پستانک نوزاد چیست و چرا کودک آن را دوست دارد؟

مکیدن یک رفلکس طبیعی در نوزادان است و نقش مهمی در تغذیه دارد. با این حال، مکیدن همیشه به دلیل گرسنگی اتفاق نمی‌افتد و ممکن است برای بعضی نوزادان اثر آرام‌کننده داشته باشد.

پستانک امکان مکیدن غیرتغذیه‌ای را فراهم می‌کند؛ یعنی کودک بدون دریافت شیر یا غذا، از مکیدن برای آرام شدن استفاده می‌کند.

بعضی نوزادان از همان ابتدا پستانک را می‌پذیرند و بعضی دیگر علاقه‌ای به آن ندارند. والدین نباید کودک را مجبور به استفاده از پستانک کنند.

مزایای پستانک نوزاد چیست؟

پستانک در شرایط مناسب می‌تواند فوایدی داشته باشد.

کاهش خطر سندرم مرگ ناگهانی نوزاد

یکی از مهم‌ترین مزایای شناخته‌شده پستانک، ارتباط آن با کاهش خطر SIDS هنگام خواب است.

AAP توصیه می‌کند در زمان چرت روزانه و خواب شبانه، می‌توان پستانک را به نوزاد پیشنهاد کرد. اگر پستانک بعد از خواب از دهان نوزاد بیرون افتاد، لازم نیست دوباره داخل دهان او گذاشته شود.

این توصیه به این معنا نیست که پستانک به‌تنهایی از SIDS جلوگیری می‌کند؛ خوابیدن به پشت، استفاده از سطح صاف و سفت و رعایت سایر اصول خواب ایمن همچنان اهمیت اساسی دارند.

کمک به آرام شدن نوزاد

مکیدن می‌تواند برای بعضی نوزادان آرام‌کننده باشد و به کاهش بی‌قراری کمک کند.

با این حال، پستانک نباید تنها روش آرام کردن کودک باشد. بغل کردن، تماس پوستی، تکان دادن ملایم، صحبت کردن با نوزاد و بررسی نیازهای او نیز اهمیت دارند.

اگر نوزاد گریه می‌کند، ابتدا باید بررسی شود که گرسنه، خسته، گرم یا سرد، تشنه، ناراحت یا بیمار نباشد.

کمک به خواب

برخی نوزادان با مکیدن پستانک راحت‌تر به خواب می‌روند.

اگر کودک برای خواب به پستانک وابسته شود، ممکن است زمانی که پستانک از دهانش می‌افتد دوباره بیدار شود و تا زمانی که نتواند خودش آن را پیدا یا جایگزین کند، به کمک والدین نیاز داشته باشد.

کمک به کاهش درد در بعضی اقدامات پزشکی

مکیدن غیرتغذیه‌ای می‌تواند در بعضی شرایط پزشکی، به‌خصوص در نوزادان بستری یا هنگام اقدامات کوچک و دردناک، نقش آرام‌کننده یا کاهش‌دهنده استرس داشته باشد.

استفاده از پستانک در این شرایط باید مطابق توصیه تیم درمان باشد. AAPD نیز برخی کاربردهای پستانک را در مراقبت از نوزادان و کاهش ناراحتی طی بعضی اقدامات تأیید کرده است.

ممکن است احتمال مکیدن مداوم انگشت را کاهش دهد

برخی کودکان به مکیدن انگشت یا شست تمایل پیدا می‌کنند. یکی از مزیت‌های احتمالی پستانک این است که در صورت ایجاد عادت مکیدن غیرتغذیه‌ای، می‌توان زمان و شرایط استفاده از پستانک را بهتر مدیریت کرد.

با این حال، پستانک نیز اگر برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، می‌تواند روی رشد دهان و دندان اثر بگذارد.

آیا پستانک با شیردهی تداخل دارد؟

رابطه پستانک و شیردهی پیچیده‌تر از آن است که بتوان گفت پستانک همیشه باعث شکست شیردهی می‌شود.

