عفونت ادراری در کودکان؛ علائم، تشخیص، درمان و راه‌های پیشگیری
عفونت ادراری (Urinary Tract Infection یا UTI) یکی از عفونت‌های شایع در کودکان است. این عفونت می‌تواند قسمت‌های مختلف دستگاه ادراری را درگیر کند. عفونت مثانه را سیستیت و عفونت کلیه را پیلونفریت می‌نامند. بیشتر عفونت‌های ادراری کودکان زمانی ایجاد می‌شوند که باکتری‌ها از طریق مجرای ادرار وارد دستگاه ادراری شوند و در آنجا رشد کنند. اشرشیا کلی (E. coli) از شایع‌ترین عوامل ایجادکننده این عفونت است.
علائم UTI در کودکان به سن کودک و محل عفونت بستگی دارد. در نوزادان و کودکان زیر ۲ سال، گاهی تب بدون علت مشخص تنها نشانه قابل توجه عفونت ادراری است؛ در کودکان بزرگ‌تر، علائمی مانند سوزش ادرار، تکرر ادرار و درد شکم شایع‌تر هستند.
علائم عفونت ادراری در کودکان چیست؟
علائم ممکن است از کودکی به کودک دیگر متفاوت باشند. مهم‌ترین نشانه‌ها عبارت‌اند از:
- درد یا سوزش هنگام ادرار کردن
- تکرر ادرار یا احساس نیاز مکرر به ادرار
- فوریت در دفع ادرار
- بروز دوباره شب‌ادراری یا خیس کردن لباس در کودکی که قبلاً کنترل ادرار داشته است
- درد یا ناراحتی در قسمت پایین شکم
- وجود خون در ادرار
- بوی غیرمعمول ادرار
- تب
- تهوع یا استفراغ
- درد پهلو یا کمر، به‌ویژه در صورت درگیری کلیه‌ها
در نوزادان و کودکان کم‌سن ممکن است علائم اختصاصی وجود نداشته باشد و کودک فقط تب، بی‌قراری، کاهش اشتها یا استفراغ داشته باشد.
نکته: بوی بد یا کدر بودن ادرار به‌تنهایی برای تشخیص عفونت ادراری کافی نیست و باید در کنار علائم و آزمایش‌های مناسب تفسیر شود.
علت عفونت ادراری در کودکان چیست؟
در بیشتر موارد، باکتری‌های ناحیه اطراف مقعد و پوست به سمت مجرای ادرار حرکت می‌کنند و وارد دستگاه ادراری می‌شوند. کوتاه‌تر بودن مجرای ادرار در دختران یکی از عوامل افزایش خطر UTI در آنهاست.
عوامل دیگری نیز می‌توانند خطر عفونت را افزایش دهند؛ از جمله:
- یبوست
- اختلال در عملکرد مثانه و روده و تخلیه نامناسب ادرار
- نگه داشتن ادرار برای مدت طولانی
- برخی ناهنجاری‌های ساختاری دستگاه ادراری
- برگشت ادرار از مثانه به سمت کلیه‌ها (VUR)
- استفاده از کاتتر ادراری
- برخی بیماری‌های زمینه‌ای
بنابراین، UTI همیشه نتیجه رعایت نکردن بهداشت نیست و والدین نباید کودک را به دلیل ابتلا به عفونت ادراری سرزنش کنند.
تشخیص عفونت ادراری کودکان چگونه انجام می‌شود؟
تشخیص UTI فقط بر اساس علائم انجام نمی‌شود. پزشک با توجه به سن کودک، علائم، معاینه و نتیجه آزمایش ادرار تصمیم می‌گیرد که آیا عفونت ادراری وجود دارد یا خیر.
آزمایش ادرار
آزمایش ادرار می‌تواند وجود نشانه‌هایی مانند گلبول سفید، لکوسیت‌استراز، نیتریت یا باکتری را بررسی کند.
در بسیاری از کودکان بزرگ‌تر، نمونه ادرار می‌تواند با روش جریان میانی (clean-catch) جمع‌آوری شود. در نوزادان و کودکانی که نمی‌توانند نمونه تمیز ارائه کنند، ممکن است پزشک از روش‌هایی مانند سوندگذاری برای به‌دست آوردن نمونه مناسب استفاده کند. نمونه‌ای که فقط در کیسه جمع‌آوری ادرار قرار گرفته باشد، برای تأیید قطعی عفونت و به‌ویژه کشت، قابل اتکای کافی نیست.
