بهترین جایگزین شیرخشک برای نوزادان نارس؛ شیر اهدایی
تغذیه نوزادان نارس و کم‌وزن اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا این نوزادان در مقایسه با نوزادان ترم، آسیب‌پذیری بیشتری در برابر بعضی عوارض گوارشی، عفونت‌ها و مشکلات رشد دارند. در چنین شرایطی، نوع شیر مصرفی می‌تواند نقش مهمی در مراقبت از نوزاد داشته باشد.
شیر مادر خود نوزاد در صورت امکان، انتخاب اول برای تغذیه نوزاد نارس و کم‌وزن است. شیر مادر علاوه بر مواد مغذی، حاوی ترکیبات زیستی و عوامل ایمنی مختلفی است که در حمایت از سلامت نوزاد نقش دارند.
اگر شیر مادر به اندازه کافی در دسترس نباشد، برای برخی نوزادان نارس و کم‌وزن، شیر اهدایی انسانی پاستوریزه که از طریق بانک شیر معتبر تهیه شده باشد می‌تواند گزینه مناسبی باشد.
چرا تغذیه نوزاد نارس با شیر مادر اهمیت دارد؟
نوزادان نارس ممکن است در هفته‌های ابتدایی زندگی به مراقبت ویژه، تغذیه با لوله یا سایر روش‌های کمک‌کننده نیاز داشته باشند. در این شرایط نیز شیر مادر اهمیت خود را از دست نمی‌دهد.
AAP در گزارش بالینی منتشرشده در سال ۲۰۲۶، شیر مادر خود نوزاد، همراه با غنی‌سازی مناسب در صورت نیاز، تغذیه مطلوب برای نوزادان با وزن تولد بسیار پایین در بخش مراقبت‌های ویژه نوزادان معرفی کرده است.
شیر مادر همچنین می‌تواند به کاهش برخی عوارض نوزادان بسیار نارس کمک کند. به همین دلیل، یکی از اهداف اصلی مراقبت از نوزاد نارس، حمایت از مادر برای دوشیدن و حفظ تولید شیر است.
اگر شیر مادر کافی نباشد چه می‌شود؟
گاهی مادر نمی‌تواند به اندازه نیاز نوزاد شیر تولید کند. این موضوع می‌تواند به دلایلی مانند شروع دیرهنگام شیردهی، جدایی مادر و نوزاد، بیماری مادر یا نوزاد، استرس‌های دوران بستری یا دشواری‌های مربوط به دوشیدن شیر اتفاق بیفتد.
در این شرایط، قدم اول فقط جایگزین کردن شیرخشک نیست. تیم درمان معمولاً تلاش می‌کند تولید و دریافت شیر مادر را تا حد امکان افزایش دهد.
استفاده از پمپ مناسب، شروع زودهنگام و منظم دوشیدن شیر، تماس پوست با پوست و دریافت حمایت تخصصی از مشاور شیردهی می‌تواند به حفظ تولید شیر کمک کند.
اگر با وجود این اقدامات، شیر مادر برای تغذیه کامل نوزاد کافی نباشد، بر اساس شرایط نوزاد گزینه‌های جایگزین بررسی می‌شوند.
شیر اهدایی بانک شیر چیست؟
شیر اهدایی انسانی، شیر مادرانی است که در یک مرکز یا بانک شیر رسمی، پس از ارزیابی و غربالگری مناسب، شیر خود را اهدا می‌کنند.
این شیر پس از جمع‌آوری، طبق فرایندهای استاندارد بررسی، ذخیره، آزمایش و فرآوری می‌شود و معمولاً برای از بین بردن بسیاری از عوامل بیماری‌زا تحت پاستوریزاسیون قرار می‌گیرد.
هدف از این فرایند، ایجاد تعادل میان ایمنی شیر برای نوزاد آسیب‌پذیر و حفظ هرچه بیشتر ارزش تغذیه‌ای و زیستی شیر انسان است.
چرا شیر اهدایی برای نوزادان نارس اهمیت دارد؟
نوزادان بسیار نارس و کم‌وزن بیشتر در معرض عارضه‌ای جدی به نام انتروکولیت نکروزان یا NEC قرار دارند.