یک مرور سیستماتیک Cochrane که توسط WHO خلاصه شده است، در نوزادان سالم و ترم که مادران انگیزه زیادی برای ادامه شیردهی داشتند، تفاوت مشخصی در مدت شیردهی تا چهار ماه بین محدود کردن و استفاده آزادانه از پستانک پیدا نکرد. با این حال، این نتایج لزوماً به همه مادران و همه شرایط قابل تعمیم نیستند.

از طرف دیگر، اگر پستانک باعث شود نوزاد گرسنه دیرتر شیر بخورد یا دفعات شیر خوردن کاهش پیدا کند، ممکن است دریافت شیر تحت تأثیر قرار گیرد.

به همین دلیل، AAP توصیه می‌کند اگر نوزاد با شیر مادر تغذیه می‌شود، بهتر است تا زمانی که شیردهی به‌خوبی برقرار شده، گرفتن سینه مناسب باشد و وزن‌گیری نوزاد مطلوب باشد برای معرفی پستانک صبر شود. این زمان برای بسیاری از نوزادان حدود سه تا چهار هفته است، اما ممکن است برای هر مادر و نوزاد متفاوت باشد.

آیا پستانک را می‌توان جایگزین شیر دادن کرد؟

خیر.

پستانک نباید برای به تأخیر انداختن یا حذف وعده شیر استفاده شود.

اگر نوزاد نشانه‌های گرسنگی دارد، ابتدا باید شیر مادر یا شیرخشک طبق نیاز او ارائه شود. استفاده از پستانک زمانی مناسب‌تر است که مطمئن باشید کودک گرسنه نیست و هدف، آرام کردن اوست.

به‌خصوص در هفته‌های نخست زندگی، توجه به نشانه‌های گرسنگی و تغذیه کافی اهمیت زیادی دارد.

عوارض و معایب پستانک نوزاد چیست؟

پستانک در کنار مزایای خود، می‌تواند معایبی نیز داشته باشد؛ به‌خصوص زمانی که استفاده از آن طولانی یا غیربهداشتی باشد.

احتمال اختلال در شیردهی در صورت استفاده نادرست

استفاده از پستانک پیش از تثبیت شیردهی یا استفاده از آن برای عقب انداختن وعده‌های شیر ممکن است باعث شود والدین نشانه‌های گرسنگی نوزاد را دیرتر متوجه شوند.

در صورت نگرانی درباره وزن‌گیری، تعداد دفعات شیر خوردن یا تولید شیر مادر، بهتر است استفاده از پستانک نیز در ارزیابی تغذیه نوزاد در نظر گرفته شود.

مشکلات دندانی در صورت استفاده طولانی‌مدت

یکی از مهم‌ترین عوارض شناخته‌شده استفاده طولانی از پستانک، تأثیر احتمالی آن بر رشد دندان‌ها و ساختار دهان و فک است.

طبق توصیه AAPD، عادت مکیدن پستانک اگر از نظر مدت و شدت ادامه پیدا کند، می‌تواند با مشکلاتی مانند:

اپن‌بایت یا باز ماندن فضای بین دندان‌های جلویی
کراس‌بایت خلفی
تغییر در نحوه قرارگیری دندان‌ها
بعضی تغییرات در رشد ساختار دهان و صورت

ارتباط داشته باشد.

در این زمینه مدت ادامه عادت اهمیت زیادی دارد و مشکلات دندانی بیشتر با استفاده طولانی‌مدت ارتباط دارند. AAPD توصیه می‌کند عادت‌های مکیدن غیرتغذیه‌ای تا حدود ۳۶ ماهگی کنار گذاشته شوند.

افزایش احتمال عفونت گوش میانی با ادامه استفاده

استفاده طولانی‌مدت از پستانک با افزایش خطر اوتیت میانی حاد ارتباط دارد. AAPD اشاره می‌کند که استفاده از پستانک پس از ۱۲ ماهگی می‌تواند با افزایش احتمال عفونت گوش میانی همراه باشد.

به همین دلیل، کاهش و سپس قطع تدریجی پستانک با افزایش سن اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

مشکلات بهداشتی

پستانک مرتب روی دست، زمین یا سطوح مختلف قرار می‌گیرد و در صورت تمیز نبودن می‌تواند با آلودگی تماس پیدا کند.

