تب کودک؛ وقتی کودکم تب دارد چه کار کنم؟
داغشدن پیشانی کودک، بیقراری و بالا رفتن عدد تبسنج میتواند هر پدر و مادری را نگران کند. اولین سؤال معمولاً این است: را نگران کند. اولین سؤال معمولاً این است: «چطور تبشامی، بهتر است سه چیز را بررسی کنید: سن کودک، وضعیت عمومی او و وجود علائم خطر.
تب معمولاً نشانه واکنش بدن به یک بیماری، اغلب عفونت، است. بسیاری از کودکان تبدار با مراقبت مناسب بهتر میشوند؛ بااینحال، تب در شیرخوار کوچک یا همراه با اختلال تنفس و کاهش هوشیاری، به ارزیابی فوری نیاز دارد.
هدف مراقبت از کودک تبدار فقط پایین آوردن عدد دماسنج نیست؛ مهمتر این است که کودک راحتتر باشد، مایعات کافی دریافت کند و نشانههای بیماری جدی بهموقع شناسایی شوند.
هشدار مهم: اگر کودک کمتر از سه ماه دارد و دمای بدنش ۳۸ درجه سانتیگراد یا بالاتر است، برای ارزیابی فوری پزشکی اقدام کنید؛ حتی اگر ظاهراً حال خوبی دارد. در هر سنی، سخت نفسکشیدن، کبودی لبها، بیدار نشدن یا کاهش واضح هوشیاری، تشنج و لکههای پوستی محونشونده با فشار، نیازمند اقدام فوری هستند.
وقتی کودک تب دارد، ابتدا چه کنیم؟
اگر کودک علائم خطر ندارد، این اقدامات نقطه شروع مناسبی هستند:
- دما را با دماسنج مناسب اندازه بگیرید. لمس پیشانی برای مشخصکردن عدد تب کافی نیست.
- رفتار و تنفس کودک را بررسی کنید. آیا به شما واکنش نشان میدهد؟ شیر یا مایعات میخورد؟ نفسکشیدنش راحت است؟
- مایعات مناسب سن را مرتب پیشنهاد کنید. در شیرخوار، ادامه شیر مادر یا شیرخشک با غلظت معمول اهمیت دارد.
- لباس و پوشش را متعادل نگه دارید. نه کودک را زیاد بپوشانید و نه برای خنککردن، کاملاً برهنه کنید.
- تببر را برای ناراحتی کودک در نظر بگیرید، نه صرفاً عدد تب. انتخاب دارو و مقدار آن باید با سن، وزن، غلظت فرآورده و شرایط پزشکی کودک سازگار باشد.
- روند حال کودک را زیر نظر بگیرید. اگر حالش بدتر شد، برای مراجعه منتظر رسیدن تب به عدد خاصی نمانید.
اگر کودک بیماری زمینهای مهم، نقص ایمنی یا دستور مراقبتی ویژه از پزشک دارد، همان برنامه اختصاصی بر توصیههای عمومی مقدم است.
تب کودک چند درجه است؟
بهطور عمومی، دمای ۳۸ درجه سانتیگراد یا بالاتر تب محسوب میشود؛ اما محل اندازهگیری، نوع دماسنج و روش استفاده بر تفسیر عدد اثر دارند.
هنگام تماس با پزشک، فقط نگویید «تبش ۳۸ بود». بهتر است این اطلاعات را هم ارائه کنید:
- سن کودک؛
- زمان اندازهگیری؛
- محل اندازهگیری، مانند زیر بغل یا گوش؛
- نوع دماسنج؛
- داروهای مصرفشده و زمان آخرین نوبت.
برای تبدیل دمای زیر بغل به دمای دهان یا مقعد، عدد ثابتی به نتیجه اضافه نکنید. اختلاف روشها همیشه یکسان نیست.
اگر کودک بدحال است، یک عدد پایینتر از ۳۸ درجه هم نباید باعث نادیدهگرفتن علائم خطر شود. همچنین در شیرخوار کوچک، دمای غیرعادی پایین یا احساس داغی همراه با بدحالی نیازمند مشورت فوری است.
