چگونه کودک ناشنوا را بزرگ کنیم؟ راهنمای رشد، ارتباط و استقلال کودک

بزرگ کردن کودکی که ناشنوا یا کم‌شنواست، بیش از آنکه به محدود کردن فعالیت‌های او مربوط باشد، به فراهم کردن دسترسی مناسب به زبان، ارتباط، آموزش، روابط اجتماعی و فرصت‌های برابر برای یادگیری نیاز دارد.

کودک ناشنوا می‌تواند مهارت‌های ارتباطی، اجتماعی، تحصیلی و زندگی را متناسب با توانایی‌های خود یاد بگیرد و به استقلال برسد. آنچه اهمیت زیادی دارد این است که خانواده منتظر نماند تا مشکلات ارتباطی خودبه‌خود برطرف شوند. تشخیص شنوایی، پیگیری منظم، دسترسی زودهنگام به یک زبان کاملاً قابل دسترس و دریافت خدمات متناسب با نیاز کودک، از عوامل مهم حمایت از رشد او هستند.

۱. تشخیص شنوایی و مداخله را به تأخیر نیندازید

هرچه وضعیت شنوایی کودک زودتر مشخص شود، خانواده زودتر می‌تواند برای دسترسی او به زبان و خدمات مورد نیاز برنامه‌ریزی کند.

برای نوزادان، استاندارد رایج ۱-۳-۶ پیشنهاد می‌کند غربالگری شنوایی تا یک ماهگی انجام شود، در صورت عدم موفقیت در غربالگری، ارزیابی تشخیصی تا سه ماهگی انجام گیرد و کودک دارای شنوایی غیرطبیعی حداکثر تا شش ماهگی به خدمات مداخله زودهنگام متصل شود. اجرای زودهنگام این فرایند با پیامدهای بهتر در رشد زبان و ارتباط همراه است.

البته حتی اگر کودک غربالگری بدو تولد را با موفقیت پشت سر گذاشته باشد، پیگیری رشد شنوایی و مهارت‌های ارتباطی اهمیت خود را حفظ می‌کند؛ زیرا برخی مشکلات شنوایی ممکن است بعداً ظاهر شوند.

چه متخصصانی ممکن است در این مسیر نقش داشته باشند؟

با توجه به علت و شدت کم‌شنوایی یا ناشنوایی کودک، ممکن است همکاری میان متخصص اطفال، متخصص گوش و حلق و بینی، شنوایی‌شناس، گفتاردرمانگر، متخصص مداخله زودهنگام، معلم کودک ناشنوا و سایر متخصصان لازم باشد. برنامه مراقبت باید فردمحور و خانواده‌محور باشد.

۲. مهم‌تر از شنیدن، دسترسی کودک به زبان است

یکی از مهم‌ترین نکات در رشد کودک ناشنوا این است که او باید بتواند از سنین پایین به یک زبان قابل دسترس و کامل دسترسی داشته باشد.

این زبان می‌تواند بر اساس شرایط کودک و انتخاب خانواده شامل زبان اشاره، زبان گفتاری با استفاده از سمعک یا کاشت حلزون، روش‌های ترکیبی یا سایر روش‌های ارتباطی باشد. هیچ نسخه واحدی برای همه کودکان وجود ندارد و تصمیم‌گیری باید بر اساس وضعیت شنوایی کودک، نیازهای او، ترجیح خانواده و میزان دسترسی واقعی او به زبان انجام شود.

اگر خانواده زبان اشاره را برای ارتباط انتخاب کرده است، بهتر است والدین و اعضای نزدیک خانواده نیز آن را بیاموزند. ارتباط مؤثر فقط برای آموزش نیست؛ کودک برای دریافت محبت، آرامش، توضیح قوانین، بیان احساسات و شکل دادن به روابط اجتماعی نیز به یک زبان قابل دسترس نیاز دارد.

آیا کودک ناشنوا حتماً باید گفتاردرمانی شود؟

گفتاردرمانی یا خدمات مرتبط با زبان و ارتباط ممکن است برای بعضی کودکان بسیار مفید باشد، اما هدف نباید این باشد که همه کودکان ناشنوا الزاماً یک شکل از ارتباط را دنبال کنند.

