رگورژیتاسیون چیست و چه تفاوتی با رفلاکس نوزاد دارد؟ راهنمای جامع مادران

خلاصه مطلب

رگورژیتاسیون یا برگشت طبیعی شیر، بالا آمدن بدون فشار و خود به خودی محتویات معده به دهان نوزاد است که به خاطر شلی دریچه اسفنکتر مری رخ می دهد. این حالت با رفلاکس شدید و رفلاکس پنهان تفاوت دارد؛ نوزاد درد ندارد، لبخند می زند و به خوبی وزن می گیرد. بالا آمدن شیر دلمه شده (پنیرک) یا حتی خروج گاه به گاه شیر از بینی در ماه های نخست نگران کننده نیست، به شرطی که نوزاد کبود نشود و تنگی نفس نداشته باشد. بیشتر نوزادان تا پایان یک سالگی با تکامل گوارش کاملا بهبود می یابند.

بسیاری از مادران با دیدن شیر بالا آمده روی لباس نوزاد دچار اضطراب می شوند و تصور می کنند فرزندشان به یک بیماری حاد گوارشی مبتلا شده است. نام علمی و بالینی این وضعیت رگورژیتاسیون است. آگاهی از علت های بیولوژیک این پدیده، تفاوت شیر تازه با پنیرک، و نحوه مدیریت آن در منزل مانع از مراجعات غیرضروری به بیمارستان و مصرف بی دلیل داروهای شیمیایی می شود.

رگورژیتاسیون چیست و چرا رخ می دهد؟

رگورژیتاسیون در اصطلاح پزشکی به جریان برگشتی مایعات از معده به سمت دهان بدون دخالت عضلات شکم و بدون احساس تهوع اطلاق می شود.

در ابتدای تولد، عضله گرد انتهای مری نوزاد (اسفنکتر تحتانی مری) هنوز به بلوغ عملکردی نرسیده است. این دریچه در بزرگسالان پس از بلع بسته می ماند تا اسید و غذا برنگردد؛ اما در نوزاد شل است. از طرف دیگر، نوزاد حجم زیادی مایعات مصرف می کند، بیشتر طول روز را در حالت خوابیده سپری می کند و ظرفیت معده او در روزهای نخست به اندازه یک گردو است. ترکیب این عوامل باعث می شود با کوچک ترین فشار یا جابجایی، مقداری شیر به سمت مری بازگردد.

تفاوت شیر نبریده و پنیرک بالا آوردن نوزاد چیست؟

یکی از بزرگ ترین سوالات مادران این است که چرا شکل شیر بالا آمده در نوبت های مختلف تفاوت دارد:

• بالا آوردن شیر تازه و روان: زمانی رخ می دهد که برگشت بلافاصله پس از شیردهی اتفاق بیفتد. در این وضعیت شیر فرصت تماس با اسید معده را پیدا نکرده است.
• بالا آوردن شیر دلمه شده یا پنیرک: زمانی دیده می شود که شیر حداقل بیست تا سی دقیقه در معده مانده باشد. تماس اسید کلریدریک معده با پروتئین های شیر باعث دلمه شدن آن می شود. پنیرک زدن نوزاد نشانه خراب بودن معده نیست، بلکه نشان می دهد هضم اسیدی معده به درستی آغاز شده است.

علت خارج شدن شیر از بینی نوزاد چیست و چه باید کرد؟

خارج شدن شیر از سوراخ های بینی هنگام رگورژیتاسیون برای والدین بسیار ترسناک است، اما از نظر آناتومی کاملا قابل توجیه است.

حلق، مری و مجاری بینی در پشت گلو به یکدیگر راه دارند. هنگامی که حجم شیر بالا آمده زیاد باشد یا نوزاد در وضعیت خوابیده طاق باز باشد، بخشی از شیر وارد پشت حفره بینی می شود و از سوراخ های بینی بیرون می ریزد.

اقدام فوری هنگام بالا آمدن شیر از بینی:

• خونسردی خود را حفظ کنید و دستپاچه نشوید.
• نوزاد را بلافاصله به سمت جلو متمایل کنید یا روی شکم روی دست خود قرار دهید تا سر کمی پایین تر از سینه قرار گیرد و مایع خارج شود.
• پشت نوزاد را به آرامی ماساژ دهید تا سرفه کند و مجاری تنفسی پاک شود.
• با یک پوار بینی یا دستمال نرم تمیز، مجاری خارجی بینی را به آرامی تخلیه کنید.
• اگر نوزاد کبود شد یا نتوانست نفس بکشد، باید سریعا اقدامات احیا و تماس با اورژانس انجام شود.