آیا هرچه تب بالاتر باشد، بیماری خطرناکتر است؟
خیر. در کودکان بزرگتر از شش ماه، عدد دما بهتنهایی برای تعیین شدت بیماری کافی نیست. ممکن است کودکی با تب بالاتر همچنان هوشیار باشد و مایعات بخورد، درحالیکه کودک دیگری با تب کمتر، به علت مشکل تنفسی یا کمآبی به رسیدگی فوری نیاز داشته باشد.
البته تب حدود ۴۰ درجه یا بالاتر، بهویژه اگر تکرار شود، دلیل مناسبی برای تماس سریع با پزشک است. وجود علائم خطر در هر دمایی، اولویت بیشتری دارد.
چگونه دمای بدن کودک را اندازه بگیریم؟
برای مراقبت خانگی، دماسنج دیجیتال و استفاده صحیح از آن انتخاب کاربردیتری از لمس پیشانی است. در راهنمای NICE، اندازهگیری زیر بغل با دماسنج الکترونیکی برای نوزادان زیر چهار هفته توصیه شده و برای کودکان زیر پنج سال نیز یکی از روشهای پذیرفتهشده است.
روش اندازهگیری دما از زیر بغل
- زیر بغل کودک خشک باشد.
- نوک دماسنج را در تماس مستقیم با پوست قرار دهید.
- بازوی کودک را بهآرامی کنار بدن نگه دارید.
- تا پایان اندازهگیری، طبق راهنمای دستگاه صبر کنید.
- عدد، ساعت و محل اندازهگیری را یادداشت کنید.
اگر نتیجه با وضعیت کودک همخوانی ندارد، روش قرارگیری دستگاه را بررسی و اندازهگیری را تکرار دستگاه را بررسی و اندازهگیری را تکرار کنید. این کار نبندازد.
آیا دماسنج گوش و پیشانی قابل اعتماد است؟
دقت دماسنج گوش به سن کودک، اندازه مجرای گوش و قرارگیری صحیح دستگاه وابسته است؛ در شیرخواران کوچک ممکن است اندازهگیری دشوارتر باشد. دماسنجهای پیشانی نیز انواع متفاوتی دارند و باید مطابق محدودیت سنی و دستور سازنده استفاده شوند.
نوارهای تبسنج پیشانی با دماسنجهای دیجیتال مادونقرمز یکسان نیستند و برای ارزیابی قابل اتکای تب توصیه نمیشوند.
روش مقعدی در برخی راهنماها مطرح است، اما NICE آن را برای کودکان زیر پنج سال بهطور معمول توصیه نمیکند. برای استفاده خانگی، روش مناسب سن را با پزشک هماهنگ کنید و روش تهاجمی را بدون آموزش انجام ندهید.
تب کودک چه زمانی خطرناک است؟
برای تصمیمگیری، سن و علائم همراه را کنار عدد تب قرار دهید.
| وضعیت کودک | اقدام مناسب |
|---|---|
| کمتر از سه ماه و دمای ۳۸ درجه یا بیشتر | ارزیابی فوری پزشکی؛ |
| سه تا شش ماه و دمای ۳۹ درجه یا بیشتر | ارزیابی فوری در همان روز |
| هر سن همراه با اختلال تنفس، کبودی یا کاهش هوشیاری | تماس با اورژانس یا مراجعه فوری |
| تب همراه با لکههای پوستی محونشونده با فشار | مراجعه فوری |
| ناتوانی در نوشیدن، کاهش محسوس ادرار یا نشانههای کمآبی | ارزیابی سریع؛ شدت بدحالی تعیینکننده فوریت است |
| تب پنج روزه یا طولانیتر | معاینه پزشکی، حتی بدون علامت خطر آشکار |
| نقص ایمنی یا بیماری زمینهای مهم | پیروی از برنامه پزشک و تماس زودهنگام |
این جدول به معنی مجازبودن صبر تا پنج روز نیست. اگر حال کودک بدتر میشود، تب ادامه دارد یا نگران هستید، زودتر با پزشک تماس بگیرید.
علائمی که نباید برایشان صبر کرد
در صورت مشاهده موارد زیر، ارزیابی فوری لازم است:
- کودک بهسختی بیدار میشود، به شما پاسخ نمیدهد یا پس از بیدارشدن هوشیار نمیماند.
- تنفس سخت، ناله هنگام نفسکشیدن یا فرورفتگی واضح قفسه سینه دارد.