شواهد موجود نشان می‌دهند که در مقایسه با فرمولای نوزاد، تغذیه با شیر اهدایی پاستوریزه در نوزادان نارس یا کم‌وزن می‌تواند با کاهش خطر NEC همراه باشد.
البته شیر اهدایی نیز محدودیت‌هایی دارد و از نظر ترکیب تغذیه‌ای کاملاً با شیر مادر خود نوزاد یکسان نیست. برای بعضی نوزادان بسیار نارس، ممکن است نیاز به غنی‌سازی شیر انسان برای تأمین پروتئین و برخی مواد معدنی وجود داشته باشد.
آیا شیر اهدایی بهتر از شیرخشک است؟
پاسخ برای همه نوزادان یکسان نیست، اما برای نوزادان نارس و کم‌وزن، وقتی شیر مادر خودشان در دسترس نیست، استفاده از شیر اهدایی انسانی را در صورت وجود بانک شیر ایمن و قابل دسترس توصیه می‌کنند.
دلیل مهم این توصیه، کاهش خطر برخی عوارض شدید روده‌ای مانند NEC در مقایسه با فرمولاست. در مقابل، برخی مطالعات نشان داده‌اند که افزایش وزن با شیر اهدایی پاستوریزه ممکن است نسبت به شیر مادر خود نوزاد یا فرمولای نوزاد نارس آهسته‌تر باشد؛ به همین دلیل وضعیت رشد باید مرتب پایش شود و در صورت نیاز، شیر انسانی غنی شود.
پس نمی‌توان گفت شیر اهدایی در همه شرایط و برای همه نوزادان بدون استثنا بهترین انتخاب است. تصمیم باید بر اساس سن بارداری، وزن تولد، وضعیت پزشکی، رشد نوزاد و در دسترس بودن شیر اهداشده انجام شود.
شیر اهدایی چگونه در بانک شیر آماده می‌شود؟
فرایند بانک شیر فقط دریافت شیر از یک مادر و تحویل مستقیم آن به نوزاد نیست.
بانک شیر استاندارد معمولاً مراحل مختلفی دارد:
ارزیابی اهداکننده
مادر پیش از پذیرش به‌عنوان اهداکننده از نظر سلامت عمومی، سابقه پزشکی، داروهای مصرفی و عوامل خطر بررسی می‌شود.
غربالگری عفونی
بسته به استاندارد و مقررات بانک شیر، آزمایش‌های لازم برای بیماری‌های قابل انتقال از طریق شیر انجام می‌شوند. در استانداردهای بانک‌های شیر، غربالگری عفونت‌هایی مانند HIV، هپاتیت B، هپاتیت C و سفلیس مورد توجه قرار دارد.
بنابراین شیر اهدایی مورد استفاده برای نوزادان آسیب‌پذیر باید از یک بانک شیر معتبر و تحت نظارت تهیه شود.
جمع‌آوری و نگهداری
شیر در ظروف مناسب جمع‌آوری و در شرایط کنترل‌شده نگهداری و حمل می‌شود. رعایت بهداشت هنگام دوشیدن و نگهداری برای جلوگیری از آلودگی ضروری است.
آزمایش و پاستوریزاسیون
شیر اهدایی پس از طی مراحل کنترل کیفیت معمولاً پاستوریزه می‌شود. هدف اصلی پاستوریزاسیون، کاهش خطر انتقال عوامل بیماری‌زا است.
فرآوری حرارتی می‌تواند بعضی اجزای زیستی شیر مادر را نیز کاهش دهد؛ بنابراین هدف بانک شیر این است که ایمنی را افزایش دهد و در عین حال ارزش تغذیه‌ای و زیستی شیر تا حد امکان حفظ شود.
آیا مادر اهداکننده باید سالم باشد؟
بله. مادرانی که قصد اهدای شیر دارند باید واجد شرایط تعیین‌شده توسط بانک شیر باشند.
وجود بعضی بیماری‌های عفونی، مصرف برخی داروها یا مواد، برخی شرایط پزشکی و بعضی عوامل خطر ممکن است باعث عدم پذیرش یا تعویق اهدای شیر شود.
این ارزیابی به دلیل دریافت‌کننده شیر انجام می‌شود؛ زیرا نوزادان نارس و کم‌وزن از آسیب‌پذیرترین گروه‌های نوزادی هستند و کوچک‌ترین خطر قابل پیشگیری باید تا حد ممکن کاهش یابد.
