کودکان خردسال، علائم ممکن است بسیار غیر اختصاصی باشند و تب بدون علت مشخص یکی از مهم‌ترین نشانه‌هایی است که می‌تواند نیاز به بررسی UTI را مطرح کند.

تشخیص صحیح به ارزیابی بالینی، آزمایش ادرار و در بسیاری از موارد کشت ادرار با نمونه‌گیری مناسب نیاز دارد. درمان عفونت باکتریایی بر اساس نظر پزشک و با انتخاب آنتی‌بیوتیک مناسب انجام می‌شود و بعضی کودکان، به‌ویژه در نخستین UTI تب‌دار، ممکن است به سونوگرافی کلیه و مثانه نیاز داشته باشند.

رعایت عادات ادراری سالم، پیشگیری از یبوست، دریافت مایعات کافی و بهداشت مناسب می‌تواند به کاهش خطر عفونت‌های مجدد کمک کند. در صورت تب در نوزاد کم‌سن، بدحال شدن کودک، درد پهلو، استفراغ مکرر یا سایر علائم هشدار، ارزیابی پزشکی را به تأخیر نیندازید.