جدول تفاوت رگورژیتاسیون، رفلاکس معده و رفلاکس پنهان

برای تفکیک دقیق وضعیت فرزندتان می توانید از جدول مقایسه ای زیر استفاده کنید:

راهکارهای عملی و خانگی برای کنترل رگورژیتاسیون

با به کارگیری چند تغییر اساسی در نحوه نگهداری نوزاد می توان حجم برگشت شیر را به کمترین میزان رساند:

۱. تنظیم حجم و فاصله وعده های غذایی

معده کوچک نوزاد را با شیردهی های طولانی پر نکنید. دفعات شیردهی را بیشتر کرده و مدت هر وعده را کمتر کنید تا فشار بر اسفنکتر کاهش یابد.

۲. آروغ گیری صحیح در میانه و انتهای تغذیه

اگر از شیشه شیر استفاده می کنید، پس از مصرف هر سی تا شصت سی سی، شیردهی را متوقف کرده و آروغ کودک را بگیرید. در تغذیه با سینه مادر نیز، بین تعویض سینه ها فرصت آروغ زدن ایجاد کنید.

۳. نگهداری نوزاد در وضعیت عمودی به مدت بیست دقیقه

پس از پایان شیردهی، نوزاد را بلافاصله نخوابانید. او را روی شانه خود در حالت عمودی نگه دارید. نیروی جاذبه زمین به ماندن شیر در انتهای معده کمک می کند. از تکان دادن شدید، تعویض پوشک بلافاصله بعد از غذا و فشردن شکم پرهیز کنید.

۴. بررسی سرشیشه و زاویه شیشه شیر

مطمئن شوید شیشه شیر همیشه با زاویه ای نگه داشته می شود که سر پستانک پر از شیر باشد و هوا وارد دهان کودک نشود. سرشیشه های ضد نفخ (ضد کولیک) با خروج هوای اضافه از ته شیشه، از بلع هوا جلوگیری می کنند.

۵. رژیم غذایی مادر در دوران شیردهی

در برخی موارد، پروتئین شیر گاو که از طریق شیر مادر به نوزاد منتقل می شود می تواند حرکات دودی معده را به هم بزند. در صورت مشورت با پزشک، حذف موقت لبنیات، گوشت گاو و سویا به مدت دو تا سه هفته از رژیم غذایی مادر ممکن است وضعیت را ارزیابی کند.

۶. استفاده از شیرخشک های مخصوص آنتی رفلاکس (AR)

برای نوزادانی که با شیرخشک تغذیه می شوند، پزشک ممکن است شیرخشک های حاوی غلیظ کننده طبیعی مانند نشاسته ذرت یا صمغ دانه اقاقیا (شیرخشک های برچسب AR) تجویز کند. این شیرها در معده غلیظ تر می شوند و بالا آمدن آنها سخت تر است. هرگز بدون نظر پزشک به شیر نوزاد آرد، نشاسته یا لعاب برنج اضافه نکنید.

حقیقت درباره بالشتک ها و تشک های شیب دار آنتی رفلاکس

یکی از رایج ترین سوالات مادران، خرید تشک های شیب دار با زاویه سی درجه است. بر اساس هشدار رسمی آکادمی اطفال آمریکا (AAP)، استفاده از هرگونه تشک شیب دار، زاویه دار، بالش نگهدارنده یا پوزیشنر نوزاد در تخت خواب ممنوع و خطرناک است.

این وسایل خطر سر خوردن نوزاد، جمع شدن چانه روی سینه (خفگی وضعیتی) و خطر سندرم مرگ ناگهانی نوزاد (SIDS) را به شدت افزایش می دهند. نوزاد چه دچار رگورژیتاسیون باشد و چه نباشد، باید حتما روی سطحی کاملا صاف، سفت و طاق باز (به پشت) خوابانده شود.

رگورژیتاسیون تا چه سنی ادامه دارد؟

سیر زمانی رگورژیتاسیون در نوزادان الگوی مشخصی دارد:

• دو تا چهار هفتگی: شروع تدریجی علائم بالا آوردن شیر.
• چهار ماهگی: اوج دفعات برگشت شیر به دلیل حداکثر حجم مصرف مایعات.
• شش ماهگی: آغاز روند نزولی با شروع غذاهای کمکی غلیظ و توانایی کودک در نشستن.
• ده تا دوازده ماهگی: بهبود کامل در بیش از نود درصد نوزادان به دنبال ایستادن و تکامل کامل دریچه معده.

