آسم کودکان؛ علائم، علت‌ها، تشخیص و روش کنترل
آسم کودکان یک بیماری مزمن تنفسی است که در آن راه‌های هوایی ملتهب و حساس می‌شوند و گاهی به‌دلیل انقباض عضلات اطراف آن‌ها، تنگی نفس، سرفه یا خس‌خس سینه ایجاد می‌شود. با تشخیص درست و پیگیری منظم، بیشتر کودکان مبتلا می‌توانند فعالیت‌های روزمره خود را به‌خوبی ادامه دهند.
آسم در کودکان چیست؟
در کودکی که آسم دارد، راه‌های هوایی نسبت به محرک‌هایی مانند دود، گردوغبار، عفونت‌های ویروسی یا هوای سرد حساس‌تر هستند. هنگام تماس با این محرک‌ها، دیواره راه‌های تنفسی متورم می‌شود، ترشحات افزایش پیدا می‌کند و مسیر عبور هوا باریک‌تر می‌شود. این تغییرات ممکن است موقتی باشند یا در دوره‌های مختلف تکرار شوند.
هر سرفه یا خس‌خس به معنای آسم نیست. عفونت‌های تنفسی، آلرژی، برگشت اسید معده، مشکلات بینی و برخی بیماری‌های دیگر نیز می‌توانند علائم مشابه ایجاد کنند؛ بنابراین تشخیص نهایی باید توسط پزشک انجام شود.
علائم آسم در کودکان:
ی کودکان گاه‌به‌گاه و در برخی دیگر به‌صورت مکرر دیده شود. شدت نشانه‌ها نیز از خفیف تا شدید متفاوت است. مهم‌ترین علائم عبارت‌اند از:
- سرفه‌های مکرر، به‌ویژه هنگام شب، صبح زود یا پس از فعالیت بدنی
- خس‌خس یا صدای سوت هنگام بازدم
- تنگی نفس یا نفس‌کشیدن سریع‌تر و سخت‌تر از معمول
- احساس فشار یا سنگینی در قفسه سینه
- خستگی زودرس هنگام بازی یا دویدن
- بیدار شدن کودک در شب به‌دلیل سرفه یا سختی تنفس
- پرهیز از بازی، خندیدن یا فعالیت‌هایی که باعث سرفه و تنگی نفس می‌شوند
کودکان خردسال همیشه نمی‌توانند احساس خود را با واژه‌های دقیق توضیح دهند. ممکن است کودک به‌جای اشاره به فشار قفسه سینه، از دل‌درد، خستگی یا ناتوانی در بازی‌کردن شکایت کند.
چه عواملی می‌توانند علائم آسم را تحریک کنند؟
محرک‌ها در همه کودکان یکسان نیستند. والدین بهتر است زمان بروز علائم و شرایطی را که پیش از آن اتفاق افتاده است یادداشت کنند تا محرک‌های احتمالی با کمک پزشک شناسایی شوند.
- دود سیگار، قلیان و سایر محصولات دخانی
- گردوغبار و ذرات موجود در هوای آلوده
- گرده گیاهان و برخی مواد حساسیت‌زا
- شوره یا ترشحات حیوانات خانگی در کودکان حساس
- عفونت‌های ویروسی مانند سرماخوردگی
- هوای سرد یا تغییرات ناگهانی دما
- فعالیت بدنی شدید، به‌ویژه در هوای سرد
- عطر، اسپری، دود مواد شوینده و بوهای تند
- استرس و هیجان شدید
ورزش معمولاً برای کودک مبتلا به آسم ممنوع نیست. اگر علائم هنگام فعالیت ایجاد می‌شود، پزشک می‌تواند برنامه مناسب برای پیشگیری و کنترل آن تنظیم کند.
علت آسم در کودکان چیست؟
آسم معمولاً نتیجه یک عامل واحد نیست و ترکیبی از زمینه ژنتیکی و عوامل محیطی در آن نقش دارد. کودکانی که خودشان یا اعضای خانواده‌شان سابقه آسم، اگزما، آلرژی بینی یا حساسیت‌های دیگر دارند، ممکن است بیشتر در معرض ابتلا باشند. با این حال، داشتن سابقه خانوادگی به‌تنهایی به معنای ابتلای قطعی کودک نیست.