بعضی کودکان از مداخلات مرتبط با گفتار و شنیدن استفاده می‌کنند و بعضی دیگر زبان اشاره را به عنوان زبان اصلی خود انتخاب می‌کنند. در برخی موارد نیز استفاده از چند روش ارتباطی در کنار هم مناسب‌تر است. آنچه اهمیت دارد این است که کودک در هیچ مرحله‌ای بدون دسترسی مؤثر به زبان باقی نماند.

۳. در مورد سمعک و کاشت حلزون، تصمیم را با متخصص بگیرید

سمعک، کاشت حلزون و سایر فناوری‌های کمک‌شنوایی برای همه کودکان مناسب یا به یک اندازه مؤثر نیستند. انتخاب آنها به نوع و شدت وضعیت شنوایی کودک و ارزیابی تخصصی بستگی دارد.

برای کودکی که از سمعک یا سایر وسایل کمک‌شنوایی استفاده می‌کند، بررسی منظم عملکرد وسیله، تنظیم آن و پیگیری شنوایی اهمیت دارد. خانواده نیز باید آموزش ببیند که چگونه وسیله را به‌درستی نگهداری و در صورت بروز مشکل، مسیر دریافت کمک را پیدا کند.

کاشت حلزون نیز برای برخی کودکان واجد شرایط می‌تواند مفید باشد، اما یک «درمان واحد برای همه کودکان ناشنوا» محسوب نمی‌شود. تصمیم درباره آن نیازمند ارزیابی تخصصی و در نظر گرفتن شرایط کودک و خانواده است.

۴. کودک را بیش از حد وابسته نکنید

گاهی والدین به دلیل نگرانی از اینکه کودک ناشنوا ممکن است در برقراری ارتباط یا انجام بعضی کارها مشکل داشته باشد، بیش از اندازه به جای او عمل می‌کنند.

برای مثال ممکن است والد همیشه سفارش او را در فروشگاه انجام دهد، برایش با دیگران صحبت کند، تمام پیام‌ها را ترجمه کند یا حتی کارهایی را که کودک خودش می‌تواند انجام دهد، به جای او انجام دهد.

این حمایت در کوتاه‌مدت شاید آسان‌تر باشد، اما در بلندمدت می‌تواند فرصت تمرین استقلال را کاهش دهد.

به کودک فرصت دهید متناسب با سنش:

لباس‌هایش را انتخاب کند،
وسایل شخصی‌اش را مرتب کند،
در خریدهای ساده مشارکت داشته باشد،
نظر خود را بیان کند،
برای انجام یک کار از دیگران کمک بخواهد،
و مسئولیت‌های روزمره را خودش انجام دهد.

۵. به کودک حق انتخاب بدهید

کودک ناشنوا نیز مانند سایر کودکان نیاز دارد احساس کند نظرش اهمیت دارد و در بعضی تصمیم‌های زندگی خودش نقش دارد.

برای مثال می‌توانید از او بپرسید:

«کدام لباس را دوست داری؟»

«امروز اول کتاب بخونیم یا بازی کنیم؟»

«دوست داری این کار را خودت انجام بدهی یا من کمکت کنم؟»

این انتخاب‌ها باید متناسب با سن کودک باشند. هدف این نیست که تمام تصمیم‌ها به کودک سپرده شود، بلکه باید به او فرصت داد تصمیم‌گیری، حل مسئله و مسئولیت‌پذیری را تمرین کند.

۶. از کودک بخواهید نیازهایش را خودش بیان کند

یکی از مهم‌ترین مهارت‌های زندگی برای کودک ناشنوا، توانایی بیان نیازهای ارتباطی و درخواست کمک است.

به کودک آموزش دهید اگر متوجه حرف فرد مقابل نشد، بتواند به روش ارتباطی مورد استفاده خودش بگوید:

«لطفاً دوباره بگو.»

«من متوجه نشدم.»

«لطفاً روبه‌رویم صحبت کن.»