کشت ادرار
کشت ادرار برای شناسایی عامل باکتریایی و بررسی حساسیت آن به آنتی‌بیوتیک اهمیت دارد. کشت به‌ویژه در نوزادان زیر ۳ ماه، موارد مشکوک به عفونت کلیه، عفونت‌های عودکننده یا زمانی که پاسخ به درمان مناسب نیست، اهمیت بیشتری دارد.
بهتر است در صورت امکان، نمونه مناسب پیش از شروع آنتی‌بیوتیک گرفته شود؛ زیرا مصرف آنتی‌بیوتیک می‌تواند نتیجه کشت را تغییر دهد.
آیا همه کودکان مبتلا به عفونت ادراری به تصویربرداری نیاز دارند؟
خیر. تصویربرداری برای همه کودکان مبتلا به UTI به‌طور معمول لازم نیست.
در موارد خاص، پزشک ممکن است برای بررسی ساختار کلیه‌ها و دستگاه ادراری از سونوگرافی استفاده کند. طبق راهنمای NICE، سونوگرافی در مواردی مانند عفونت ادراری غیرمعمول یا در برخی نوزادان کم‌سن پس از نخستین UTI توصیه می‌شود. عفونت‌های عودکننده نیز ممکن است به بررسی بیشتری نیاز داشته باشند.
سیستوسکوپی آزمایشی نیست که برای تشخیص معمول عفونت ادراری کودکان انجام شود و فقط در شرایط خاص و با نظر متخصص ممکن است کاربرد داشته باشد.
درمان عفونت ادراری در کودکان
اگر عفونت ادراری باکتریایی تشخیص داده شود، درمان اصلی آن آنتی‌بیوتیک تجویزشده توسط پزشک است. انتخاب دارو به عواملی مانند سن کودک، محل عفونت، شدت بیماری، سابقه عفونت‌های قبلی، حساسیت دارویی و الگوی مقاومت باکتری‌ها بستگی دارد. در صورت آماده شدن نتیجه کشت، ممکن است پزشک دارو را بر اساس حساسیت باکتری تغییر دهد.
مدت مصرف آنتی‌بیوتیک برای همه یکسان نیست
یکی از نکات مهمی که در توصیه‌های قدیمی دیده می‌شود، تعیین یک مدت ثابت مانند ۱۰ روز برای تمام عفونت‌های ادراری کودکان است. این توصیه درست نیست.
مدت درمان بر اساس نوع و شدت عفونت متفاوت است. برای مثال، در برخی عفونت‌های ادراری پایین در کودکان، دوره درمان کوتاه‌تر است، در حالی که پیلونفریت یا عفونت کلیه معمولاً به دوره طولانی‌تری نیاز دارد. بنابراین والدین باید دارو را دقیقاً طبق نسخه پزشک و برای مدت تعیین‌شده مصرف کنند و خودسرانه آن را قطع یا طولانی نکنند.
اگر آنتی‌بیوتیک به شکل شربت است، مقدار دارو باید با سرنگ یا پیمانه مدرج اندازه‌گیری شود. درباره نحوه نگهداری شربت نیز باید دستور همان فرآورده یا داروساز رعایت شود؛ زیرا همه آنتی‌بیوتیک‌های مایع شرایط نگهداری یکسانی ندارند.
مراقبت از کودک در خانه
در کنار درمان تجویزشده، چند اقدام ساده می‌تواند به راحتی کودک کمک کند:
دریافت مایعات کافی
کودک باید به اندازه کافی مایعات دریافت کند تا دچار کم‌آبی نشود. آب معمولاً انتخاب مناسبی است، مگر اینکه پزشک محدودیت خاصی برای مصرف مایعات تعیین کرده باشد.
دفع منظم ادرار
کودک را تشویق کنید ادرار خود را برای مدت طولانی نگه ندارد و هنگام احساس نیاز به دستشویی مراجعه کند. تخلیه کامل مثانه نیز اهمیت دارد.
کنترل درد و تب
برای کاهش درد یا تب می‌توان از دارویی مانند استامینوفن طبق سن، وزن و دستور پزشک یا فرآورده استفاده کرد. مصرف ایبوپروفن در کودکانی که دچار کم‌آبی هستند یا مشکلات خاص کلیوی دارند باید با احتیاط و طبق نظر پزشک باشد.
آیا پروبیوتیک‌ها یا آب زغال‌اخته عفونت ادراری را درمان می‌کنند؟
خیر. پروبیوتیک‌ها جایگزین آنتی‌بیوتیک در درمان UTI باکتریایی نیستند.
