۱۵. تکرار سزارین می‌تواند خطرات بارداری‌های بعدی را افزایش دهد
یکی از مهم‌ترین پیامدهای سزارین، باقی ماندن اسکار روی رحم است. در بسیاری از مادران، سزارین‌های بعدی امکان‌پذیر هستند، اما با افزایش تعداد سزارین‌ها، احتمال بعضی عوارض جفت در بارداری‌های آینده بیشتر می‌شود.
از جمله این عوارض می‌توان به جفت سرراهی (Placenta previa) و طیف چسبندگی جفت (Placenta accreta spectrum) اشاره کرد. در موارد شدید، این مشکلات می‌توانند باعث خونریزی شدید و حتی نیاز به برداشتن رحم شوند.
۱۴. احتمال مشکلات وزن و چاقی در سال‌های بعد
برخی مطالعات مشاهده‌ای، ارتباطی میان تولد با سزارین و افزایش احتمال اضافه‌وزن یا چاقی در دوران کودکی پیدا کرده‌اند. برای نمونه، چند مرور نظام‌مند این ارتباط آماری را گزارش کرده‌اند.
با این حال، این نتایج به معنی آن نیست که سزارین مستقیماً باعث چاقی کودک می‌شود. عواملی مانند وزن مادر، ژنتیک، تغذیه، سبک زندگی و علت پزشکی انجام سزارین نیز می‌توانند روی این ارتباط تأثیر بگذارند. حتی در یک متاآنالیز با تعدیل سوگیری، اندازه این ارتباط به‌مراتب محدودتر شد.
۱۳. احتمال بیشتر آسم در برخی مطالعات
برخی مطالعات و متاآنالیزها نشان داده‌اند که کودکان متولدشده با سزارین، به‌طور متوسط با احتمال بیشتری برای تشخیص آسم روبه‌رو بوده‌اند.
برای مثال، یک متاآنالیز شامل مطالعات متعدد ارتباطی میان سزارین و آسم در دوران کودکی پیدا کرد. با این حال، بیشتر شواهد از نوع مشاهده‌ای هستند و نشان دادن ارتباط آماری به معنی اثبات رابطه علت و معلولی نیست. عواملی مانند آسم یا بیماری‌های مادر، نارس بودن و دلیل انجام سزارین نیز می‌توانند در این رابطه نقش داشته باشند.
۱۲. تفاوت در میکروبیوم نوزاد
نوزادی که از راه واژن متولد می‌شود، هنگام عبور از کانال زایمان با مجموعه‌ای از میکروب‌های مادر تماس پیدا می‌کند. در سزارین، الگوی اولیه تماس نوزاد با میکروارگانیسم‌ها متفاوت است و مطالعات تفاوت‌هایی را در میکروبیوم روده و پوست نوزادان سزارینی گزارش کرده‌اند.
با وجود این، هنوز مشخص نیست این تفاوت‌ها تا چه اندازه پیامدهای بلندمدت بالینی ایجاد می‌کنند. روش‌هایی مانند واژینال سیدینگ (Vaginal Seeding) نیز به‌عنوان راهی برای انتقال میکروبیوم واژن به نوزاد مطرح شده‌اند، اما شواهد کافی برای توصیه روتین آن وجود ندارد و نباید به‌صورت خودسرانه انجام شود.
بنابراین، «دریافت نکردن میکروبیوم واژن» را نمی‌توان به‌عنوان یک بیماری یا آسیب قطعی ناشی از سزارین معرفی کرد.
۱۱. ارتباط احتمالی با برخی بیماری‌های دوران کودکی
برخی پژوهش‌ها ارتباط آماری میان سزارین و بعضی بیماری‌های مزمن یا خودایمنی کودکان گزارش کرده‌اند. با این حال، نتایج این مطالعات یکسان نیست و بسیاری از آن‌ها مشاهده‌ای هستند.
به همین دلیل، بیماری‌هایی مانند دیابت نوع ۱، بیماری‌های خودایمنی، بیماری‌های التهابی روده یا برخی اختلالات دیگر نباید به‌عنوان عارضه مستقیم و قطعی سزارین معرفی شوند. مرورهای علمی نیز برای بخشی از این ارتباط‌ها بر وجود ابهام و احتمال عوامل مخدوش‌کننده تأکید دارند.
۱۰. ارتباط احتمالی با لوسمی دوران کودکی
برخی مطالعات مورد-شاهدی و متاآنالیزها ارتباطی میان سزارین، به‌ویژه سزارین پیش از شروع درد زایمان، و لوسمی لنفوبلاستیک حاد (ALL) گزارش کرده‌اند.
