مهم‌ترین بیماری‌های روماتیسمی در کودکان
از بیماری‌های مهمی که در روماتولوژی کودکان بررسی می‌شوند می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- آرتریت ایدیوپاتیک جوانان یا JIA
- لوپوس اریتماتوز سیستمیک یا SLE
- درماتومیوزیت جوانان یا JDM
- واسکولیت‌ها، از جمله واسکولیت IgA
- بیماری کاوازاکی
- آرتریت پسوریاتیک جوانان
- آرتریت مرتبط با انتزیت
- برخی بیماری‌های بافت همبند و التهابی
- فیبرومیالژی جوانان
شدت، علائم و درمان این بیماری‌ها با یکدیگر متفاوت است و تشخیص آن‌ها تنها بر اساس یک آزمایش خون انجام نمی‌شود.
آرتریت ایدیوپاتیک جوانان چیست؟
آرتریت ایدیوپاتیک جوانان (Juvenile Idiopathic Arthritis یا JIA) شایع‌ترین گروه آرتریت مزمن در کودکان است و به بیماری‌های التهابی مفاصل گفته می‌شود که شروع آن‌ها پیش از ۱۶ سالگی است و التهاب مفصل حداقل ۶ هفته ادامه داشته باشد. تشخیص JIA با یک آزمایش منفرد امکان‌پذیر نیست و پزشک باید بیماری‌های دیگری مانند عفونت‌ها، آسیب‌های مفصلی و برخی بیماری‌های دیگر را نیز بررسی کند.
علائم JIA
علائم بسته به نوع بیماری متفاوت است، اما می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
- تورم مفصل
- درد یا حساسیت مفصل
- خشکی مفاصل، به‌خصوص هنگام صبح یا پس از استراحت
- کاهش دامنه حرکتی
- لنگیدن کودک، به‌خصوص در ساعات ابتدایی روز
- کاهش فعالیت و تمایل کودک به استفاده نکردن از دست یا پا
- تب‌های مکرر در برخی انواع بیماری
- بثورات پوستی در آرتریت سیستمیک
در کودکان کم‌سن ممکن است درد به‌وضوح بیان نشود و تغییر رفتار یا لنگیدن اولین نشانه بیماری باشد.
انواع JIA
JIA یک بیماری واحد نیست و انواع مختلفی دارد. از جمله:
- الیگوآرتیکولار: درگیری تعداد محدودی از مفاصل، معمولاً کمتر از پنج مفصل در شروع بیماری
- پلی‌آرتیکولار: درگیری پنج مفصل یا بیشتر
- سیستمیک: همراه با تب‌های بالا و مکرر و گاهی بثورات پوستی و درگیری سایر اندام‌ها
- آرتریت پسوریاتیک جوانان
- آرتریت مرتبط با انتزیت
درمان JIA
هدف درمان، کنترل التهاب، کاهش درد و خشکی، حفظ عملکرد مفاصل و جلوگیری از آسیب مفصلی است.
بسته به نوع و شدت بیماری، پزشک ممکن است از موارد زیر استفاده کند:
- داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی
- تزریق کورتیکواستروئید داخل مفصل در برخی موارد
- داروهای ضد روماتیسمی اصلاح‌کننده بیماری یا DMARDها، مانند متوترکسات
- داروهای بیولوژیک در موارد مناسب
- فیزیوتراپی و کاردرمانی
- برنامه فعالیت بدنی متناسب با شرایط کودک
راهبردهای درمانی جدیدتر بر کنترل زودهنگام و مؤثر التهاب و کاهش وابستگی طولانی‌مدت به کورتیکواستروئیدها تأکید دارند.
التهاب چشم در کودکان مبتلا به JIA
یکی از عوارض مهم JIA، یووئیت یا التهاب داخل چشم است که ممکن است بدون درد، قرمزی یا علائم واضح ایجاد شود.
این عارضه در برخی انواع JIA، به‌ویژه در کودکان مبتلا به نوع الیگوآرتیکولار، اهمیت بیشتری دارد. به همین دلیل بعضی کودکان مبتلا به JIA حتی در صورت نداشتن علامت چشمی، به معاینه منظم توسط چشم‌پزشک نیاز دارند.
آیا ANA بیماری را تشخیص می‌دهد؟
خیر.