چرا شیر اهدایی باید از بانک شیر معتبر تهیه شود؟
گاهی در فضای مجازی یا از طریق آشنایان، امکان «شیر اشتراکی» بین مادران پیشنهاد می‌شود. این روش با شیر اهدایی از بانک رسمی یکسان نیست.
شیر اهدایی غیررسمی ممکن است از نظر بیماری‌های عفونی، داروها، مواد مخدر، شرایط دوشیدن، نگهداری و آلودگی میکروبی کنترل نشده باشد.
آیا شیر اهدایی پاستوریزه کاملاً مشابه شیر مادر خود نوزاد است؟
خیر.
شیر مادر خود نوزاد بر اساس مرحله شیردهی و نیازهای همان نوزاد تغییر می‌کند. شیر اهدایی از مادر دیگری نیز ممکن است ترکیب متفاوتی داشته باشد و پاستوریزاسیون می‌تواند مقدار بعضی اجزای فعال زیستی آن را کاهش دهد.
با وجود این تفاوت‌ها، شیر اهدایی پاستوریزه برای نوزادان نارس و کم‌وزن، زمانی که شیر مادر خود آنها در دسترس نیست، مزایای مهمی دارد و در راهنماهای فعلی جایگاه مشخصی دارد.
آیا شیر اهدایی باید غنی شود؟
در بعضی نوزادان بسیار نارس یا با وزن تولد بسیار پایین، شیر مادر یا شیر اهدایی به‌تنهایی ممکن است تمام نیازهای بالای پروتئین و مواد معدنی را تأمین نکند.
در این شرایط، پزشک ممکن است Human Milk Fortifier یا غنی‌کننده شیر انسان را اضافه کند. هدف این کار افزایش دریافت مواد مغذی لازم برای رشد و تکامل نوزاد است.
AAP در گزارش سال ۲۰۲۶ نیز بر غنی‌سازی مناسب شیر مادر برای نوزادان با وزن تولد بسیار پایین تأکید کرده است.
بنابراین اگر برای نوزاد نارس از شیر اهدایی استفاده می‌شود، میزان رشد و دریافت مواد مغذی باید توسط تیم نوزادان پیگیری شود.
اگر شیر اهدایی در دسترس نباشد چه می‌شود؟
اگر شیر مادر خود نوزاد کافی نباشد و شیر اهدایی پاستوریزه نیز در دسترس نباشد، می‌توان بر اساس وضعیت نوزاد از فرمولای مخصوص نوزاد نارس یا کم‌وزن استفاده کرد.
فرمولای مخصوص نوزادان نارس با فرمولای استاندارد نوزادان ترم یکسان نیست و معمولاً برای تأمین نیاز بالاتر این نوزادان به بعضی مواد مغذی طراحی شده است.
انتخاب نوع فرمول، مقدار آن و نیاز به ادامه یا قطع آن باید توسط پزشک نوزاد تعیین شود.
نقش بانک شیر مادر در حمایت از شیردهی چیست؟
هدف بانک شیر نباید جایگزین کردن شیر اهدایی به‌جای شیردهی مادر باشد.
WHO در استانداردهای سال ۲۰۲۶ بر این موضوع تأکید دارد که بانک‌های شیر باید هم‌زمان با فراهم کردن شیر اهدایی، از حفاظت، ترویج و حمایت از شیر مادر خود نوزاد نیز پشتیبانی کنند.
یعنی اگر مادر بتواند شیر خود را تولید و برای نوزاد بدوشد، این شیر همچنان انتخاب اول است و شیر اهدایی معمولاً نقش مکمل یا جایگزین موقت را پیدا می‌کند.
مادر چگونه می‌تواند شیر خود را برای نوزاد نارس حفظ کند؟
مادر نوزاد نارس معمولاً باید هرچه زودتر با تیم درمان درباره برنامه دوشیدن شیر صحبت کند.
دوشیدن منظم در فواصل مناسب، استفاده از پمپ مناسب، تماس پوست با پوست و دریافت حمایت از مشاور شیردهی می‌توانند به حفظ تولید شیر کمک کنند.
اگر نوزاد در بخش مراقبت‌های ویژه بستری باشد، حتی مقدار کمی شیر مادر نیز ممکن است برای او ارزشمند باشد. در این شرایط، مادر نباید به دلیل کم بودن حجم اولیه شیر خود را سرزنش کند؛ تولید شیر ممکن است به‌تدریج افزایش پیدا کند.