- لبها یا زبان آبی، خاکستری یا غیرعادی شدهاند.
- همراه تب، گردن سفت یا سردرد شدید دارد.
- دچار تشنج شده است.
- لکههای قرمز یا بنفش روی پوست با فشار محو نمیشوند.
- بهقدری بیحال است که نمیتواند شیر یا مایعات بخورد.
- رفتار یا گریه او بهطور واضح غیرعادی شده است.
وجود نداشتن بثورات پوستی، بیماری جدی را رد نمیکند. برای انجام آزمایشهای خانگی یا گرفتن چندباره دما، تماس با اورژانس را عقب نیندازید.
مراقبت از کودک تبدار در خانه
اگر کودک علائم خطر ندارد و شرایط مراقبت خانگی فراهم است، تمرکز را روی مایعات، راحتی و بررسی حال عمومی بگذارید.
مایعات مناسب سن را بیشتر پیشنهاد کنید
تب میتواند نیاز بدن به مایعات را افزایش دهد. کودک بیمار ممکن است کمتر بخورد؛ بنابراین پیشنهاد مقدار کم در دفعات بیشتر، معمولاً عملیتر است.
- کودک شیرمادرخوار: شیردهی را ادامه دهید و دفعات بیشتری سینه را پیشنهاد کنید.
- کودک شیرخشکخوار: شیرخشک را با نسبت معمول آب و پودر آماده کنید؛ آن را رقیق نکنید.
- کودک بزرگتر: آب و مایعات مناسب سن را در مقدار کم و دفعات بیشتر پیشنهاد کنید.
- در صورت اسهال یا استفراغ: ممکن است محلول خوراکی جبران آب و املاح لازم باشد؛ درباره مقدار و روش مصرف از پزشک یا داروساز راهنمایی بگیرید.
برای شیرخوار زیر شش ماه، آب، آبمیوه یا دمنوش را خودسرانه جایگزین شیر نکنید. ناتوانی در شیرخوردن، نشانهای برای ارزیابی است، نه دلیلی برای امتحانکردن نوشیدنیهای مختلف.
نشانههای کمآبی را بشناسید
به این تغییرها توجه کنید:
- پوشکهای خیس کمتر از معمول؛
- ادرار کم یا تیره؛
- خشکی دهان؛
- کاهش اشک هنگام گریه؛
- چشمهای فرورفته؛
- بیحالی یا تحریکپذیری غیرعادی.
اگر کودک نمیتواند مایعات را نگه دارد، بسیار کم ادرار میکند یا خوابآلودگی غیرعادی دارد، به مراقبت پزشکی نیاز دارد.
لباس و دمای اتاق را متعادل نگه دارید
لباس راحت و متناسب با محیط کافی است. پوشاندن چند لایه لباس یا پتوی ضخیم برای «عرقکردن و بیرونرفتن تب» توصیه نمیشود.
از طرف دیگر، کودک را در قرار ندهید و برای پایینر قرار ندهید و برای پایین آوردن دما کاملاً برهنه نکنید. اگر لرز دارد، پوشش سبک برای راحتی او مناسب است؛ هدف ایجاد تعادل است، نه سردکردن اجباری بدن.
کودک را به غذاخوردن مجبور نکنید
کمشدن اشتها در بیماری شایع است. غذاهای معمول و متناسب با سن را در وعدههای کوچک پیشنهاد کنید، اما اصرار نداشته باشید. در کوتاهمدت، دریافت مایعات و حفظ آب بدن از خوردن یک وعده کامل مهمتر است.
استراحت را فراهم کنید، ولی اگر کودک حال مناسبی دارد، مجبور نیست تمام روز در رختخواب بماند.
شبها هم حال کودک را بررسی کنید
در طول شب به تنفس، رنگ پوست و وضعیت عمومی کودک توجه کنید. برای کودکی که راحت خوابیده و علامت نگرانکنندهای ندارد، معمولاً بیدارکردن صرفاً برای پایین آوردن عدد تب ضروری نیست؛ مگر پزشک دستور دیگری داده باشد.
این توصیه درباره شیرخوار زیر سه ماه با تب یا کودک دارای علائم خطر صدق نمیکند؛ این کودکان به ارزیابی نیاز دارند.