«لطفاً بنویس.»

«من از زبان اشاره استفاده می‌کنم.»

این مهارت‌ها بخشی از خودمدافعی (Self-advocacy) هستند و به کودک کمک می‌کنند در مدرسه، محیط اجتماعی و در آینده در محیط کار، نیازهای ارتباطی خود را بهتر مطرح کند.

والدین نباید همیشه به جای کودک صحبت کنند. البته در سنین پایین و در موقعیت‌هایی که کودک واقعاً نیازمند کمک است، حمایت والد طبیعی و ضروری است؛ اما این حمایت باید به‌تدریج با افزایش توانایی کودک کمتر شود.

۷. مسئولیت‌های روزمره را متناسب با سن به او بسپارید

ناشنوا بودن به این معنی نیست که کودک باید از مسئولیت‌های معمول زندگی کنار گذاشته شود.

کارهایی مانند جمع کردن اسباب‌بازی‌ها، مرتب کردن تخت، گذاشتن لباس‌ها در جای خود، آماده کردن وسایل مدرسه، مراقبت از وسایل شخصی و کمک در بعضی کارهای خانه می‌توانند بر اساس سن و توانایی کودک به او سپرده شوند.

در مورد وسایل کمک‌شنوایی نیز می‌توان به‌تدریج مسئولیت بیشتری به کودک داد؛ برای مثال بررسی محل قرار گرفتن وسیله، نگهداری درست، اطلاع دادن در صورت خرابی و یادگیری اقدامات ساده مراقبتی.

البته مقدار مسئولیت باید با سن، رشد حرکتی و شناختی کودک هماهنگ باشد و انتظار نداشته باشیم یک کودک خردسال مسئولیت کامل تجهیزات خود را به تنهایی بر عهده بگیرد.

زبان اشاره ناشنوایان

۸. مهارت‌های ایمنی را آموزش دهید

کودک ناشنوا برای زندگی مستقل به آموزش ایمنی نیاز دارد، اما نباید به دلیل نگرانی والدین، همه فعالیت‌های روزمره از او گرفته شود.

مهم است کودک روش‌های مناسب دریافت اطلاعات محیطی را یاد بگیرد؛ برای مثال توجه به علائم بصری، نگاه کردن به اطراف هنگام عبور از خیابان، توجه به چراغ‌های هشدار و استفاده درست از ابزارهای ایمنی.

در خانه نیز می‌توان از ابزارهای هشداردهنده مناسب، مانند سیستم‌های نوری یا لرزشی برای آتش‌سوزی، زنگ در یا بعضی هشدارهای ضروری استفاده کرد. هدف این است که محیط برای کودک قابل دسترس‌تر و ایمن‌تر شود، نه اینکه آزادی او محدود شود.

در فعالیت‌هایی مانند دوچرخه‌سواری، شنا یا ورزش نیز مانند همه کودکان باید اصول ایمنی رعایت شود و در صورت وجود بیماری یا شرایط خاص پزشکی، توصیه‌های متخصص مربوطه در نظر گرفته شود.

۹. کتاب، بازی و گفت‌وگو را جدی بگیرید

یادگیری زبان فقط در کلاس یا جلسه درمان اتفاق نمی‌افتد. تعامل روزمره خانواده با کودک یکی از مهم‌ترین فرصت‌های یادگیری است.

هنگام کتاب خواندن می‌توانید:

تصاویر را به کودک نشان دهید،
از نشانه‌ها و زبان اشاره استفاده کنید،
درباره داستان سؤال بپرسید،
از کودک بخواهید اتفاقات داستان را توضیح دهد،
و درباره احساسات شخصیت‌ها صحبت کنید.

برای کودکان ناشنوا یا کم‌شنوا، مهم است صورت والد، تصاویر و محتوای ارتباطی تا حد امکان در دسترس دیداری کودک باشد. استفاده از کتاب و ارتباط مشترک می‌تواند از رشد زبان، تفکر و مهارت‌های ارتباطی حمایت کند.