علائم هشدار؛ چه زمانی باید فورا به پزشک مراجعه کنیم؟

رگورژیتاسیون ماهیتی بی خطر دارد، اما اگر علائم زیر را مشاهده کردید باید سریعا توسط پزشک متخصص اطفال بررسی شود:

• استفراغ های پرتابی و شتاب دار که شیر را به چند قدمی پرتاب می کند (علامت خطر تنگی پیلور معده).
• وجود مایع سبز رنگ (حاوی صفرا)، زرد تیره، خونی یا به رنگ تفاله قهوه در استفراغ.
• توقف روند وزن گیری کودک یا افت خط رشد در نمودار سلامت.
• بی قراری های عذاب آور، جیغ کشیدن مداوم و امتناع کامل از گرفتن سینه یا شیشه شیر.
• سرفه های مزمن، خس خس مکرر سینه و حملات خفگی و تنگی نفس حین یا پس از تغذیه.

سوالات متداول درباره رگورژیتاسیون نوزاد

۱. آیا پنیرک بالا آوردن نوزاد نشانه فاسد شدن شیر یا خرابی معده است؟

خیر، به هیچ وجه. پنیرک زدن یا بالا آمدن شیر دلمه شده کاملا طبیعی است. این اتفاق نشان می دهد شیر مدتی در معده مانده و اسید معده تجزیه پروتئین های شیر را آغاز کرده است. این علامت کارکرد طبیعی هضم معده نوزاد است.

۲. اگر شیر از بینی نوزاد بیرون بزند چه کار کنیم؟

خونسردی خود را حفظ کنید، نوزاد را کمی به جلو خم کنید یا او را دمر روی دست خود قرار دهید تا راه تنفس باز شود. پشت نوزاد را به آرامی ماساژ دهید و با پوار بینی مایع اضافه را خارج کنید. تا زمانی که نوزاد سرفه طبیعی دارد و کبود نشده، این پدیده خطری ندارد چون مجرای پشت حلق و بینی مشترک است.

۳. تفاوت اصلی رگورژیتاسیون با رفلاکس پنهان چیست؟

در رگورژیتاسیون شیر بیرون می ریزد اما نوزاد شاداب است و درد ندارد. در رفلاکس پنهان، شیر و اسید تا گلو بالا می آیند اما از دهان خارج نمی شوند و دوباره بلعیده می شوند؛ نوزاد در رفلاکس پنهان درد زیادی احساس می کند، مدام نق می زند، کمر خود را کمان می کند و بوی ترشیدگی از دهانش حس می شود.

۴. آیا استفاده از تشک شیب دار آنتی رفلاکس برای نوزاد بی خطر است؟

خیر. بر اساس دستورالعمل رسمی آکادمی اطفال آمریکا، نوزادان در هنگام خواب نباید روی هیچ سطح شیب داری قرار بگیرند، زیرا احتمال سر خوردن، مسدود شدن راه هوایی و خطر مرگ ناگهانی نوزاد وجود دارد. سطح خواب نوزاد باید کاملا صاف، سفت و افقی باشد.

۵. رگورژیتاسیون نوزاد دقیقا از چه سنی تمام می شود؟

این حالت معمولا در چهار ماهگی به بیشترین حد خود می رسد. با شروع نشستن نوزاد و مصرف غذای کمکی از شش ماهگی رو به کاهش می رود و در بیش از نود درصد نوزادان با کامل شدن اسفنکتر مری تا سن یک سالگی به طور خود به خود از بین می رود.

۶. آیا می توان برای درمان رگورژیتاسیون به نوزاد عرق نعنا یا گریپ واتر داد؟

خیر، نعنا باعث شل تر شدن دریچه انتهای مری می شود و بالا آوردن شیر را شدیدتر می کند. دادن عرق نعنا، گریپ واتر یا هر ماده ای غیر از شیر مادر و شیرخشک به نوزادان زیر شش ماه ممنوع است و باعث برهم خوردن تعادل گوارش می شود.

۷. از کجا بفهمیم بالا آوردن نوزاد استفراغ خطرناک است یا رگورژیتاسیون؟

اگر خروج شیر بدون فشار باشد، نوزاد لبخند بزند و وزن گیری خوب باشد، رگورژیتاسیون ساده است. اما اگر خروج شیر با پرتاب و جهش شدید باشد، رنگ آن سبز یا خونی باشد، یا وزن کودک کم شود، استفراغ پاتولوژیک بوده و باید فوری به متخصص اطفال مراجعه شود.

منابع علمی:

۱. راهنمای مراقبت های فیزیولوژیک نوزادان در پایگاه رسمی آکادمی متخصصین اطفال آمریکا AAP

۲. راهنمای بالینی بازگشت محتویات معده در نوزادان از انجمن گوارش و تغذیه کودکان اروپا ESPGHAN