برای اسهال و استفراغ کودک چه چیزی خوب است؟
مهم‌ترین اقدام برای کودکی که اسهال دارد، پیشگیری از کم‌آبی و جایگزین کردن آب و املاح از دست‌رفته است. محلول خوراکی جبران آب و املاح یا ORS یکی از اصلی‌ترین درمان‌های اسهال کودکان محسوب می‌شود.
ORS ترکیبی از آب و الکترولیت‌هاست که برای جبران مایعات از دست‌رفته در اسهال طراحی شده است. در صورت استفراغ، بهتر است ORS در مقدار کم و دفعات بیشتر داده شود تا احتمال تحمل آن افزایش پیدا کند.
اگر کودک بعد از نوشیدن ORS استفراغ کرد، حدود ۱۰ دقیقه صبر کنید و سپس دوباره با مقدار کمتر و سرعت آهسته‌تر شروع کنید.
محلول ORS برای کودک چگونه مصرف می‌شود؟
مقدار مورد نیاز به سن، وزن، تعداد دفعات اسهال و میزان کم‌آبی بستگی دارد. به‌عنوان یک راهنمای کلی برای مراقبت در منزل، سایت پزشکی WHO مقدار تقریبی زیر را پس از هر مدفوع شل پیشنهاد می‌کند:
- کودکان زیر ۲ سال: حدود ۵۰ تا ۱۰۰ میلی‌لیتر ORS
- کودکان ۲ سال و بالاتر: حدود ۱۰۰ تا ۲۰۰ میلی‌لیتر ORS
مایع باید به‌صورت جرعه‌های کوچک و مکرر داده شود. اگر کودک دچار استفراغ شد، ۱۰ دقیقه صبر کنید و سپس آهسته‌تر ادامه دهید.
برای تهیه ORS باید از محصول استاندارد داروخانه استفاده کرده و آن را دقیقاً مطابق دستور روی بسته آماده کنید. محلول را غلیظ‌تر یا رقیق‌تر نکنید.
آیا می‌توان برای اسهال کودک محلول آب، شکر و نمک درست کرد؟
محلول ORS استاندارد به‌گونه‌ای طراحی شده که مقدار آب و الکترولیت‌های آن برای جبران کم‌آبی مناسب باشد. در خانه بهتر است از ORS آماده و استاندارد استفاده شود، زیرا اندازه‌گیری نادرست نمک یا شکر می‌تواند خطرناک باشد. آکادمی اطفال آمریکا نیز توصیه می‌کند از محلول‌های الکترولیت تجاری استفاده شود و از تهیه خودسرانه آن‌ها در خانه پرهیز شود.
آیا هنگام اسهال باید به کودک آب بدهیم؟
آب ساده به‌تنهایی جایگزین مناسبی برای آب و املاح از دست‌رفته در اسهال نیست، به‌خصوص زمانی که اسهال شدید باشد یا کودک استفراغ هم داشته باشد. در این شرایط ORS انتخاب مناسب‌تری برای جبران مایعات و الکترولیت‌هاست.
برای نوزادان نیز نباید بدون توجه به سن و شرایط کودک، مقدار زیادی آب ساده به‌عنوان درمان اسهال داده شود. نوزاد شیرخوار باید همچنان شیر مادر یا شیرخشک مناسب خود را دریافت کند و در صورت نیاز ORS طبق نظر پزشک یا راهنمای درمانی استفاده شود.
اسهال نوزاد؛ آیا شیر مادر را باید قطع کرد؟
خیر. در صورت ابتلای نوزاد شیرخوار به اسهال، شیردهی باید ادامه پیدا کند و حتی ممکن است لازم باشد دفعات شیردهی بیشتر شود.
شیر مادر علاوه بر تأمین مایعات، مواد مغذی و عوامل محافظتی مختلفی در اختیار نوزاد قرار می‌دهد. سازمان جهانی بهداشت نیز بر ادامه مصرف شیر مادر و تغذیه مناسب در طول دوره اسهال تأکید دارد.
شیرخشک در زمان اسهال کودک
در بیشتر موارد، کودکانی که با شیرخشک تغذیه می‌شوند می‌توانند شیرخشک معمول خود را با همان نسبت معمول آب و پودر دریافت کنند. شیرخشک نباید خودسرانه رقیق یا غلیظ شود.
اگر کودک استفراغ مکرر دارد و قادر به نگه داشتن شیر نیست، ORS می‌تواند برای جبران مایعات از دست‌رفته استفاده شود و در صورت ادامه استفراغ باید با پزشک مشورت شود.