برای پایین آوردن تب کودک چه دارویی مناسب است؟
استامینوفن و ایبوپروفن از داروهای رایج کاهش تب و درد هستند، اما مصرف آنها باید متناسب با شرایط کودک باشد.
تببر زمانی کاربرد دارد که کودک درد، بیقراری یا ناراحتی دارد؛ لازم نیست هر افزایش دما را با دارو درمان کنید.
نکات ایمن مصرف استامینوفن
- مقدار مناسب به وزن کودک و غلظت فرآورده وابسته است.
- قطره و شربت ممکن است غلظتهای متفاوتی داشته باشند.
- برای اندازهگیری از سرنگ خوراکی مدرج استفاده کنید، نه قاشق آشپزخانه.
- فاصله نوبتها و حداکثر مصرف روزانه را طبق دستور معتبر رعایت کنید.
- داروهای ترکیبی سرماخوردگی ممکن است استامینوفن داشته باشند؛ مصرف همزمان میتواند باعث دریافت بیشازحد شود.
- در کودک زیر سه ماه، پیش از مصرف خودسرانه دارو برای تب، ارزیابی پزشکی را در اولویت قرار دهید.
به همین دلیل، توصیهای مانند «به همه کودکان پنج میلیلیتر شربت بدهید» ایمن نیست.
نکات ایمن مصرف ایبوپروفن
محدودیتهای سنی ایبوپروفن میان راهنماها و فرآوردهها متفاوت است. طبق توصیه آکادمی اطفال آمریکا، در کودک زیر شش ماه بدون دستور پزشک استفاده نشود.
در موارد زیر نیز پیش از مصرف، راهنمایی پزشکی لازم است:
- کمآبی یا نوشیدن بسیار کم؛
- بیماری کلیوی؛
- آبلهمرغان؛
- سابقه حساسیت به ایبوپروفن یا داروهای مشابه؛
- آسم، بهویژه سابقه واکنش تنفسی به این داروها.
آیا میتوان دو تببر را همزمان یا یکیدرمیان داد؟
استامینوفن و ایبوپروفن را بهطور خودسرانه همزمان یا یکیدرمیان ندهید. این کار احتمال اشتباه در زمانبندی و مقدار مصرف را بیشتر میکند.
اگر پزشک برنامهای برای تغییر یا تناوب دارو تجویز کرد، نام دارو، مقدار و ساعت هر نوبت را بنویسید. تمام مراقبان کودک باید از یک برنامه مشترک پیروی کنند.
آیا آسپرین برای تب کودک مناسب است؟
خیر. برای درمان خودسرانه تب در کودکان و نوجوانان از آسپرین استفاده نکنید. مصرف آن، بهویژه هنگام برخی بیماریهای ویروسی، با سندرم ری ارتباط دارد؛ بیماری نادری که میتواند به مغز و کبد آسیب بزند.
آسپرین فقط در شرایط مشخص و با تجویز پزشک استفاده میشود.
برای پایین آوردن تب چه کارهایی نکنیم؟
پاشویه و اسفنجزدن را درمان تب ندانید
در راهنمای NICE، اسفنجزدن با آب ولرم برای درمان تب توصیه نمیشود. این کار میتواند کودک را ناراحت کند و جای مراقبت مناسب یا بررسی علت بیماری را نمیگیرد.
از آب سرد، یخ یا حمام سرد برای پایین آوردن تب استفاده نکنید. سردکردن اجباری ممکن است باعث لرز و ناراحتی بیشتر شود.
الکل روی پوست کودک نمالید
استفاده از الکل یا دستمال آغشته به الکل ایمن نیست و میتواند باعث مسمومیت شود. برای تب کودک به روشهای خانگی تحریککننده یا ترکیبهای نامشخص متوسل نشوید.
آنتیبیوتیک خودسرانه ندهید
بسیاری از موارد تب ناشی از عفونت ویروسی هستند و آنتیبیوتیک بر آنها اثری ندارد. تشخیص نیاز به آنتیبیوتیک با پزشک است. از داروی باقیمانده بیماری قبلی یا داروی کودک دیگر استفاده نکنید.
نوبت دارو را زودتر تکرار نکنید
اگر تب سریع پایین نیامد، مقدار دارو را بیشتر نکنید و فاصله نوبتها را کاهش ندهید. هدف دارو بهترشدن راحتی کودک است، نه الزاماً رسیدن دما به عدد کاملاً طبیعی.
