بیماریهای شایع کودکان؛ علائم
کودکان در سالهای ابتدایی زندگی بارها به عفونتهای تنفسی، گوارشی، پوستی و بیماریهای شایع دوران کودکی مبتلا میشوند. بسیاری از این بیماریها خفیف و خودمحدودشونده هستند، اما بعضی بیماریها یا برخی علائم میتوانند نیاز به ارزیابی پزشکی داشته باشند.
شناخت علائم بیماریهای شایع به والدین کمک میکند تفاوت میان یک بیماری معمولی و نشانههایی را که نیازمند مراجعه به پزشک هستند بهتر تشخیص دهند. در این مقاله، مهمترین بیماریهای شایع کودکان، علائم، روش پیشگیری و نکات مراقبتی آنها را بررسی میکنیم.
بیماریهای شایع کودکان در یک نگاه
برخی از بیماریها و مشکلاتی که در دوران کودکی بیشتر دیده میشوند عبارتاند از:
- سرماخوردگی
- آنفلوانزا
- عفونت گوش میانی
- التهاب ملتحمه یا چشم صورتی
- آبلهمرغان
- سرخک
- سیاهسرفه
- عفونتهای گوارشی و اسهال
- بیماری دست، پا و دهان
- بیماری پنجم
- آسم
- التهاب لوزهها
- آلرژیها
- بیماری کاوازاکی
- عفونت روتاویروس
- زردزخم
- عفونتهای قارچی پوست
- بیماری لایم در مناطق دارای کنه ناقل
- مننژیت
شدت و روش درمان این بیماریها با یکدیگر متفاوت است و نمیتوان برای همه آنها یک روش درمانی واحد در نظر گرفت.
سرماخوردگی در کودکان
سرماخوردگی یک عفونت ویروسی دستگاه تنفسی فوقانی است و ویروسهای مختلفی میتوانند باعث آن شوند. راینوویروسها از عوامل شایع هستند، اما تنها عامل سرماخوردگی نیستند. کودکان معمولاً بیش از بزرگسالان به سرماخوردگی مبتلا میشوند.
علائم سرماخوردگی
علائم معمول شامل موارد زیر است:
- آبریزش یا گرفتگی بینی
- عطسه
- سرفه
- گلودرد
- احساس خستگی
- سردرد یا بدندرد خفیف
- تب، بهویژه در کودکان
بیشتر سرماخوردگیها بدون درمان اختصاصی برطرف میشوند. استراحت، دریافت مایعات و مراقبت برای کاهش علائم معمولاً کافی است. آنتیبیوتیکها برای درمان سرماخوردگی ویروسی کاربرد ندارند.
آنفلوانزا
آنفلوانزا یک بیماری ویروسی دستگاه تنفسی است که میتواند در کودکان شدیدتر از سرماخوردگی باشد. کودکان زیر ۵ سال، بهخصوص زیر ۲ سال، و کودکانی که بیماریهای زمینهای دارند، در معرض خطر بیشتری برای عوارض شدید آنفلوانزا هستند.
علائم آنفلوانزا
ممکن است کودک دچار موارد زیر شود:
- تب
- سرفه
- گلودرد
- خستگی و بیحالی
- سردرد
- بدندرد
- لرز
- گرفتگی یا آبریزش بینی
در بعضی کودکان استفراغ یا اسهال نیز ممکن است همراه آنفلوانزا دیده شود.
درمان به سن کودک، شدت بیماری و عوامل خطر بستگی دارد. بعضی کودکان، بهویژه گروههای پرخطر یا کودکانی که بیماری شدید دارند، ممکن است به داروی ضدویروس نیاز داشته باشند و تصمیمگیری درباره آن باید توسط پزشک انجام شود. واکسیناسیون سالانه یکی از مهمترین روشهای پیشگیری از آنفلوانزا و عوارض آن است.
عفونت گوش میانی
عفونت گوش میانی یا اوتیت میانی حاد یکی از عفونتهای شایع دوران کودکی است. این بیماری اغلب پس از یک عفونت تنفسی ایجاد میشود.