آیا سوپ برای اسهال کودک خوب است؟
سوپ می‌تواند بخشی از رژیم غذایی کودک در دوران اسهال باشد، اما سوپ هویج یا سوپ مرغ درمان‌کننده اسهال نیستند.
برای کودکانی که غذای کمکی یا غذای معمول خانوادگی مصرف می‌کنند، می‌توان غذاهای متناسب با سن و قابل‌تحمل را در حجم کمتر و دفعات بیشتر ارائه کرد. سوپ ساده و کم‌نمک، برنج، سیب‌زمینی، پاستا، گوشت، مرغ، تخم‌مرغ و برخی سبزیجات پخته می‌توانند در یک رژیم متعادل قرار گیرند. مهم این است که کودک مجبور به خوردن نباشد و در صورت کاهش اشتها، ابتدا بر جبران مایعات تمرکز شود.
طرز تهیه سوپ هویج برای کودک مبتلا به اسهال
می‌توان برای کودک بالای ۶ ماه، در صورتی که قبلاً این مواد را مصرف کرده باشد، یک سوپ ساده شامل هویج، برنج یا سیب‌زمینی و در صورت تناسب با سن، مرغ یا گوشت تهیه کرد.
هویج را به‌خوبی بشویید، خرد کنید و با سایر مواد تا نرم شدن کامل بپزید. سوپ را متناسب با سن و توانایی جویدن کودک آماده کنید و از مقدار زیاد نمک، ادویه تند یا مواد غذایی جدید در زمان بیماری استفاده نکنید.
سوپ هویج، آب هویج یا سوپ مرغ جایگزین ORS نیستند و در صورت وجود کم‌آبی نباید به‌عنوان درمان اصلی استفاده شوند.
چه غذایی برای اسهال و استفراغ کودک خوب است؟
برخلاف باور قدیمی، معمولاً لازم نیست کودک مبتلا به اسهال برای چند روز فقط برنج، نان یا موز مصرف کند. رژیم محدود موسوم به BRAT نیز دیگر رژیم توصیه‌شده‌ای برای کودکان مبتلا به اسهال نیست، زیرا تنوع و ارزش تغذیه‌ای کافی ندارد. بهتر است پس از کنترل استفراغ، کودک به‌تدریج به رژیم معمول و متعادل متناسب با سن خود بازگردد.
غذاهای مناسب می‌توانند شامل موارد زیر باشند:
- برنج، پاستا، نان و سایر غلات متناسب با سن
- سیب‌زمینی و برخی سبزیجات پخته
- موز و سایر میوه‌های مناسب سن کودک
- تخم‌مرغ کاملاً پخته
- مرغ، گوشت یا ماهی کاملاً پخته
- ماست و سایر لبنیات در صورت تحمل کودک
- غذاهای خانگی ساده و کم‌چرب متناسب با سن
کودک باید بتواند به‌تدریج به رژیم غذایی معمول خود برگردد و لازم نیست غذای کودک برای چند روز بیش از حد محدود شود.
آیا لبنیات در زمان اسهال برای کودک مضر است؟
خیر، حذف همه لبنیات برای تمام کودکان ضروری نیست. بسیاری از کودکان می‌توانند شیر، ماست و سایر لبنیات معمول خود را تحمل کنند.
با این حال، بعد از یک دوره اسهال، بعضی کودکان ممکن است به‌طور موقت لاکتوز را کمتر تحمل کنند و پس از مصرف شیر دچار نفخ یا تشدید علائم شوند. در این صورت پزشک می‌تواند درباره تغییر موقت رژیم غذایی تصمیم بگیرد. بنابراین حذف خودسرانه لبنیات برای چند روز، توصیه عمومی محسوب نمی‌شود.
آیا نوشابه برای اسهال کودک خوب است؟
خیر. نوشابه و نوشیدنی‌های بسیار شیرین برای درمان اسهال مناسب نیستند و مقدار بالای قند می‌تواند اسهال را بدتر کند.
آبمیوه‌های صنعتی، نوشابه‌های گازدار و برخی نوشیدنی‌های ورزشی نیز جایگزین ORS نیستند. برای جبران آب و املاح، ORS استاندارد گزینه مناسب‌تری است.
آیا هندوانه و آبمیوه در زمان اسهال مناسب هستند؟
مصرف میوه به‌طور کلی ممنوع نیست، اما آبمیوه‌ها و نوشیدنی‌های شیرین نباید برای جبران مایعات جایگزین ORS شوند، زیرا قند زیاد می‌تواند اسهال را تشدید کند.