در مورد استفاده از پروبیوتیک‌ها برای پیشگیری از عفونت‌های ادراری عودکننده نیز شواهد کافی و قطعی وجود ندارد. NICE اعلام کرده است که شواهد درباره توانایی لاکتوباسیل‌ها در کاهش عود UTI در افراد مبتلا به عفونت‌های مکرر همچنان قطعی نیست.
درباره محصولات حاوی کرنبری یا زغال‌اخته نیز برخی مطالعات احتمال کاهش خطر عود را مطرح کرده‌اند، اما شواهد قطعی نیست و این محصولات برای درمان عفونت ادراری فعلی جایگزین درمان پزشکی نیستند.
چگونه نمونه ادرار کودک را به‌درستی جمع‌آوری کنیم؟
اگر پزشک از شما خواست نمونه ادرار کودک را در منزل جمع‌آوری کنید، مهم‌ترین نکته استفاده از ظرف استریل آزمایشگاه و رعایت دستور همان آزمایشگاه است.
در کودکانی که قادر به ادرار کردن در ظرف هستند، معمولاً نمونه تمیز جریان میانی ترجیح داده می‌شود. در این روش، ناحیه تناسلی به شکل مناسب تمیز می‌شود، کودک ادرار را شروع می‌کند و سپس مقدار لازم از بخش میانی جریان ادرار داخل ظرف استریل جمع‌آوری می‌شود.
لازم نیست نمونه حتماً اولین ادرار صبح باشد، مگر اینکه آزمایشگاه یا پزشک چنین دستوری داده باشد.
پس از جمع‌آوری، نمونه باید در کوتاه‌ترین زمان ممکن طبق دستور آزمایشگاه تحویل داده شود. در صورت وجود فاصله زمانی، شرایط نگهداری باید مطابق دستور آزمایشگاه باشد؛ زیرا مدت و دمای نگهداری می‌تواند بر کیفیت نتیجه آزمایش اثر بگذارد. بنابراین توصیه ثابت و عمومی مانند «۱۲ ساعت نگهداری در یخچال» برای همه نمونه‌ها مناسب نیست.
راه‌های پیشگیری از عفونت ادراری در کودکان
همه موارد UTI قابل پیشگیری نیستند، اما بعضی عادت‌ها می‌توانند احتمال عود را کاهش دهند.
کودک را به نگه داشتن ادرار عادت ندهید
به کودک یاد بدهید هنگام نیاز به دفع ادرار، مراجعه به دستشویی را بیش از حد به تأخیر نیندازد. برنامه منظم استفاده از دستشویی نیز ممکن است برای کودکانی که عادت به نگه داشتن ادرار دارند مفید باشد.
از یبوست پیشگیری کنید
یبوست می‌تواند با مشکلات عملکرد مثانه و افزایش خطر عفونت ادراری ارتباط داشته باشد. درمان و کنترل یبوست یکی از بخش‌های مهم پیشگیری از عود UTI در کودکان است.
بهداشت ناحیه تناسلی را رعایت کنید
ناحیه تناسلی کودک باید به شکل ملایم تمیز شود و از محصولات تحریک‌کننده مانند صابون‌های قوی یا محصولات معطر در صورت ایجاد تحریک پوستی پرهیز شود.
در دختران، آموزش پاک کردن از جلو به عقب پس از اجابت مزاج می‌تواند به کاهش انتقال باکتری‌های ناحیه مدفوع به مجرای ادرار کمک کند.
آب کافی و دسترسی آسان به دستشویی
کودک باید در طول روز به اندازه کافی آب دریافت کند و امکان استفاده از دستشویی را هنگام نیاز داشته باشد. جلوگیری از تأخیر طولانی در دفع ادرار یکی از توصیه‌های اصلی برای پیشگیری از عود UTI است.
عفونت ادراری مکرر در کودکان
اگر عفونت‌های ادراری به‌طور مکرر اتفاق می‌افتند، فقط تکرار آنتی‌بیوتیک راه‌حل نیست. پزشک ممکن است بررسی کند که آیا یبوست، اختلال عملکرد مثانه و روده یا یک مشکل ساختاری در دستگاه ادراری زمینه‌ساز عود عفونت است یا خیر.
آنتی‌بیوتیک پیشگیرانه برای همه کودکان پس از نخستین UTI توصیه نمی‌شود. در موارد عودکننده، پیشگیری دارویی ممکن است فقط در شرایط خاص و با نظر متخصص در نظر گرفته شود.
چه زمانی کودک باید فوراً توسط پزشک بررسی شود؟
برخی شرایط نیاز به ارزیابی سریع دارند، به‌خصوص در نوزادان.