اگر کودک همچنان بدحال است، به ارزیابی نیاز دارد؛ نه صرفاً تببر بیشتر.
آیا تببر از تشنج ناشی از تب جلوگیری میکند؟
تشنج ناشی از تب معمولاً در کودکان حدود شش ماه تا پنج سال دیده میشود. هر کودکی با تب بالا دچار تشنج نمیشود و تشنج هم لزوماًچار تشنج نمیشود و تشنج هم لزوماً فقط هنگام بالاترین ایبوپروفن از تشنج ناشی از تب پیشگیری نمیکنند.** بنابراین مصرف منظم تببر فقط با هدف جلوگیری از تشنج توصیه نمیشود.
اگر کودک تشنج کرد، چه کنیم؟
- زمان شروع تشنج را یادداشت کنید.
- کودک را روی سطح امن قرار دهید و وسایل خطرناک اطراف را کنار بزنید.
- از سر او محافظت کنید.
- دستوپایش را محکم نگیرید و تلاش نکنید حرکات را متوقف کنید.
- چیزی، حتی انگشت، قاشق، آب یا دارو، داخل دهانش نگذارید.
- پس از پایان حرکات، او را به پهلو قرار دهید و تنفسش را بررسی کنید.
در اولین تشنج، تشنج بیش از پنج دقیقه، مشکل تنفسی، تکرار تشنج یا برنگشتن هوشیاری، با اورژانس تماس بگیرید. در ایران شماره اورژانس پزشکی ۱۱۵ است. برای اولین تشنج منتظر گذشت پنج دقیقه نمانید.
علت تب کودک چیست؟
عفونتهای ویروسی از علتهای شایع تب هستند، اما تنها علت نیستند. تب ممکن است همراه عفونت گوش، گلو، ریه یا دستگاه ادراری دیده شود. برخی واکسنها نیز میتوانند تب ایجاد کنند.
از روی عدد تب یا پاسخ به تببر نمیتوان تشخیص داد بیماری ویروسی است یا باکتریایی.
آیا دنداندرآوردن باعث تب میشود؟
دنداندرآوردن ممکن است با ناراحتی لثه و افزایش جزئی دما همراه باشد، اما تب واقعی، بهویژه دمای ۳۸ درجه یا بالاتر، نباید بدون بررسی به دنداندرآوردن نسبت داده شود.
اگر کودک تب دارد، علائم همراه و وضعیت عمومی او را بررسی کنید.
آیا تب بعد از واکسن همیشه بیخطر است؟
پس از برخی واکسنها تب رخ میدهد، اما هر تب یا بدحالی پس از واکسیناسیون را نباید خودکار بیخطر دانست.
در شیرخوار زیر سه ماه با دمای ۳۸ درجه یا بیشتر، با پزشک یا مرکز واکسیناسیون فوراً تماس بگیرید تا اقدام مناسب مشخص شود. علائم خطر در هر سنی،گی پس از واکسن، نیازمند رسیدگی هستند.
اگر کودک فقط تب دارد و علامت دیگری ندارد چه؟
نبود سرفه یا آبریزش بینی به معنی نبود عفونت نیست. برای مثال، عفونت ادراری در شیرخواران و کودکان کوچک ممکن است با تب و علائم نامشخص بروز کند. پزشک بر اساس سن، معاینه و شرایط کودک درباره آزمایش تصمیم میگیرد.
تب کودک چند روز طول میکشد؟
مدت تب به علت آن بستگی دارد. بسیاری از بیماریهای ویروسی طی چند روز رو به بهبود میروند، اما نمیتوان برای همه کودکان زمان یکسان تعیین کرد.
اگر تب ادامه پیدا کرده، کودک بهتر نمیشود یا شما نگران هستید، با پزشک تماس بگیرید. تب پنج روزه یا طولانیتر حتماً باید بررسی شود. یکی از دلایل این توصیه، ضرورت بررسی بیماریهایی مانند کاوازاکی است.
همراهی تب طولانی با قرمزی چشمها، لبهای قرمز یا ترکخورده، بثورات پوستی یا تورم دستوپا را به پزشک اطلاع دهید. لازم نیست همه این نشانهها با هم وجود داشته باشند.