برای نمونه، یک تحلیل تجمیعی از مطالعات بین‌المللی، افزایش خفیف این ارتباط را برای سزارین پیش از شروع زایمان گزارش کرد. اما این یافته‌ها علّی بودن رابطه را ثابت نمی‌کنند و تعداد مطلق موارد لوسمی کودکان نیز بسیار کم است. بنابراین نمی‌توان به والدین گفت که سزارین «باعث لوسمی» می‌شود.
۹. احتمال آسیب سطحی به پوست نوزاد
در هنگام باز کردن رحم و خارج کردن نوزاد، به‌ندرت ممکن است پوست نوزاد با ابزار جراحی آسیب ببیند. بیشتر این آسیب‌ها سطحی هستند و بدون پیامد جدی بهبود پیدا می‌کنند.
RCOG این احتمال را حدود ۲ مورد در هر ۱۰۰ نوزاد سزارینی گزارش کرده است. شدت آسیب به شرایط عمل و وضعیت جنین بستگی دارد.
۸. مشکلات تنفسی نوزاد
یکی از شناخته‌شده‌ترین خطرات نوزادان پس از سزارین برنامه‌ریزی‌شده، به‌خصوص پیش از ۳۹ هفته، افزایش احتمال مشکلات تنفسی است.
نوزادانی که بدون شروع زایمان و در سن بارداری پایین‌تر به دنیا می‌آیند، بیشتر ممکن است دچار مشکلاتی مانند تاکی‌پنه گذرای نوزاد، سندرم زجر تنفسی یا نیاز به مراقبت بیشتر شوند. به همین دلیل، در صورت نبود اندیکاسیون پزشکی برای تولد زودتر، ACOG و SMFM انجام سزارین انتخابی را پیش از ۳۹ هفته توصیه نمی‌کنند.
RCOG نیز گزارش می‌کند که مشکلات تنفسی پس از سزارین برنامه‌ریزی‌شده در ۳۹ هفتگی حدود ۴ تا ۵ در ۱۰۰ مورد است، در حالی که در سنین پایین‌تر این احتمال بیشتر می‌شود.
۷. احتمال بستری بیشتر نوزاد در بخش مراقبت ویژه
نوزادانی که زودتر از ۳۹ هفته و بدون ضرورت پزشکی متولد می‌شوند، بیشتر در معرض مشکلات تنفسی و سایر مشکلات سازگاری مانند افت قند یا اختلال تنظیم دما قرار دارند و در نتیجه ممکن است نیاز به مراقبت ویژه نوزادان (NICU) پیدا کنند.
این موضوع بیشتر به سن بارداری و وضعیت پزشکی مادر و نوزاد مربوط است و نمی‌توان آن را به همه سزارین‌ها نسبت داد. سزارین پزشکی در شرایط خاص می‌تواند نتیجه بسیار بهتری برای نوزاد داشته باشد.
۶. شروع شیردهی ممکن است دشوارتر باشد
سزارین در برخی مطالعات با احتمال پایین‌تر شروع یا تداوم شیردهی همراه بوده است. درد پس از جراحی، کاهش تحرک مادر، جدایی موقت مادر و نوزاد یا نیاز نوزاد به مراقبت بیشتر می‌توانند شروع شیردهی را دشوار کنند.
این به معنی ناتوانی مادر سزارینی در شیردهی نیست. بسیاری از مادران پس از سزارین می‌توانند شیردهی موفق داشته باشند و دریافت حمایت زودهنگام برای شیردهی اهمیت زیادی دارد.
۵. تماس پوست با پوست ممکن است به تأخیر بیفتد
تماس زودهنگام پوست با پوست به شروع شیردهی، تنظیم دمای نوزاد و برقراری ارتباط اولیه مادر و نوزاد کمک می‌کند.
در سزارین نیز، اگر مادر و نوزاد از نظر پزشکی پایدار باشند، تماس پوست با پوست می‌تواند بلافاصله پس از تولد یا در اولین فرصت ممکن انجام شود. بنابراین سزارین به‌خودی‌خود به معنی جدایی طولانی مادر و نوزاد نیست؛ شرایط جراحی و وضعیت پزشکی هر دو تعیین‌کننده هستند.
۴. خطر عفونت برای مادر
سزارین یک عمل جراحی است و بنابراین خطر عفونت زخم، عفونت رحم یا عفونت ادراری را به همراه دارد.