علائم عفونت گوش
علائم ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- گوشدرد
- تب
- بیقراری و گریه در کودکان خردسال
- کشیدن یا مالیدن گوش
- کاهش موقت شنوایی
- اختلال خواب
- خروج مایع از گوش در برخی موارد
برخلاف تصور قدیمی، همه عفونتهای گوش به آنتیبیوتیک نیاز ندارند. در بعضی کودکان با علائم خفیف، پزشک ممکن است ۲ تا ۳ روز وضعیت کودک را تحت نظر بگیرد و در صورت بهبود نیافتن، درمان آنتیبیوتیکی را آغاز کند. انتخاب درمان به سن کودک، شدت علائم، یکطرفه یا دوطرفه بودن بیماری و یافتههای معاینه بستگی دارد.
چشم صورتی یا التهاب ملتحمه
التهاب ملتحمه که به «چشم صورتی» نیز معروف است، میتواند علت ویروسی، باکتریایی، آلرژیک یا تحریککننده داشته باشد. بنابراین هر قرمزی چشم الزاماً ناشی از عفونت نیست.
علائم چشم صورتی
ممکن است کودک دچار موارد زیر شود:
- قرمزی چشم
- اشکریزش
- خارش
- ترشح از چشم
- چسبیدن پلکها یا مژهها، بهخصوص پس از خواب
نوع ویروسی و باکتریایی میتواند بهراحتی به دیگران منتقل شود. شستن مرتب دستها، نداشتن تماس دست با چشم و استفاده نکردن مشترک از حوله و وسایل شخصی به کاهش انتقال کمک میکند.
اگر کودک درد شدید چشم، حساسیت شدید به نور، تغییر دید یا تورم قابلتوجه اطراف چشم دارد، باید سریعتر معاینه شود.
آبلهمرغان
آبلهمرغان یک بیماری ویروسی ناشی از ویروس واریسلا زوستر است که معمولاً با بثورات خارشدار و تاولی همراه میشود.
علائم آبلهمرغان
- تب
- خستگی
- کاهش اشتها
- بثورات پوستی خارشدار
- ایجاد تاولهایی که بعداً خشک و دلمهدار میشوند
بیشتر کودکان با مراقبت حمایتی بهبود پیدا میکنند. در بعضی افراد، بهخصوص گروههای پرخطر، پزشک ممکن است داروی ضدویروس تجویز کند. واکسیناسیون یکی از مهمترین روشهای پیشگیری از آبلهمرغان است.
به کودک مبتلا به آبلهمرغان آسپرین ندهید. مصرف آسپرین در کودکان مبتلا به آبلهمرغان با سندرم ری ارتباط دارد. همچنین مصرف ایبوپروفن در آبلهمرغان باید با نظر پزشک باشد.
سرخک
سرخک یک بیماری ویروسی بسیار مسری است که میتواند با تب و بثورات پوستی همراه باشد.
علائم سرخک
علائم معمول شامل:
- تب
- سرفه
- آبریزش بینی
- قرمزی و اشکریزش چشم
- بثورات پوستی که معمولاً از صورت شروع میشوند و به سایر قسمتهای بدن گسترش مییابند
سرخک میتواند عوارضی مانند پنومونی و التهاب مغز ایجاد کند. درمان اختصاصی ضدویروسی روتین برای آن وجود ندارد و مراقبت حمایتی انجام میشود. ویتامین A ممکن است در کودکان مبتلا به سرخک تحت نظر پزشک استفاده شود، اما مصرف خودسرانه ویتامین A توصیه نمیشود و ویتامین A جایگزین واکسیناسیون نیست.
سیاهسرفه
سیاهسرفه یک عفونت باکتریایی ناشی از Bordetella pertussis است.
علائم سیاهسرفه
ممکن است ابتدا با علائم شبیه سرماخوردگی شروع شود و سپس حملات شدید و پشتسرهم سرفه ایجاد شود. در برخی کودکان، سرفه میتواند به استفراغ منجر شود.
سیاهسرفه بهویژه برای نوزادان میتواند خطرناک باشد. واکسیناسیون طبق برنامه و دریافت دوزهای یادآور، مهمترین روش پیشگیری است.
درمان با آنتیبیوتیک در صورت تشخیص بیماری میتواند به کاهش انتقال و در مراحل اولیه به کنترل بیماری کمک کند و باید تحت نظر پزشک انجام شود.
عفونتهای گوارشی و گاستروانتریت
عفونتهای گوارشی در کودکان میتوانند ناشی از ویروسها، باکتریها یا عوامل دیگر باشند.