۱۰. مهارت‌های اجتماعی را تمرین کنید

کودک ناشنوا ممکن است برای برقراری ارتباط با همسالان یا مشارکت در بعضی موقعیت‌های اجتماعی به حمایت بیشتری نیاز داشته باشد. این موضوع به معنی ناتوانی در دوست‌یابی نیست.

برای او فرصت بازی با کودکان دیگر، شرکت در فعالیت‌های گروهی و حضور در محیط‌های آموزشی مناسب فراهم کنید. در عین حال، به او مهارت‌هایی مانند:

شروع کردن یک گفت‌وگو،
درخواست کمک،
بیان مخالفت،
نوبت گرفتن،
حل اختلاف،
و پایان دادن محترمانه به یک گفت‌وگو

را آموزش دهید.

خانواده می‌تواند درباره شرایط ارتباطی کودک با معلمان و سایر مراقبان نیز هماهنگ باشد تا کودک در محیط‌های مختلف از حمایت‌های لازم برخوردار شود. برنامه‌های آموزشی می‌توانند بسته به نیاز کودک شامل تغییرات و سازگاری‌هایی مانند شرایط آکوستیکی مناسب، محل نشستن مناسب، خدمات آموزشی تخصصی یا سایر تسهیلات ارتباطی باشند.

۱۱. به کودک مدیریت پول و خرید را آموزش دهید

استقلال مالی نیز مانند سایر مهارت‌ها به‌تدریج آموخته می‌شود.

به کودک آموزش دهید پول چه مفهومی دارد، قیمت کالاها چگونه مشخص می‌شود و تفاوت میان «نیاز» و «خواسته» چیست.

در سنین بالاتر می‌توانید با او تمرین کنید که:

قیمت کالاها را مقایسه کند،
برای خرید فهرست داشته باشد،
پول خود را پس‌انداز کند،
از فروشنده سؤال بپرسد،
و در صورت متوجه نشدن صحبت طرف مقابل، از نوشتار یا روش ارتباطی مناسب استفاده کند.

در واقع، هدف این نیست که ناشنوا بودن باعث حذف کودک از موقعیت‌های واقعی زندگی شود؛ هدف این است که او راه مناسب مشارکت در این موقعیت‌ها را یاد بگیرد.

۱۲. از کودک بیش از حد محافظت نکنید

محافظت از کودک ضروری است، اما محافظت افراطی می‌تواند فرصت تجربه کردن و یادگیری را از او بگیرد.

کودک ناشنوا نیز باید فرصت داشته باشد فعالیت‌های متناسب با سن خود را تجربه کند، اشتباه کند، مسئله‌ای را حل کند و نتیجه تصمیم خود را ببیند.

به جای اینکه دائماً بگویید:

«تو نمی‌توانی.»

بهتر است بپرسید:

«چطور می‌توانیم شرایط را طوری فراهم کنیم که بتوانی این کار را انجام بدهی؟»

این تغییر نگاه به جای تمرکز بر محدودیت، بر دسترسی و سازگاری محیط تمرکز می‌کند.

۱۳. حمایت عاطفی و سلامت روان را فراموش نکنید

کودک ناشنوا، مانند هر کودک دیگری، نیاز دارد احساس کند دوست‌داشتنی، توانمند و متعلق به خانواده و جامعه است.

نگران بودن والدین طبیعی است، اما بهتر است نگرانی‌های خود را به گونه‌ای مدیریت کنند که کودک دائماً احساس نکند «مشکل دارد» یا از دیگران پایین‌تر است.

خانواده می‌تواند درباره احساسات کودک با او صحبت کند، به پرسش‌هایش درباره ناشنوایی پاسخ دهد و فرصت‌هایی برای ارتباط با همسالان و افراد ناشنوا یا کم‌شنوا فراهم کند. حمایت خانواده و مشارکت فعال والدین در تصمیم‌گیری‌های درمانی و آموزشی از اصول مهم مراقبت خانواده‌محور است.

آیا کودک ناشنوا می‌تواند کاملاً مستقل شود؟

بسیاری از کودکان ناشنوا و کم‌شنوا می‌توانند با آموزش مناسب، دسترسی به زبان، حمایت خانوادگی و فرصت‌های آموزشی و اجتماعی، مهارت‌های زیادی برای زندگی مستقل به دست آورند.