در موارد زیر باید سریع با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید:
- نوزاد زیر ۳ ماه با تب یا دمای ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر
- تب همراه با علائم ادراری
- درد پهلو یا پشت
- استفراغ مکرر
- بی‌حالی یا بدحال شدن واضح کودک
- کاهش قابل توجه ادرار یا نشانه‌های کم‌آبی
- وجود خون در ادرار
- عدم شروع بهبود طی ۲۴ تا ۴۸ ساعت پس از آغاز درمان مناسب
- تشدید علائم در هر زمان
نوزادان کم‌سن و کودکانی که به عفونت کلیه مشکوک هستند ممکن است به ارزیابی و درمان سریع‌تر، و در برخی موارد به بستری شدن نیاز داشته باشند.
پرسش‌های متداول
آیا عفونت ادراری در کودکان خطرناک است؟
در صورت تشخیص و درمان مناسب، بیشتر کودکان بهبود پیدا می‌کنند. با این حال، عفونت درمان‌نشده، به‌ویژه عفونت کلیه، می‌تواند عوارض جدی ایجاد کند؛ به همین دلیل تشخیص و درمان به‌موقع اهمیت دارد.
آیا تب بدون علت در نوزاد می‌تواند نشانه عفونت ادراری باشد؟
بله. در نوزادان و کودکان زیر ۲ سال، UTI گاهی با علائم اختصاصی کمی همراه است و تب بدون علت مشخص می‌تواند تنها نشانه باشد.
آیا بوی بد ادرار به معنی عفونت ادراری است؟
خیر. تغییر بو یا ظاهر ادرار به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست و باید در کنار علائم و آزمایش‌های مناسب بررسی شود.
آیا عفونت ادراری همیشه به آنتی‌بیوتیک نیاز دارد؟
اگر عفونت ادراری باکتریایی و از نظر بالینی تأییدشده باشد، درمان معمولاً با آنتی‌بیوتیک انجام می‌شود. با این حال، نباید صرفاً بر اساس یک یافته آزمایشگاهی یا بدون شواهد بالینی مناسب، به کودک آنتی‌بیوتیک داد.
آیا آب زغال‌اخته می‌تواند عفونت ادراری کودک را درمان کند؟
خیر. حتی اگر فرآورده‌های زغال‌اخته در بعضی مطالعات با کاهش احتمالی عود عفونت مرتبط بوده باشند، برای درمان عفونت ادراری فعال جایگزین آنتی‌بیوتیک نیستند.
آیا بعد از اولین عفونت ادراری باید کودک همیشه آنتی‌بیوتیک پیشگیرانه مصرف کند؟
خیر. آنتی‌بیوتیک پیشگیرانه بعد از اولین UTI به‌طور معمول توصیه نمی‌شود. در عفونت‌های مکرر، پزشک ابتدا علت‌های زمینه‌ای را بررسی می‌کند و در صورت نیاز درباره پیشگیری دارویی تصمیم می‌گیرد.
جمع‌بندی
عفونت ادراری کودکان ممکن است با علائم واضحی مانند سوزش و تکرر ادرار یا با علائم غیراختصاصی مانند تب، بی‌اشتهایی و استفراغ بروز کند. در نوزادان کم‌سن، تشخیص سریع اهمیت ویژه‌ای دارد.
تشخیص معمولاً با ترکیبی از ارزیابی بالینی، آزمایش ادرار و در موارد لازم کشت ادرار انجام می‌شود. تصویربرداری نیز فقط در شرایط مشخص مورد نیاز است. درمان عفونت باکتریایی بر اساس سن کودک، محل عفونت، شدت بیماری و نتیجه کشت و حساسیت انتخاب می‌شود و مدت مصرف آنتی‌بیوتیک برای همه کودکان یکسان نیست.
برای کاهش احتمال عود، مصرف مایعات کافی، جلوگیری از نگه داشتن ادرار، درمان یبوست و رعایت بهداشت مناسب اهمیت دارند. در صورت عود مکرر، بررسی علت‌های عملکردی یا ساختاری دستگاه ادراری ضروری است.
منابع علمی
HealthyChildren.org – 5 Ways to Help Prevent Urinary Tract Infections (UTIs) in Children
NIDDK – Bladder Infection (Urinary Tract Infection—UTI) in Children
NIDDK – Treatment for Bladder Infection in Children
NICE – Urinary Tract Infection in Under 16s: Diagnosis and Management
تاریخ آخرین بررسی و به‌روزرسانی علمی: ۱۵ مهر ۱۴۰۵ (۷ اکتبر ۲۰۲۶)