علائم گاستروانتریت
- اسهال
- استفراغ
- دلدرد یا گرفتگی شکم
- تب
- کاهش اشتها
مهمترین خطر در کودک مبتلا به اسهال و استفراغ، کمآبی بدن است.
محلول خوراکی جبران آب و املاح یا ORS در بسیاری از موارد برای پیشگیری و درمان کمآبی استفاده میشود. داروهای ضداسهال نباید بدون نظر پزشک به کودکان داده شوند.
اگر کودک ادرار بسیار کمی دارد، دهان خشک دارد، اشک ندارد، بسیار بیحال است یا نمیتواند مایعات را نگه دارد، باید سریع ارزیابی پزشکی شود.
روتاویروس
روتاویروس یکی از عوامل مهم گاستروانتریت در کودکان است و میتواند باعث اسهال آبکی و استفراغ شود.
مهمترین خطر عفونت شدید روتاویروس، کمآبی بدن است. واکسن روتاویروس در بسیاری از برنامههای واکسیناسیون کشورها وجود دارد و یکی از روشهای مهم پیشگیری از بیماری شدید ناشی از این ویروس محسوب میشود.
بیماری دست، پا و دهان
بیماری دست، پا و دهان معمولاً در اثر انتروویروسها ایجاد میشود و در کودکان خردسال شایعتر است.
علائم بیماری دست، پا و دهان
- تب
- زخم یا تاول در دهان
- بثورات یا تاول روی دستها و پاها
- گاهی ضایعات پوستی در ناحیه باسن
بیشتر موارد بیماری خفیف هستند و طی حدود یک تا دو هفته بهبود پیدا میکنند.
تأمین مایعات اهمیت زیادی دارد، زیرا زخمهای دهانی ممکن است باعث شوند کودک به دلیل درد، کمتر آب و غذا مصرف کند.
بیماری کاوازاکی
بیماری کاوازاکی یک بیماری التهابی نادر است که بیشتر کودکان زیر ۵ سال را درگیر میکند و میتواند به قلب و عروق کرونر آسیب برساند. علت دقیق آن هنوز مشخص نیست.
علائم احتمالی کاوازاکی
از علائم مهم میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- تب طولانی، معمولاً ۵ روز یا بیشتر
- قرمزی چشمها
- تغییرات لب و دهان
- بثورات پوستی
- قرمزی یا تورم دستها و پاها
- تورم غدد لنفاوی گردن
کاوازاکی بیماریای نیست که والدین بتوانند در خانه درمان کنند. تشخیص و درمان سریع پزشکی اهمیت دارد، زیرا درمان مناسب میتواند خطر عوارض قلبی را کاهش دهد. بیشتر کودکان با درمان مناسب بهبود پیدا میکنند.
زردزخم
زردزخم یا Impetigo یک عفونت باکتریایی پوست است که در کودکان شایع است.
ضایعات معمولاً به شکل زخم یا تاولهای سطحی ظاهر میشوند و ممکن است پس از خشک شدن، دلمههای زرد یا طلایی ایجاد کنند.
باکتریهایی مانند Staphylococcus aureus و Streptococcus pyogenes میتوانند باعث زردزخم شوند.
این بیماری از طریق تماس نزدیک و تماس با ترشحات ضایعات پوستی میتواند منتقل شود. درمان بسته به تعداد و شدت ضایعات ممکن است شامل درمان موضعی یا آنتیبیوتیک خوراکی باشد و باید توسط پزشک تعیین شود.
عفونتهای قارچی پوست
عفونتهای قارچی پوست مانند تینیا یا Ringworm میتوانند باعث ایجاد ضایعات حلقهای، قرمز و پوستهدار شوند. درگیری پوست سر نیز ممکن است در کودکان دیده شود.
اشتراک وسایل شخصی مانند شانه، برس، حوله و کلاه میتواند به انتقال بعضی از این عفونتها کمک کند.
درمان به محل و نوع عفونت بستگی دارد و ممکن است به داروی ضدقارچ موضعی یا خوراکی نیاز باشد. عفونت قارچی پوست سر معمولاً به درمان خوراکی نیاز دارد و بهتر است توسط پزشک تشخیص داده شود.