بنابراین بهتر است کودک به‌جای نوشیدن مقدار زیادی آبمیوه، مایعات مناسب و غذاهای متعادل متناسب با سن خود دریافت کند.
آیا عسل برای کودک مبتلا به اسهال مناسب است؟
عسل درمان اسهال نیست و نباید به کودکان زیر یک سال داده شود، زیرا خطر بوتولیسم نوزادی وجود دارد. حتی در کودکان بزرگ‌تر نیز عسل جایگزین ORS یا درمان پزشکی اسهال نیست.
درمان اسهال کودک زیر دو سال
کودکان زیر دو سال، به‌ویژه نوزادان زیر ۶ ماه، نسبت به کم‌آبی حساس‌تر هستند. در این سن، ادامه شیر مادر یا شیرخشک و جبران مناسب مایعات اهمیت زیادی دارد.
اگر اسهال همراه با استفراغ باشد، ORS باید در مقادیر کم و دفعات بیشتر داده شود. اگر کودک مایعات را تحمل نکند یا مرتب استفراغ کند، ممکن است به ارزیابی پزشکی و در موارد کم‌آبی شدید به مایعات وریدی نیاز داشته باشد.
مقدار آب و مایعات برای کودک مبتلا به اسهال
میزان مایعات مورد نیاز به شدت اسهال، سن، وزن و میزان کم‌آبی بستگی دارد. برای اسهال خفیف، افزایش مصرف مایعات و ادامه تغذیه معمولاً کافی است؛ اما در اسهال مکرر و آبکی، ORS اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
در صورت استفراغ، به‌جای دادن حجم زیادی از مایع در یک نوبت، مقدار کمی را در فاصله‌های کوتاه امتحان کنید. برای کودکان کم‌سن می‌توان ORS را با قاشق یا سرنگ خوراکی به مقدار کم و مکرر داد.
آیا مصرف روی در درمان اسهال کودک مفید است؟
بله. سازمان جهانی بهداشت مصرف مکمل روی را در درمان اسهال حاد کودکان توصیه می‌کند.
دوز مورد استفاده در توصیه WHO عبارت است از:
- کودکان زیر ۶ ماه: ۱۰ میلی‌گرم روی در روز
- کودکان ۶ ماه و بالاتر: ۲۰ میلی‌گرم روی در روز
- مدت مصرف: ۱۰ تا ۱۴ روز
با توجه به تفاوت شکل و غلظت فرآورده‌های موجود، بهتر است نوع و نحوه مصرف مکمل روی با نظر پزشک یا داروساز تعیین شود.
آیا داروی ضداسهال به کودک بدهیم؟
خیر، داروهای ضداسهال نباید بدون نظر پزشک به کودک داده شوند. برخی از این داروها برای کودکان مناسب نیستند و ممکن است عوارض ایجاد کنند.
همچنین آنتی‌بیوتیک‌ها برای بیشتر موارد اسهال و استفراغ ناشی از گاستروانتریت به‌صورت روتین لازم نیستند، زیرا بسیاری از موارد علت ویروسی دارند. آنتی‌بیوتیک تنها در شرایط مشخص و بر اساس علت بیماری توسط پزشک تجویز می‌شود.
چه زمانی اسهال و استفراغ کودک خطرناک است؟
کم‌آبی مهم‌ترین عارضه‌ای است که باید در خانه زیر نظر گرفته شود. در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر، کودک باید سریع ارزیابی پزشکی شود:
- کاهش واضح ادرار
- خشکی دهان و زبان
- نداشتن اشک هنگام گریه
- خواب‌آلودگی غیرعادی، بی‌حالی یا کاهش سطح هوشیاری
- تحریک‌پذیری شدید
- ناتوانی در نوشیدن یا شیر خوردن
- فرورفتگی چشم‌ها
- سردی دست‌وپا یا رنگ‌پریدگی
- بدتر شدن واضح وضعیت عمومی کودک
همچنین وجود خون یا مخاط قابل توجه در مدفوع، استفراغ سبز یا خونی، درد شدید یا موضعی شکم، تورم شکم، تب قابل توجه در نوزاد، یا استفراغ مداوم از علائمی هستند که نیاز به ارزیابی پزشکی دارند.
کودکان زیر یک سال، به‌خصوص زیر ۶ ماه، و همچنین کودکانی که کم‌وزن، دچار سوءتغذیه یا بیماری زمینه‌ای هستند، ممکن است سریع‌تر دچار کم‌آبی شوند و به مراقبت بیشتری نیاز داشته باشند.