شیر اهدایی چگونه به نوزاد نارس داده می‌شود؟
روش تغذیه به شرایط نوزاد بستگی دارد. بعضی نوزادان نارس می‌توانند از پستان تغذیه کنند، در حالی که بعضی دیگر به دلیل نارس بودن یا هماهنگ نبودن مکیدن، بلع و تنفس، به تغذیه با لوله نیاز دارند.
در نوزادانی که توانایی مکیدن کافی ندارند، استفاده از روش مناسب تغذیه باید توسط تیم تخصصی نوزادان انجام شود.
WHO برای نوزادان کم‌وزن در شرایط خاص، استفاده از فنجان یا قاشق را نیز به‌عنوان روش جایگزین در صورت نیاز مطرح کرده است؛ اما روش تغذیه باید متناسب با وضعیت بالینی نوزاد انتخاب شود.
آیا شیر اهدایی باعث رشد طبیعی نوزاد نارس می‌شود؟
هدف از تغذیه نوزاد نارس فقط افزایش وزن نیست. رشد قد، وزن، دور سر، تکامل عصبی و وضعیت عمومی نوزاد همگی باید در نظر گرفته شوند.
شیر اهدایی پاستوریزه می‌تواند مزایای مهمی برای نوزاد نارس داشته باشد، اما چون ترکیب آن با شیر مادر خود نوزاد متفاوت است و بعضی اجزای آن در فرایند پاستوریزاسیون کاهش می‌یابند، ممکن است نیاز به غنی‌سازی وجود داشته باشد. همچنین پایش دقیق رشد ضروری است.
در مطالعه چندمرکزی منتشرشده در سال ۲۰۲۶ نیز رشد نوزادان نارس دریافت‌کننده شیر اهدایی پاستوریزه با شیر مادر خود و فرمول مقایسه شد و رشد آهسته‌تر با شیر اهدایی مشاهده شد؛ همین موضوع اهمیت پایش و تأمین کافی مواد مغذی را نشان می‌دهد.
آیا مادران می‌توانند شیر اضافه خود را اهدا کنند؟
در صورت واجد شرایط بودن و پذیرش توسط بانک شیر، مادرانی که شیر کافی دارند می‌توانند بخشی از شیر مازاد خود را اهدا کنند.
اما شیر نباید مستقیماً و بدون طی مراحل غربالگری و کنترل ایمنی به نوزاد دیگری داده شود، به‌خصوص زمانی که دریافت‌کننده یک نوزاد نارس یا بسیار کم‌وزن است.
فرایند اهدای شیر باید از طریق بانک یا مرکز رسمی انجام شود تا سلامت اهداکننده، ایمنی شیر، شرایط نگهداری و قابلیت ردیابی آن بررسی شود.
نکات مهم برای خانواده نوزاد نارس
والدین نوزاد نارس ممکن است هنگام شنیدن عبارت «شیر اهدایی» نگران باشند که آیا این شیر واقعاً ایمن است یا نه.
بهتر است از تیم درمان درباره محل تأمین شیر سؤال کنند و اطمینان حاصل کنند که شیر از یک بانک شیر معتبر و دارای فرایندهای مشخص غربالگری، پاستوریزاسیون و کنترل کیفیت تهیه شده است.
همچنین بهتر است خانواده‌ها از تهیه شیر از افراد ناشناس، شبکه‌های اجتماعی یا منابع غیررسمی خودداری کنند.
سوالات متداول
بهترین جایگزین شیرخشک برای نوزاد نارس چیست؟
برای نوزاد نارس، انتخاب اول شیر مادر خود نوزاد است. اگر شیر مادر در دسترس نباشد یا کافی نباشد، شیر اهدایی پاستوریزه از یک بانک شیر معتبر برای بسیاری از نوزادان نارس و کم‌وزن گزینه توصیه‌شده‌ای است. اگر شیر اهدایی در دسترس نباشد، پزشک ممکن است فرمولای مخصوص نوزاد نارس را انتخاب کند.