بیماری لایم
بیماری لایم در اثر باکتریهای جنس Borrelia ایجاد میشود و از طریق گزش برخی کنههای ناقل منتقل میشود. بنابراین خطر ابتلا به آن به منطقه جغرافیایی و وجود کنه ناقل بستگی دارد.
یکی از نشانههای اولیه بیماری میتواند اریتم مهاجر (Erythema migrans) باشد؛ ضایعهای که معمولاً بهتدریج بزرگتر میشود و ممکن است شکل حلقهای یا هدفمانند پیدا کند. با این حال، همه ضایعات الزاماً ظاهر کلاسیک «سیبل» ندارند.
علائم دیگری مانند تب، خستگی، سردرد و بدندرد نیز ممکن است ایجاد شوند. درمان بیماری لایم با آنتیبیوتیک انجام میشود و تشخیص و درمان بهموقع اهمیت دارد.
مننژیت در کودکان
مننژیت به التهاب پردههای اطراف مغز و نخاع گفته میشود و میتواند علتهای مختلفی داشته باشد.
مننژیت ویروسی در بسیاری از موارد خفیفتر است، اما مننژیت باکتریایی میتواند یک وضعیت اورژانسی و تهدیدکننده حیات باشد.
علائم هشدار مننژیت
در کودکان بزرگتر ممکن است علائمی مانند:
- تب
- سردرد شدید
- سفتی گردن
- استفراغ
- حساسیت به نور
- گیجی یا کاهش سطح هوشیاری
دیده شود.
در نوزادان و کودکان کمسن، علائم میتوانند متفاوت باشند؛ برای مثال بیقراری شدید، خوابآلودگی غیرمعمول، تغذیه ضعیف یا تغییر رفتار ممکن است دیده شود.
در صورت شک به مننژیت، مراجعه فوری پزشکی ضروری است.
آسم در کودکان
آسم یک بیماری مزمن راههای هوایی است که میتواند باعث دورههای تنگی راههای هوایی و التهاب شود.
علائم آسم
- خسخس سینه
- سرفه، بهخصوص شبها یا هنگام فعالیت
- تنگی نفس
- احساس فشار در قفسه سینه
درمان آسم به شدت بیماری و الگوی علائم بستگی دارد. بعضی کودکان به داروهای کنترلکننده روزانه و بعضی به داروی تسکیندهنده در زمان علائم نیاز دارند. تشخیص و برنامه درمانی باید توسط پزشک انجام شود.
التهاب لوزهها و گلودرد
گلودرد و التهاب لوزهها در کودکان شایع است و بسیاری از موارد علت ویروسی دارند.
علائم ممکن است شامل:
- گلودرد
- تب
- درد هنگام بلع
- قرمزی یا تورم لوزهها
- تورم غدد لنفاوی گردن
باشد.
وجود گلودرد بهتنهایی به معنی عفونت باکتریایی و نیاز به آنتیبیوتیک نیست. اگر پزشک به عفونت استرپتوکوکی شک داشته باشد، ممکن است آزمایش لازم باشد.
آلرژیها در کودکان
آلرژی زمانی ایجاد میشود که سیستم ایمنی نسبت به مادهای معمولاً بیضرر واکنش نشان دهد.
علائم آلرژی
بسته به نوع آلرژی ممکن است کودک دچار:
- عطسه
- آبریزش یا گرفتگی بینی
- خارش و اشکریزش چشم
- بثورات پوستی یا کهیر
- خسخس یا مشکلات تنفسی
- علائم گوارشی در برخی آلرژیهای غذایی
شود.
تنگی نفس، تورم زبان یا گلو، افت فشار یا علائم متعدد و سریع پس از مصرف یک ماده غذایی میتواند نشانه واکنش آلرژیک شدید باشد و نیازمند اقدام اورژانسی است.
سندرم ری و چرا نباید به کودک آسپرین داد؟
سندرم ری یک بیماری نادر اما بسیار جدی است که میتواند مغز و کبد را درگیر کند و با مصرف آسپرین در کودکان مبتلا به برخی عفونتهای ویروسی ارتباط دارد.
به همین دلیل آسپرین نباید برای درمان بیماریهای ویروسی در کودکان و نوجوانان استفاده شود، مگر اینکه پزشک آن را برای یک دلیل مشخص تجویز کرده باشد.