مسیر استقلال برای همه کودکان یکسان نیست. بعضی کودکان ممکن است به حمایت‌های بیشتری نیاز داشته باشند و بعضی دیگر با افزایش سن مستقل‌تر شوند.

بنابراین بهتر است به جای تعیین یک تصویر ثابت از آینده کودک، مهارت‌های لازم را مرحله‌به‌مرحله و متناسب با توانایی‌های او آموزش دهید.

پرسش‌های متداول

آیا کودک ناشنوا حتماً باید زبان اشاره یاد بگیرد؟

نه یک روش ارتباطی برای همه کودکان اجباری نیست. برخی کودکان از زبان اشاره استفاده می‌کنند، برخی از زبان گفتاری با کمک فناوری‌های شنیداری بهره می‌برند و بعضی از رویکردهای ترکیبی استفاده می‌کنند. مهم‌ترین اصل، دسترسی زودهنگام و پایدار کودک به یک زبان کامل و قابل دسترس است.

آیا سمعک یا کاشت حلزون باعث می‌شود کودک مثل یک کودک شنوا شود؟

سمعک و کاشت حلزون می‌توانند برای کودکان واجد شرایط مزایای مهمی داشته باشند، اما نتیجه آنها برای همه کودکان یکسان نیست و جایگزین دسترسی به زبان، آموزش و حمایت‌های ارتباطی نمی‌شوند. انتخاب و ارزیابی این فناوری‌ها باید توسط تیم تخصصی انجام شود.

آیا باید همیشه به جای کودک ناشنوا با دیگران صحبت کنیم؟

خیر. حمایت والدین لازم است، اما بهتر است کودک به‌تدریج یاد بگیرد نیازهایش را خودش بیان کند و در موقعیت‌های اجتماعی از روش ارتباطی مناسب خود استفاده کند. این کار به تقویت استقلال و خودمدافعی او کمک می‌کند.

آیا کودک ناشنوا می‌تواند به مدرسه عادی برود؟

بسیاری از کودکان ناشنوا و کم‌شنوا در محیط‌های آموزشی مختلف تحصیل می‌کنند. انتخاب محیط مناسب به نیازهای ارتباطی، آموزشی و رشدی کودک و امکانات مدرسه بستگی دارد و ممکن است به سازگاری‌ها و حمایت‌های آموزشی نیاز باشد.

اگر کودک پیشرفت زبانی مورد انتظار را ندارد، چه کار کنیم؟

نباید صرفاً منتظر ماند تا کودک «خودش به حرف بیفتد» یا مشکل برطرف شود. نگرانی درباره رشد زبان یا ارتباط باید با پزشک کودک، شنوایی‌شناس و متخصصان مربوطه مطرح شود تا برنامه ارتباطی و خدمات مداخله‌ای کودک دوباره ارزیابی شود.

جمع‌بندی

تربیت کودک ناشنوا بیش از هر چیز به دسترسی به زبان، ارتباط مؤثر، حمایت خانوادگی، آموزش مناسب و فرصت تجربه کردن نیاز دارد.

تشخیص و مداخله زودهنگام اهمیت زیادی دارند، اما حمایت از کودک با تشخیص پایان پیدا نمی‌کند. خانواده باید به او کمک کند ارتباط برقرار کند، نیازهایش را بیان کند، از وسایل کمک‌شنوایی خود متناسب با سنش مراقبت کند، مهارت‌های روزمره را یاد بگیرد، با دیگران ارتباط اجتماعی برقرار کند و به‌تدریج مسئولیت بیشتری در زندگی خود بر عهده بگیرد.

مهم‌تر از همه، کودک نباید تنها بر اساس وضعیت شنوایی‌اش تعریف شود. با فراهم کردن زبان قابل دسترس، محیط مناسب، آموزش باکیفیت و فرصت‌های برابر می‌توان زمینه رشد توانایی‌ها و استقلال او را فراهم کرد.