پستانک باید طبق دستور سازنده شسته و نگهداری شود و اگر ترک خورده، پاره، تغییر شکل داده یا فرسوده شده است، تعویض شود.

همچنین پستانک را در دهان خود نگذارید تا تمیز شود؛ این کار می‌تواند باعث انتقال میکروب‌های دهان بزرگسال به کودک شود.

احتمال بیدار شدن در شب

اگر کودک برای به خواب رفتن به پستانک وابسته شود، ممکن است هنگام افتادن پستانک از دهانش بیدار شود.

در این شرایط، والدین ممکن است مجبور شوند چند بار در طول شب پستانک را سر جای خود قرار دهند؛ البته این مسئله در همه کودکان اتفاق نمی‌افتد.

بهترین زمان استفاده از پستانک چه زمانی است؟

برای نوزاد شیرخوار، بهتر است تا زمانی که شیردهی به‌خوبی برقرار نشده است، معرفی پستانک به تأخیر بیفتد.

AAP معمولاً تثبیت شیردهی را با مواردی مانند گرفتن مناسب سینه، راحت بودن شیردهی، دریافت کافی شیر و وزن‌گیری مناسب مرتبط می‌داند.

برای نوزادی که با شیر مادر تغذیه نمی‌شود، محدودیت مشابهی برای شروع پستانک وجود ندارد و می‌توان بر اساس نیاز کودک از آن استفاده کرد.

آیا بعد از پنج ماهگی نباید از پستانک استفاده کرد؟

خیر.

این توصیه که پستانک باید حتماً بعد از پنج ماهگی قطع شود، یک قانون علمی عمومی نیست.

نگرانی اصلی با افزایش سن، طولانی شدن عادت مکیدن و آثار احتمالی آن بر دندان‌ها، فک و گوش میانی است.

بنابراین به جای یک محدودیت ثابت در پنج ماهگی، بهتر است والدین استفاده از پستانک را در طول زمان کاهش دهند و برای ترک آن برنامه داشته باشند.

AAPD بر قطع عادت مکیدن غیرتغذیه‌ای تا حدود ۳۶ ماهگی تأکید دارد و نشان می‌دهد که استفاده طولانی‌تر، به‌ویژه پس از ۱۸ ماهگی، می‌تواند بیشتر بر رشد دهان و دندان اثر بگذارد.

چگونه پستانک مناسب و ایمن انتخاب کنیم؟

هنگام انتخاب پستانک برای نوزاد، به نکات زیر توجه کنید:

پستانک متناسب با سن کودک انتخاب کنید.
ترجیحاً پستانکی یک‌تکه انتخاب کنید که اجزای آن از هم جدا نشوند.
صفحه یا محافظ پستانک باید به اندازه کافی بزرگ و دارای سوراخ‌های تهویه باشد.
پستانک را از برند و فروشنده معتبر تهیه کنید.
دستورالعمل سازنده درباره استفاده، شست‌وشو و تعویض را رعایت کنید.
پیش از هر بار استفاده، پستانک را از نظر پارگی، ترک، تغییر رنگ یا تغییر شکل بررسی کنید.
در صورت مشاهده آسیب، پستانک را تعویض کنید.

نکات ایمنی هنگام استفاده از پستانک

پستانک باید فقط برای مکیدن استفاده شود و نباید به وسایل دیگری متصل شود.

هرگز:

پستانک را دور گردن کودک نبندید.
آن را با بند، نخ یا زنجیر به لباس، تخت یا دست کودک وصل نکنید.
پستانک را به اسباب‌بازی یا عروسک متصل نکنید.
از سرشیشه شیشه شیر به‌عنوان پستانک استفاده نکنید.
پستانک آسیب‌دیده را دوباره استفاده نکنید.
کودک را مجبور به گرفتن پستانک نکنید.

اتصال پستانک با بند یا نخ می‌تواند خطر خفگی یا گیر کردن را افزایش دهد. همچنین استفاده از اجزای شیشه شیر به‌عنوان پستانک خطر جدا شدن قطعه و خفگی را دارد.

آیا می‌توان پستانک را به عسل یا ماده شیرین آغشته کرد؟

خیر.