علائم سندرم ری میتواند شامل استفراغ شدید، تغییر سطح هوشیاری، تغییر رفتار، تشنج و در موارد شدید کما باشد.
صدمات دندانها در کودکان
ضربه به دندانها در کودکان میتواند هنگام زمین خوردن، بازی، ورزش، برخورد با وسایل یا حوادث دیگر رخ دهد.
آسیب ممکن است به شکل:
- ترک یا شکستگی دندان
- لق شدن دندان
- جابهجایی دندان
- آسیب به بافتهای اطراف
- بیرون افتادن کامل دندان
باشد.
هرگونه آسیب قابلتوجه به دندان کودک، بهخصوص شکستگی یا جابهجایی دندان، بهتر است توسط دندانپزشک بررسی شود.
اگر دندان دائمی کودک کاملاً از دهان خارج شد چه کنیم؟
بیرون افتادن کامل دندان دائمی یا Avulsion یک اورژانس دندانپزشکی محسوب میشود و زمان اهمیت دارد.
اگر کودک دچار بیرونافتادگی دندان دائمی شد:
- دندان را پیدا کنید.
- دندان را از قسمت تاج بگیرید و به ریشه دست نزنید.
- اگر دندان کثیف است، آن را بهآرامی با شیر یا محلول مناسب بشویید و ریشه را نسابید.
- اگر شرایط مناسب است و دندان دائمی است، بازگرداندن سریع دندان به حفره توسط فرد آموزشدیده میتواند شانس حفظ آن را افزایش دهد.
- اگر امکان بازگرداندن دندان وجود ندارد، باید آن را مرطوب نگه داشت و در اسرع وقت به دندانپزشک مراجعه کرد. شیر یکی از محیطهای مناسب برای نگهداری کوتاهمدت دندان است.
- مراجعه فوری به دندانپزشک ضروری است.
راهنمای انجمن دندانپزشکی کودکان تأکید میکند که مدیریت سریع و صحیح دندان دائمی خارجشده اهمیت زیادی دارد.
آیا دندان شیری را باید دوباره داخل لثه قرار داد؟
خیر.
اگر دندان شیری کودک بر اثر ضربه کاملاً خارج شده باشد، نباید آن را دوباره داخل حفره دندان قرار داد؛ زیرا این کار میتواند به جوانه دندان دائمی زیر آن آسیب برساند. در این شرایط کودک باید هرچه سریعتر توسط دندانپزشک معاینه شود.
چه علائمی در بیماریهای کودکان نیاز به مراجعه فوری دارند؟
صرفنظر از نوع بیماری، برخی علائم نیازمند ارزیابی سریع پزشکی هستند، از جمله:
- دشواری تنفس یا تنفس بسیار سریع
- کبودی لبها یا صورت
- کاهش سطح هوشیاری یا سخت بیدار شدن کودک
- تشنج
- سفتی شدید گردن
- کمآبی شدید
- استفراغ مکرر و ناتوانی در نوشیدن مایعات
- درد شدید یا بدترشونده
- کاهش شنوایی ناگهانی
- تورم شدید صورت یا گردن
- تب همراه با بدحال شدن واضح کودک
- بثورات پوستی همراه با بدحالی شدید
- در نوزادان، هرگونه تغییر قابلتوجه در تغذیه، هوشیاری، تنفس یا وضعیت عمومی
در چنین شرایطی نباید صرفاً به درمان خانگی اکتفا کرد.
چگونه از بیماریهای شایع کودکان پیشگیری کنیم؟
پیشگیری از بیماریهای دوران کودکی فقط به یک اقدام محدود نمیشود. مجموعهای از اقدامات میتواند خطر ابتلا یا عوارض بیماریها را کاهش دهد:
واکسیناسیون
رعایت برنامه واکسیناسیون از مهمترین روشهای پیشگیری از بیماریهایی مانند سرخک، اوریون، سرخجه، سیاهسرفه، آبلهمرغان و برخی عفونتهای دیگر است.
شستن دستها
شستن دستها با آب و صابون، بهخصوص قبل از غذا خوردن و پس از استفاده از سرویس بهداشتی یا تماس با فرد بیمار، به کاهش انتقال بسیاری از عفونتها کمک میکند.
تغذیه مناسب
رژیم غذایی متنوع و متناسب با سن کودک به رشد و سلامت عمومی کمک میکند.