عفونت‌های تنفسی در سال‌های نخست زندگی می‌توانند باعث خس‌خس شوند، اما هر خس‌خسی به آسم تبدیل نمی‌شود. پزشک با بررسی الگوی علائم، سابقه کودک و پاسخ او به درمان درباره احتمال آسم تصمیم می‌گیرد.
آسم چگونه تشخیص داده می‌شود؟
پزشک برای تشخیص آسم، درباره زمان شروع علائم، دفعات تکرار آن‌ها، محرک‌های احتمالی، سابقه خانوادگی و بیماری‌های قبلی کودک سؤال می‌کند و سپس معاینه تنفسی انجام می‌دهد.
آزمایش‌ها و بررسی‌های احتمالی
- اسپیرومتری: در بسیاری از کودکان بزرگ‌تر، برای اندازه‌گیری میزان و سرعت ورود و خروج هوا از ریه‌ها استفاده می‌شود.
- پایش جریان بازدمی: در برخی کودکان، اندازه‌گیری منظم جریان بازدمی به بررسی تغییرات تنفس کمک می‌کند.
- آزمایش آلرژی: در صورت وجود نشانه‌های حساسیت، پزشک ممکن است بررسی آلرژی را پیشنهاد کند.
- ارزیابی پاسخ به درمان: در کودکان خردسال که انجام تست‌های تنفسی برایشان دشوار است، پزشک ممکن است بر اساس شرح حال، معاینه و پاسخ به درمان تجویزشده تصمیم‌گیری کند.
هیچ آزمایش خانگی یا مشاهده یک علامت به‌تنهایی برای تشخیص آسم کافی نیست.
درمان و کنترل آسم در کودکان
هدف درمان آسم، کنترل علائم، کاهش حمله‌ها، حفظ خواب و فعالیت طبیعی کودک و پیشگیری از آسیب‌های طولانی‌مدت به ریه‌هاست. برنامه درمانی بر اساس سن، شدت علائم، دفعات حمله و شرایط هر کودک تعیین می‌شود.
۱. داروهای کنترل‌کننده
برخی کودکان به داروهای روزانه یا منظم برای کاهش التهاب راه‌های هوایی نیاز دارند. کورتیکواستروئیدهای استنشاقی از داروهای رایج کنترل‌کننده هستند، اما نوع دارو، مقدار مصرف و مدت درمان باید توسط پزشک تعیین شود.
۲. داروهای تسکین‌دهنده سریع
این داروها برای کاهش سریع علائم در زمان بروز نشانه‌های تنفسی تجویز می‌شوند. استفاده از اسپری همراه با دم‌یار یا وسیله مناسب می‌تواند به رسیدن بهتر دارو به ریه کمک کند. والدین باید روش صحیح استفاده را از پزشک یا داروساز یاد بگیرند.
افزایش نیاز کودک به داروی تسکین‌دهنده، استفاده از آن بدون اثر کافی یا بروز مکرر علائم، نشانه نیاز به ارزیابی پزشکی و احتمالاً اصلاح برنامه درمانی است.
۳. برنامه مکتوب کنترل آسم
از پزشک بخواهید برای کودک یک برنامه مکتوب تهیه کند. این برنامه بهتر است شامل موارد زیر باشد:
- داروهای روزانه و زمان مصرف آن‌ها
- داروی تسکین‌دهنده و روش استفاده از آن
- علائم هشداردهنده شروع حمله
- اقدام لازم هنگام تشدید علائم
- شماره تماس پزشک و خدمات اورژانسی
- دستورالعمل مربوط به مدرسه، مهدکودک یا مراقبان کودک
هنگام بروز علائم آسم چه کنیم؟
- خونسرد بمانید و کودک را در وضعیت را در وضعیت نشسته یا نیمه‌نشستهli>
- کودک را از دود، عطر، گردوغبار یا عامل تحریک‌کننده دور کنید.
- داروی تسکین‌دهنده را دقیقاً طبق برنامه پزشک و با روش صحیح به کودک بدهید.
- پاسخ کودک به دارو و شدت تنفس او را زیر نظر بگیرید.