علائمی مانند تب، افزایش درد، قرمزی یا تورم محل برش، ترشح غیرطبیعی از زخم یا ترشحات واژینال بدبو می‌توانند نشانه عفونت باشند و باید بررسی شوند. خطر عفونت بسته به برنامه‌ریزی‌شده یا اورژانسی بودن جراحی و وضعیت سلامت مادر متفاوت است.
۳. خونریزی و کم‌خونی
در سزارین، مانند سایر جراحی‌ها، احتمال خونریزی وجود دارد و در برخی موارد ممکن است خونریزی قابل توجه باشد و به انتقال خون یا اقدامات جراحی بیشتر نیاز پیدا کند.
خطر خونریزی در شرایط اورژانسی یا زمانی که بیماری زمینه‌ای وجود دارد می‌تواند بیشتر شود. در موارد بسیار نادر و شدید که کنترل خونریزی امکان‌پذیر نباشد، ممکن است هیسترکتومی یا برداشتن رحم ضروری شود.
۲. خطر لخته خون
بی‌تحرکی پس از جراحی و خود فرایند بارداری و پس از زایمان، خطر ترومبوز ورید عمقی (DVT) و آمبولی ریه را افزایش می‌دهند.
پس از سزارین، تیم درمان بر اساس عوامل خطر مادر ممکن است اقدامات پیشگیرانه مانند حرکت زودهنگام، جوراب فشاری یا داروی ضدانعقاد را توصیه کند.
درد و تورم یک‌طرفه پا، درد قفسه سینه یا تنگی نفس ناگهانی از علائم هشدار هستند و نیاز به ارزیابی فوری دارند.
۱. آسیب به اندام‌های اطراف و عوارض بیهوشی
در سزارین، اگرچه عوارض جدی نادر هستند، احتمال آسیب به اندام‌های مجاور مانند مثانه یا روده وجود دارد. همچنین ممکن است مادر به داروها یا نوع بیهوشی واکنش نشان دهد.
احتمال این عوارض به شرایط فردی، نوع جراحی و وضعیت اورژانسی یا برنامه‌ریزی‌شده بودن سزارین بستگی دارد.
آیا سزارین روی ارتباط عاطفی مادر و نوزاد اثر منفی قطعی دارد؟
خیر. این ادعا که نوزادان سزارینی به دلیل نوع تولد، وابستگی عاطفی کمتری به مادر پیدا می‌کنند، از نظر علمی ثابت نشده است.
ممکن است درد، خستگی، داروهای بیهوشی یا جدایی موقت باعث شوند تماس اولیه دشوارتر شود، اما تماس پوست با پوست، هم‌اتاقی مادر و نوزاد و شروع زودهنگام شیردهی، در صورت پایدار بودن شرایط، می‌توانند این فاصله را کاهش دهند. AAP و WHO انجام تماس پوست با پوست حتی پس از سزارین را امکان‌پذیر و مفید می‌دانند.
آیا سزارین باعث تغییر ژنتیکی نسل‌های آینده می‌شود؟
شواهدی وجود ندارد که بتوان بر اساس افزایش سزارین نتیجه گرفت انسان‌ها در آینده به‌صورت ژنتیکی به سمت نوزادان دارای سرهای بزرگ‌تر یا ناتوانی در زایمان واژینال خواهند رفت.
برخی پژوهش‌های تکاملی فرضیه‌هایی درباره ارتباط بین فشار انتخاب طبیعی و امکان بقای برخی ویژگی‌ها مطرح کرده‌اند، اما این موضوع با عوارض بالینی اثبات‌شده سزارین متفاوت است و نمی‌توان آن را به‌عنوان یک خطر قطعی یا قابل پیش‌بینی برای نسل‌های آینده معرفی کرد.
آیا نمره آپگار نوزادان سزارینی پایین‌تر است؟
ممکن است در برخی مطالعات، تفاوت‌هایی در نمره آپگار میان گروه‌های مختلف تولد دیده شود، اما آپگار پایین به‌تنهایی به معنی آسیب مغزی یا مشکل دائمی نیست.
آپگار در دقایق اول و پنجم برای ارزیابی وضعیت اولیه نوزاد و نیاز احتمالی به کمک‌های پزشکی استفاده می‌شود و باید در کنار وضعیت بالینی نوزاد تفسیر شود. ACOG نیز تأکید می‌کند که شواهد درباره بسیاری از پیامدهای نوزادی در سزارین انتخابی محدود است و کیفیت مطالعات در برخی موارد پایین است.
آیا سزارین باعث آسیب مغزی یا کاهش توانایی یادگیری می‌شود؟
خیر، چنین نتیجه‌ای را نمی‌توان از شواهد موجود گرفت.