چگونه از اسهال در کودکان پیشگیری کنیم؟
شست‌وشوی دست‌ها با آب و صابون، استفاده از آب و غذای سالم، رعایت بهداشت هنگام آماده‌سازی غذا و واکسیناسیون، به‌ویژه واکسن روتاویروس، از اقدامات مهم برای کاهش خطر اسهال عفونی در کودکان هستند. ادامه شیردهی و تغذیه مناسب نیز در سلامت کودک نقش دارند.
سوالات متداول
برای اسهال و استفراغ کودک چه چیزی خوب است؟
مهم‌ترین اقدام، جلوگیری از کم‌آبی با ORS و ادامه تغذیه متناسب با سن کودک است. هنگام استفراغ، مایعات باید در مقدار کم و دفعات بیشتر داده شوند.
آیا سوپ هویج اسهال کودک را درمان می‌کند؟
سوپ هویج می‌تواند بخشی از غذای کودک باشد، اما درمان اصلی اسهال نیست. برای جبران آب و املاح از دست‌رفته باید از ORS مناسب استفاده شود.
آیا شیر مادر را هنگام اسهال نوزاد قطع کنیم؟
خیر. در بیشتر موارد باید شیردهی ادامه پیدا کند و حتی ممکن است دفعات شیردهی افزایش یابد.
آیا شیرخشک را هنگام اسهال رقیق کنیم؟
خیر. شیرخشک نباید خودسرانه رقیق یا غلیظ شود. در صورت نیاز به تغییر نوع تغذیه، این تصمیم باید با نظر پزشک انجام شود.
آیا نوشابه یا آبمیوه برای اسهال کودک مناسب است؟
خیر. نوشابه و بسیاری از آبمیوه‌ها به دلیل قند بالا می‌توانند اسهال را بدتر کنند و جایگزین مناسبی برای ORS نیستند.
آیا کودک مبتلا به اسهال باید فقط برنج و موز بخورد؟
خیر. رژیم بسیار محدود مانند رژیم BRAT دیگر برای کودکان توصیه نمی‌شود. کودک پس از کنترل استفراغ می‌تواند به‌تدریج به رژیم غذایی متعادل و متناسب با سن خود بازگردد.
اگر کودک بعد از ORS استفراغ کرد، چه کار کنیم؟
حدود ۱۰ دقیقه صبر کنید و سپس ORS را با مقدار کمتر و سرعت آهسته‌تر دوباره شروع کنید. اگر استفراغ مداوم باشد و کودک نتواند مایعات را نگه دارد، باید توسط پزشک ارزیابی شود.
چه زمانی برای اسهال کودک باید به پزشک مراجعه کنیم؟
در صورت کم‌آبی، کاهش ادرار، بی‌حالی، ناتوانی در نوشیدن، استفراغ مداوم، خون در مدفوع، استفراغ سبز یا خونی، درد شدید شکم یا تب قابل توجه، مراجعه پزشکی ضروری است.
جمع‌بندی
درمان خانگی اسهال و استفراغ کودک بیشتر از آنکه به یک غذای خاص مانند سوپ هویج یا برنج وابسته باشد، به جبران درست مایعات و املاح، ادامه تغذیه و توجه به علائم خطر بستگی دارد.
ORS یکی از مهم‌ترین ابزارهای درمان اسهال و پیشگیری از کم‌آبی است. شیردهی باید ادامه پیدا کند و در بیشتر موارد شیرخشک نیز با نسبت معمول تهیه می‌شود. پس از کاهش استفراغ، کودک می‌تواند به‌تدریج به رژیم غذایی معمول و متعادل متناسب با سن خود بازگردد.
از دادن نوشابه، آبمیوه‌های بسیار شیرین، داروهای ضداسهال و درمان‌های خانگی نامطمئن خودداری کنید. همچنین در صورت وجود علائم کم‌آبی یا هر یک از نشانه‌های هشدار، نباید درمان خانگی را جایگزین ارزیابی پزشکی کرد.
منابع علمی
WHO – Zinc supplementation in the management of diarrhoea
WHO – Treatment of diarrhoea at home and continued feeding
NICE – Diarrhoea and vomiting caused by gastroenteritis in under 5s
American Academy of Pediatrics – Diarrhea in Children
American Academy of Pediatrics – Vomiting and Prevention of Dehydration
American Academy of Pediatrics – Vomiting With Diarrhea
تاریخ آخرین بررسی و به‌روزرسانی علمی: ۷ مهر ۱۴۰۵ (۲۹ سپتامبر ۲۰۲۶)