پیش از تماس با پزشک چه چیزهایی یادداشت کنیم؟
داشتن یک یادداشت کوتاه به تصمیمگیری دقیقتر کمک میکند:
- سن و وزن تقریبی کودک؛
- زمان شروع تب و بالاترین دمای ثبتشده؛
- محل و روش اندازهگیری؛
- نام و غلظت دارو، مقدار مصرف و ساعت آخرین نوبت؛
- میزان شیر یا مایعات دریافتی؛
- تعداد پوشک خیس یا تغییر دفعات ادرار؛
- علائمی مانند سرفه، استفراغ، اسهال، درد یا بثورات؛
- واکسیناسیون اخیر و بیماریهای زمینهای.
اگر چند نفر از کودک مراقبت میکنند، ثبت نوبتهای دارو اهمیت بیشتری دارد.
پرسشهای رایج درباره تب کودک
آیا پایین آمدن تب بعد از دارو یعنی بیماری جدی نیست؟
خیر. کاهش تب یا بهترشدن موقت حال کودک، بیماری جدی را رد نمیکند. سن، تنفس، هوشیاری، دریافت مایعات و علائم همراه همچنان مهم هستند.
آیا لازم است هر ده دقیقه تب کودک را بگیریم؟
معمولاً خیر. اندازهگیری بسیار مکرر اغلب کمکی به تصمیمگیری نمیکند و اضطراب را بیشتر میکند. هنگام تغییر حال کودک و طبق توصیه پزشک دما را بررسی کنید؛ توجه شما فقط به دماسنج محدود نباشد.
آیا باید کودک خوابیده را برای تببر بیدار کنیم؟
اگر کودک راحت خوابیده، تنفس طبیعی دارد و علامت خطر ندارد، معمولاً بیدارکردن صرفاً برای تببر لازم نیست؛ مگر پزشک دستور داده باشد. خوابآلودگی غیرعادی و دشواری در بیدارکردن، با خواب طبیعی تفاوت دارد.
چرا بعد از تمامشدن اثر تببر، تب برمیگردد؟
تببر علت بیماری را درمان نمیکند. تا زمانی که عامل ایجادکننده تب وجود دارد، دما ممکن است دوباره بالا برود. بازگشت تب مجوز مصرف زودتر از موعد دارو نیست.
آیا تب معمولی باعث آسیب مغزی میشود؟
تب ناشی از عفونتهای معمول، بهخودیخود معمولاً باعث آسیب مغزی نمیشود. بااینحال، علت بیماری میتواند جدی باشد. همچنین گرمازدگی و افزایش دمای ناشی از محیط بسیار گرم، با تب عفونی متفاوت است و میتواند وضعیت اورژانسی باشد.
جمعبندی: حال کودک از عدد دماسنج مهمتر است
هنگام تب کودک، ابتدا سن، تنفس، هوشیاری و توانایی نوشیدن را بررسی کنید. اگر علامت خطر وجود ندارد، مایعات مناسب سن، پوشش متعادل، استراحت و مصرف درست تببر در صورت ناراحتی، پایههای مراقبت خانگی هستند.
از پاشویه، آب سرد، الکل، آنتیبیوتیک خودسرانه و مصرف نامنظم چند تببر پرهیز کنید. در کودک زیر سه ماه با دمای ۳۸ درجه یا بالاتر، یا در هر کودک دارای علائم خطر، برای مراجعه منتظر پایین آمدن تب نمانید.
این مطلب برای آموزش عمومی است و جای معاینه و توصیه اختصاصی پزشک را نمیگیرد.
منابع علمی
- راهنمای NICE: ارزیابی و مراقبت اولیه تب در کودکان زیر پنج سال
- آکادمی اطفال آمریکا: پرسشهای والدین درباره درمان تب کودک
- آکادمی اطفال آمریکا: نکات مصرف استامینوفن در کودکان
- آکادمی اطفال آمریکا: نکات مصرف ایبوپروفن در کودکان
- بیمارستانهای دانشگاهی کمبریج، NHS: مراقبت از کودک تبدار در خانه
تاریخ آخرین بهروزرسانی: ۲۹ شهریور ۱۴۰۵ (۲۰ سپتامبر ۲۰۲۶)