پستانک را نباید به عسل، شکر، شربت یا مواد غذایی شیرین آغشته کرد.

به‌خصوص عسل برای کودکان زیر ۱۲ ماه ممنوع است، زیرا می‌تواند خطر بوتولیسم نوزادی را ایجاد کند. علاوه بر آن، مواد شیرین می‌توانند خطر پوسیدگی دندان را افزایش دهند.

پستانک را چگونه تمیز کنیم؟

روش تمیز کردن به نوع پستانک و دستور سازنده بستگی دارد.

به‌طور کلی:

پیش از استفاده، دستورالعمل بسته‌بندی را بررسی کنید.
پستانک را مرتب تمیز کنید.
اجازه دهید پس از شست‌وشو کاملاً خشک شود.
پستانک ترک‌خورده، پاره یا فرسوده را تعویض کنید.
اگر نوزاد کم‌سن، نارس یا دارای شرایط پزشکی خاص است، درباره نیاز به روش ضدعفونی خاص با پزشک مشورت کنید.

نباید برای تمیز کردن پستانک، آن را داخل دهان خود بگذارید. اشتراک‌گذاری بزاق می‌تواند باعث انتقال میکروب‌های دهان شود.

آیا پستانک برای خواب نوزاد خطرناک است؟

اگر پستانک به‌درستی و بدون بند یا وسایل متصل‌کننده استفاده شود، AAP استفاده از آن هنگام خواب را با کاهش خطر SIDS مرتبط می‌داند.

نوزاد همچنان باید برای خواب به پشت و روی سطح صاف و سفت قرار داده شود.

اگر پستانک بعد از خواب از دهان کودک افتاد، نیازی نیست آن را دوباره داخل دهان او قرار دهید.

همچنین نباید پستانک را به لباس، گردن، تخت یا عروسک وصل کرد.

آیا پستانک باعث کاهش هوش کودک می‌شود؟

شواهد معتبر نشان نمی‌دهند که استفاده معمول از پستانک باعث کاهش ضریب هوشی کودک شود.

این ادعا در متن‌های قدیمی دیده می‌شود، اما مبنای علمی قابل اتکایی برای نسبت دادن کاهش هوش به پستانک وجود ندارد.

نگرانی‌های اثبات‌شده درباره استفاده طولانی‌مدت بیشتر مربوط به شیردهی در صورت استفاده نادرست، عفونت گوش میانی و تغییرات دندانی و دهانی است.

آیا مکیدن انگشت بهتر از پستانک است؟

نمی‌توان مکیدن انگشت را به‌عنوان «بهترین جایگزین» پستانک توصیه کرد.

مکیدن انگشت نیز در صورت ادامه طولانی‌مدت می‌تواند بر وضعیت دندان‌ها و ساختار دهان اثر بگذارد و معمولاً کنترل و محدود کردن آن برای والدین دشوارتر است.

پستانک نیز باید با هدف و مدت مناسب استفاده شود و قرار نیست جایگزین دائمی مکیدن انگشت یا آرام کردن کودک باشد.

چگونه کودک را از پستانک بگیریم؟

زمان مناسب ترک پستانک به سن، میزان وابستگی کودک و الگوی استفاده بستگی دارد.

وقتی کودک بزرگ‌تر می‌شود، می‌توان استفاده از پستانک را ابتدا به زمان خواب محدود کرد و سپس به‌تدریج کاهش داد.

برای ترک پستانک بهتر است:

استفاده در طول روز را محدود کنید.
پستانک را فقط برای خواب نگه دارید.
از روش‌های آرام و تدریجی استفاده کنید.
کودک را تنبیه یا مسخره نکنید.
برای موفقیت‌های کوچک او را تشویق کنید.
اگر مشکلات دندانی یا تغییر در شکل کام مشاهده شد، با دندان‌پزشک کودکان مشورت کنید.

AAPD توصیه می‌کند عادت مکیدن غیرتغذیه‌ای تا حدود ۳ سالگی کنار گذاشته شود.

آیا پستانک برای همه نوزادان مناسب است؟

خیر.

پستانک یک وسیله اختیاری است و بعضی نوزادان بدون آن کاملاً آرام هستند.