برخی مطالعات مشاهده‌ای درباره تفاوت‌های عصبی یا رفتاری میان کودکان متولدشده با روش‌های مختلف زایمان انجام شده‌اند، اما این مطالعات تحت تأثیر عوامل متعددی مانند علت سزارین، سن بارداری و وضعیت مادر و جنین هستند. شواهد موجود برای نسبت دادن آسیب مغزی یا کاهش هوش به خود سزارین کافی نیست.
سوالات متداول
آیا سزارین برای مادر خطرناک است؟
سزارین یک عمل جراحی بزرگ است و مانند هر جراحی خطرهایی مانند عفونت، خونریزی، لخته خون، عوارض بیهوشی و آسیب به اندام‌های اطراف دارد؛ اما در بسیاری از شرایط، انجام آن برای سلامت مادر یا نوزاد ضروری و بسیار مهم است.
آیا سزارین باعث مشکلات تنفسی نوزاد می‌شود؟
احتمال مشکلات تنفسی، به‌خصوص در سزارین برنامه‌ریزی‌شده پیش از ۳۹ هفته، بیشتر است. به همین دلیل در نبود علت پزشکی برای تولد زودتر، سزارین انتخابی نباید پیش از ۳۹ هفته انجام شود.
آیا مادر بعد از سزارین می‌تواند به نوزادش شیر بدهد؟
بله. بیشتر مادران پس از سزارین می‌توانند شیردهی موفق داشته باشند. ممکن است شروع شیردهی به دلیل درد، خستگی یا شرایط نوزاد به حمایت بیشتری نیاز داشته باشد. تماس پوست با پوست و شروع زودهنگام شیردهی در صورت پایدار بودن شرایط توصیه می‌شود.
آیا سزارین باعث ناباروری یا ناتوانی در بارداری بعدی می‌شود؟
خود سزارین به‌طور معمول به معنی ناباروری نیست، اما اسکار رحم می‌تواند روی مدیریت بارداری‌های آینده اثر بگذارد و با افزایش تعداد سزارین‌ها، خطر برخی مشکلات جفت بیشتر می‌شود.
آیا تعداد بیشتر سزارین‌ها خطرناک‌تر است؟
با افزایش تعداد سزارین‌ها، احتمال بعضی عوارض مانند جفت سرراهی، چسبندگی جفت و نیاز به جراحی‌های پیچیده‌تر در بارداری‌های آینده افزایش می‌یابد. به همین دلیل، تعداد فرزندان مورد نظر خانواده یکی از موضوعاتی است که هنگام تصمیم‌گیری درباره سزارین باید مورد توجه قرار گیرد.
جمع‌بندی
خطر سزارین برای مادر و نوزاد به شرایط هر بارداری بستگی دارد. سزارین در صورت وجود اندیکاسیون پزشکی می‌تواند جان مادر یا نوزاد را نجات دهد و نباید همه سزارین‌ها را به‌عنوان یک اقدام غیرضروری در نظر گرفت.
مهم‌ترین خطرهای شناخته‌شده برای مادر شامل عفونت، خونریزی، لخته خون، عوارض بیهوشی، آسیب به اندام‌های اطراف و برخی عوارض بارداری‌های آینده هستند. برای نوزاد نیز مهم‌ترین نگرانی شناخته‌شده، به‌ویژه در سزارین برنامه‌ریزی‌شده پیش از ۳۹ هفته، افزایش احتمال مشکلات تنفسی است.
در مورد پیامدهای بلندمدت مانند آسم، چاقی، تفاوت میکروبیوم یا برخی بیماری‌های دیگر، بعضی مطالعات ارتباط آماری گزارش کرده‌اند، اما این نتایج به‌تنهایی ثابت نمی‌کنند که خود سزارین علت مستقیم بیماری است و عوامل متعدد دیگری نیز می‌توانند در این ارتباط‌ها نقش داشته باشند.
همچنین ادعاهایی مانند «کاهش قطعی وابستگی عاطفی»، «آسیب مغزی»، «شوک نوزاد» یا «تغییر ژنتیکی نسل‌های آینده» نباید به‌عنوان عارضه اثبات‌شده سزارین به والدین ارائه شوند.
منابع علمی
ACOG – Cesarean Delivery on Maternal Request
ACOG – Avoidance of Nonmedically Indicated Early-Term Deliveries and Associated Neonatal Morbidities
ACOG – Breastfeeding Your Baby
ACOG – Optimizing Support for Breastfeeding as Part of Obstetric Practice
تاریخ آخرین بررسی و به‌روزرسانی علمی: ۴ مهر ۱۴۰۵ (۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶)