آیا شیر اهدایی از شیرخشک بهتر است؟
در نوزادان نارس و کم‌وزن، شیر اهدایی پاستوریزه در مقایسه با فرمول با کاهش خطر NEC همراه بوده است؛ اما ممکن است رشد با آن کندتر باشد و برخی نوزادان به غنی‌سازی نیاز داشته باشند. تصمیم نهایی به شرایط نوزاد بستگی دارد.
آیا شیر مادر خود نوزاد بهتر از شیر اهدایی است؟
بله. اگر شیر مادر خود نوزاد در دسترس و کافی باشد، همچنان انتخاب اول است. شیر اهدایی زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که شیر مادر کافی یا در دسترس نباشد.
آیا شیر اهدایی بانک شیر پاستوریزه می‌شود؟
بله. شیر اهدایی در بانک‌های شیر معتبر معمولاً پس از غربالگری، آزمایش و بررسی‌های ایمنی تحت فرآوری حرارتی مانند پاستوریزاسیون قرار می‌گیرد.
آیا شیر اهدایی می‌تواند بیماری را به نوزاد منتقل کند؟
در شیر اهدایی غیررسمی این خطر وجود دارد. در بانک شیر معتبر، اهداکننده غربالگری می‌شود و شیر نیز تحت کنترل‌های لازم و فرآوری قرار می‌گیرد تا خطر انتقال عفونت کاهش پیدا کند. به همین دلیل استفاده از شیر اهدایی بانک رسمی با شیر اشتراکی غیررسمی قابل مقایسه نیست.
آیا شیر اهدایی برای همه نوزادان لازم است؟
خیر. شیر اهدایی بیشتر برای نوزادان نارس و کم‌وزن یا نوزادان آسیب‌پذیری که شیر مادر خودشان در دسترس نیست، مورد توجه قرار می‌گیرد.
آیا شیر اهدایی باید به شیر نوزاد مواد مغذی اضافه شود؟
در بعضی نوزادان بسیار نارس، بله. پزشک ممکن است برای تأمین پروتئین، مواد معدنی و سایر نیازهای تغذیه‌ای، غنی‌کننده شیر انسان تجویز کند.
آیا می‌توان شیر اهدایی را از مادر آشنا گرفت؟
برای نوزاد نارس یا بسیار کم‌وزن، استفاده از شیر اهدایی مستقیم و بدون غربالگری و فرآوری توصیه نمی‌شود. شیر اهدایی بهتر است از بانک شیر معتبر و تحت نظارت تهیه شود.
اگر بانک شیر در دسترس نباشد چه کنیم؟
در صورت ناکافی بودن شیر مادر، پزشک بر اساس سن بارداری، وزن تولد و شرایط نوزاد درباره استفاده از فرمولای مناسب نوزاد نارس یا کم‌وزن تصمیم می‌گیرد.
جمع‌بندی
برای نوزادان نارس و کم‌وزن، شیر مادر خود نوزاد همچنان انتخاب اول است و باید تا حد امکان از تولید و استفاده از آن حمایت شود. زمانی که شیر مادر کافی یا در دسترس نیست، شیر اهدایی پاستوریزه از یک بانک شیر معتبر می‌تواند گزینه مهمی باشد.
با این حال، شیر اهدایی کاملاً مشابه شیر مادر خود نوزاد نیست و ممکن است از نظر برخی مواد مغذی، به‌خصوص برای نوزادان بسیار نارس، به غنی‌سازی نیاز داشته باشد. همچنین پایش منظم وزن و رشد نوزاد ضروری است.
در صورتی که شیر مادر و شیر اهدایی در دسترس نباشند، فرمولای مخصوص نوزادان نارس می‌تواند بر اساس نظر پزشک مورد استفاده قرار گیرد.
مهم‌ترین نکته برای خانواده‌ها این است که شیر اهدایی را فقط از مسیرهای رسمی و بانک‌های شیر معتبر تهیه کنند و از مصرف شیر اهدایی ناشناس یا غیررسمی برای نوزادان نارس و کم‌وزن خودداری کنند.
منابع علمی
WHO – Standards for Donor Human Milk Banking (2026)
WHO – Recommendations for Care of the Preterm or Low-Birth-Weight Infant
WHO – Donor Human Milk for Low-Birth-Weight Infants
تاریخ آخرین به‌روزرسانی: ۷ مهر ۱۴۰۵ (۲۹ سپتامبر ۲۰۲۶)