در نوزادی که:

وزن‌گیری مناسبی ندارد،
در گرفتن سینه یا شیر خوردن مشکل دارد،
تغذیه او باید به‌دقت پایش شود،
نارس است،
یا بیماری زمینه‌ای دارد،

بهتر است درباره استفاده از پستانک با پزشک یا متخصص تغذیه و شیردهی مشورت شود.

سوالات متداول درباره مزایا و عوارض پستانک

آیا پستانک برای نوزاد ضرر دارد؟

پستانک به‌طور مطلق مضر نیست. استفاده مناسب از آن می‌تواند فوایدی داشته باشد، اما استفاده طولانی‌مدت یا نادرست ممکن است با مشکلات شیردهی، افزایش خطر عفونت گوش میانی و تغییرات دندانی همراه شود.

آیا پستانک برای خواب نوزاد مفید است؟

بله. AAP توصیه می‌کند پستانک را می‌توان هنگام چرت و خواب شبانه پیشنهاد کرد، زیرا استفاده از آن با کاهش خطر SIDS ارتباط دارد. اگر پستانک در خواب افتاد، لازم نیست دوباره داخل دهان کودک گذاشته شود.

اگر نوزاد شیر مادر می‌خورد، چه زمانی پستانک بدهیم؟

بهتر است ابتدا شیردهی به‌خوبی تثبیت شود؛ یعنی نوزاد گرفتن مناسبی داشته باشد، شیر کافی دریافت کند و وزن‌گیری مطلوبی داشته باشد. برای بسیاری از نوزادان این وضعیت حدود سه تا چهار هفته طول می‌کشد.

آیا پستانک باعث مشکلات دندان می‌شود؟

استفاده طولانی‌مدت از پستانک می‌تواند با تغییرات دندانی و فکی مانند اپن‌بایت و کراس‌بایت ارتباط داشته باشد. مدت ادامه عادت اهمیت زیادی دارد.

آیا پستانک باعث عفونت گوش می‌شود؟

استفاده طولانی‌مدت از پستانک با افزایش خطر عفونت گوش میانی ارتباط دارد. به همین دلیل، کاهش مصرف پستانک با افزایش سن اهمیت پیدا می‌کند.

آیا برای آرام کردن نوزاد می‌توان همیشه از پستانک استفاده کرد؟

خیر. ابتدا باید نیازهای کودک مانند گرسنگی، خستگی، ناراحتی یا بیماری بررسی شود. پستانک می‌تواند یکی از روش‌های آرام کردن کودک باشد، اما نباید جای تغذیه یا توجه والدین را بگیرد.

آیا می‌توان پستانک را به عسل آغشته کرد؟

خیر. به‌خصوص عسل برای کودک زیر ۱۲ ماه ممنوع است و نباید به پستانک یا غذای او اضافه شود.

جمع‌بندی

مزایا و عوارض پستانک به نحوه و مدت استفاده از آن بستگی دارد. پستانک برای همه نوزادان ضروری نیست، اما در شرایط مناسب می‌تواند به آرام شدن بعضی نوزادان کمک کند و استفاده از آن هنگام خواب با کاهش خطر سندرم مرگ ناگهانی نوزاد ارتباط دارد.

در نوزادانی که با شیر مادر تغذیه می‌شوند، بهتر است تا تثبیت شیردهی و اطمینان از وزن‌گیری مناسب برای معرفی پستانک صبر شود. همچنین پستانک نباید برای به تأخیر انداختن وعده شیر یا جایگزین کردن تغذیه استفاده شود.

با افزایش سن، استفاده طولانی‌مدت از پستانک می‌تواند خطر عفونت گوش میانی و مشکلاتی در رشد دندان‌ها و ساختار دهان ایجاد کند. بنابراین بهتر است مصرف آن به‌تدریج محدود شود و عادت مکیدن غیرتغذیه‌ای تا حدود ۳ سالگی کنار گذاشته شود.

از نظر ایمنی نیز پستانک باید سالم، تمیز و متناسب با سن کودک باشد و هرگز نباید با بند یا نخ به گردن، لباس یا تخت کودک متصل شود.