- اگر علائم شدید است، دارو اثر نمی‌کند یا وضعیت کودک رو به بدترشدن است، فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
مقدار و فاصله مصرف دارو به نوع اسپری، سن کودک و برنامه اختصاصی او بستگی دارد. از تغییر خودسرانه دوز یا استفاده از داروی فرد دیگر خودداری کنید.
علائم خطر؛ چه زمانی به اورژانس مراجعه کنیم؟
در صورت مشاهده هرکدام از نشانه‌های زیر، منتظر بهترشدن خودبه‌خودی کودک نمانید:
- کودک به‌سختی نفس می‌کشد یا تنفس او بسیار سریع شده است.
- کودک نمی‌تواند بدون مکث صحبت کند، غذا بخورد یا بنوشد.
- پوست بین دنده‌ها، زیر قفسه سینه یا اطراف گردن هنگام تنفس به داخل کشیده می‌شود.
- لب‌ها، زبان یا صورت کودک کبود یا خاکستری شده است.
- کودک بسیار خواب‌آلود، گیج، بی‌حال یا غیرقابل‌آرام‌کردن است.
- داروی تسکین‌دهنده اثر کافی ندارد یا علائم با وجود مصرف آن شدیدتر می‌شود.
- اسپری نجات‌بخش در دسترس نیست و کودک دچار تنگی نفس شده است.
در چنین شرایطی با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید و هم‌زمان طبق برنامه اقدام آسم که پزشک برای کودک نوشته است عمل کنید.
آیا آنتی‌بیوتیک برای آسم کودکان مفید است؟
آنتی‌بیوتیک‌ها درمان معمول آسم یا حمله آسمی نیستند و برای کاهش التهاب و تنگی راه‌های هوایی اثر مستقیمی ندارند. بسیاری از حمله‌های آسم با عفونت‌های ویروسی، آلرژن‌ها یا عوامل محیطی مرتبط هستند و آنتی‌بیوتیک‌ها روی ویروس‌ها اثر نمی‌گذارند.
اگر پزشک احتمال عفونت باکتریایی هم‌زمان را مطرح کند، ممکن است آنتی‌بیوتیک تجویز شود. والدین نباید آنتی‌بیوتیک، شربت سرفه یا داروی تنفسی را بدون تجویز پزشک شروع کنند.
نقش والدین در کنترل آسم
- دود سیگار و قلیان را از خانه و محیط کودک کاملاً حذف کنید.
- داروها را طبق برنامه تجویزشده مصرف کنید و آن‌ها را خودسرانه قطع نکنید.
- روش استفاده از اسپری و دم‌یار را به کودک و مراقبان او آموزش دهید.
- محرک‌های احتمالی و زمان بروز علائم را یادداشت کنید.
- داروی نجات‌بخش و نسخه یا برنامه اقدام آسم را در محل مناسب در دسترس نگه دارید.
- مدرسه، مهدکودک و مراقبان کودک را از بیماری و اقدامات ضروری مطلع کنید.
- ویزیت‌های پیگیری را جدی بگیرید، حتی اگر علائم برای مدتی کنترل شده باشند.
- فعالیت بدنی کودک را بدون مشورت با پزشک به‌طور کامل محدود نکنید.
جمع‌بندی
آسم کودکان بیماری قابل‌کنترلی است، اما تشخیص دقیق و پیگیری منظم اهمیت زیادی دارد. سرفه شبانه، خس‌خس، تنگی نفس و کاهش توان فعالیت باید توسط پزشک ارزیابی شوند. استفاده درست از داروهای تجویزشده، دورکردن محرک‌ها و داشتن برنامه مکتوب براین محرک‌ها و داشتن برنامه مکتوب برای زمان‌کند با اطمینان بیشتری از کودک مراقبت کند.
این مطلب جایگزین معاینه و تجویز پزشک نیست. در صورت تنگی نفس شدید، کبودی، گیجی، ناتوانی در صحبت‌کردن یا بی‌اثر بودن داروی تجویزشده، فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
منابع
- National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI)؛ Asthma in Children
- NHLBI؛ Asthma Care Quick Reference: Diagnosing and Managing Asthma
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC)؛ Asthma Action Plan
- CDC؛ Managing Asthma in Schools and Children
- NHS؛ Asthma
- NHS؛ How and when to use salbutamol inhalers
آخرین بررسی منابع: شهریور ۱۴۰۵