خواب کافی
خواب مناسب برای رشد و سلامت عمومی کودک اهمیت دارد.
ماندن در خانه هنگام بیماریهای مسری
اگر کودک به یک بیماری مسری مبتلا شده است، رعایت توصیههای پزشک و مرکز آموزشی درباره زمان بازگشت به مهدکودک یا مدرسه میتواند از انتقال بیماری به دیگران جلوگیری کند.
پرسشهای متداول درباره بیماریهای کودکان
شایعترین بیماری در کودکان چیست؟
عفونتهای تنفسی ویروسی مانند سرماخوردگی از بیماریهای بسیار شایع دوران کودکی هستند. کودکان ممکن است در طول سال چندین بار به عفونتهای تنفسی مبتلا شوند.
آیا هر تب در کودک نیاز به آنتیبیوتیک دارد؟
خیر. بسیاری از بیماریهای شایع کودکان ویروسی هستند و آنتیبیوتیک روی ویروسها اثر ندارد. نیاز به آنتیبیوتیک باید بر اساس تشخیص پزشک و علت احتمالی بیماری تعیین شود.
آیا برای عفونت گوش همیشه آنتیبیوتیک لازم است؟
خیر. برخی موارد خفیف عفونت گوش، بسته به سن و شرایط کودک، میتوانند با نظر پزشک برای ۲ تا ۳ روز تحت نظر قرار گیرند.
آیا کودک مبتلا به سرماخوردگی میتواند داروی سرفه مصرف کند؟
بعضی داروهای بدون نسخه برای کودکان کمسن مناسب نیستند. برای کودکان زیر ۴ سال، داروهای بدون نسخه سرفه و سرماخوردگی نباید بدون توصیه پزشک استفاده شوند.
آیا میتوان به کودک مبتلا به بیماری ویروسی آسپرین داد؟
خیر، مگر اینکه پزشک برای یک علت پزشکی مشخص تجویز کرده باشد. مصرف آسپرین در کودکان مبتلا به برخی بیماریهای ویروسی با سندرم ری ارتباط دارد.
اگر دندان شیری کودک بیفتد، میتوان آن را دوباره در جای خود قرار داد؟
خیر. دندان شیری خارجشده نباید دوباره در حفره قرار داده شود. کودک باید توسط دندانپزشک معاینه شود.
اگر دندان دائمی کودک بر اثر ضربه بیرون بیفتد چه باید کرد؟
این یک اورژانس دندانپزشکی است. دندان را از تاج بگیرید، به ریشه دست نزنید، آن را خشک نکنید و در صورت امکان طبق دستورالعملهای دندانپزشکی سریعاً به محل برگردانید یا در محیط مرطوب مناسب نگه دارید و فوراً به دندانپزشک مراجعه کنید.
جمعبندی
بسیاری از بیماریهای کودکان مانند سرماخوردگی، برخی عفونتهای ویروسی و تعدادی از عفونتهای گوارشی معمولاً با مراقبت مناسب بهبود پیدا میکنند. در مقابل، بیماریهایی مانند مننژیت، کاوازاکی یا برخی عوارض عفونتها نیازمند تشخیص و درمان سریع هستند.
والدین نباید صرفاً بر اساس یک علامت، مانند تب، سرفه یا قرمزی پوست، علت بیماری را مشخص کنند یا بهطور خودسرانه آنتیبیوتیک و سایر داروها را شروع کنند. توجه به وضعیت عمومی کودک، شدت علائم، سن کودک و روند بیماری اهمیت زیادی دارد.
واکسیناسیون، شستوشوی دستها، تغذیه متنوع، رعایت بهداشت تنفسی و مراجعه بهموقع به پزشک از مهمترین اقدامات برای حفظ سلامت کودک هستند.
منابع علمی
مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریها – سرماخوردگی
مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریها – آنفلوانزا و کودکان
مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریها – عفونت گوش در کودکان
مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریها – التهاب ملتحمه یا چشم صورتی
مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریها – درمان آبلهمرغان
مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریها – درمان و مراقبت از بیماران مبتلا به سرخک
تاریخ آخرین بررسی و بهروزرسانی علمی: ۱۱ مهر ۱۴۰۵ (۳ اکتبر ۲۰۲۶)