آزمایش ANA به‌تنهایی برای تشخیص JIA کافی نیست. مثبت بودن ANA می‌تواند در ارزیابی خطر یووئیت به پزشک کمک کند، اما وجود ANA مثبت به معنی ابتلای قطعی کودک به بیماری روماتیسمی نیست.
لوپوس اریتماتوز سیستمیک در کودکان
لوپوس اریتماتوز سیستمیک (SLE) یک بیماری خودایمنی مزمن است که می‌تواند قسمت‌های مختلف بدن، از جمله پوست، مفاصل، کلیه‌ها، قلب، ریه، سلول‌های خونی و سیستم عصبی را درگیر کند. لوپوس در کودکان و نوجوانان نیز ممکن است ایجاد شود و علائم آن از فردی به فرد دیگر متفاوت است.
علائم لوپوس در کودکان
علائم احتمالی عبارت‌اند از:
- خستگی قابل‌توجه
- تب
- درد و تورم مفاصل
- خشکی مفاصل
- بثورات پوستی
- حساسیت به نور خورشید
- ریزش مو
- زخم‌های دهان یا بینی
- تغییر رنگ انگشتان دست و پا در سرما
- تورم اطراف چشم‌ها یا پاها
- درد قفسه سینه هنگام تنفس
- سردرد یا برخی علائم عصبی
- درد شکم
درگیری کلیه یکی از موارد مهمی است که در کودکان مبتلا به لوپوس باید تحت نظر باشد.
تشخیص و درمان لوپوس
هیچ آزمایش منفردی نمی‌تواند لوپوس را تشخیص دهد. پزشک بر اساس علائم، معاینه، آزمایش‌های خونی و بررسی ادرار و در صورت نیاز سایر بررسی‌ها تشخیص را مطرح می‌کند.
ANA یک آزمایش حساس است، اما مثبت بودن ANA به‌تنهایی به معنی ابتلا به لوپوس نیست.
درمان بر اساس نوع و شدت درگیری متفاوت است و ممکن است شامل داروهای ضدالتهاب، هیدروکسی‌کلروکین، کورتیکواستروئیدها، داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی و برخی داروهای بیولوژیک باشد.
محافظت از پوست در برابر نور خورشید و پیگیری منظم پزشکی نیز اهمیت دارد.
درماتومیوزیت جوانان چیست؟
درماتومیوزیت جوانان (Juvenile Dermatomyositis یا JDM) یک بیماری التهابی و خودایمنی نادر است که بیشتر عضلات و پوست را درگیر می‌کند.
این بیماری معمولاً با ضعف عضلانی بیشتر از درد عضلانی شناخته می‌شود. کودک ممکن است در بالا رفتن از پله، بلند شدن از صندلی، بالا بردن دست‌ها یا شانه کردن موها مشکل پیدا کند.
علائم درماتومیوزیت جوانان
- ضعف عضلات، به‌خصوص عضلات اطراف لگن و شانه
- خستگی
- بثورات پوستی مشخص
- تغییرات پوستی اطراف پلک‌ها و بند انگشتان
- دشواری در بالا رفتن از پله یا برخاستن
- مشکل در بلع در برخی کودکان
- تغییر صدا
- تب یا کاهش وزن در بعضی موارد
- رسوب کلسیم در زیر پوست در برخی کودکان
درمان JDM
درمان باید توسط تیم تخصصی انجام شود و هدف آن کنترل التهاب و حفظ قدرت و عملکرد عضلات است.
بسته به شدت بیماری ممکن است از:
- کورتیکواستروئیدها
- متوترکسات
- ایمونوگلوبولین وریدی
- سایر داروهای تعدیل‌کننده سیستم ایمنی
- فیزیوتراپی
- مراقبت و محافظت از پوست در برابر نور خورشید
استفاده شود.
واسکولیت در کودکان چیست؟
واسکولیت به التهاب دیواره رگ‌های خونی گفته می‌شود. بسته به نوع بیماری، رگ‌های کوچک، متوسط یا بزرگ می‌توانند درگیر شوند.
در کودکان یکی از واسکولیت‌های مهم، واسکولیت IgA است که در گذشته با نام پورپورای هنوخ–شون‌لاین یا HSP شناخته می‌شد.
واسکولیت IgA یا پورپورای هنوخ–شون‌لاین
واسکولیت IgA معمولاً عروق کوچک را درگیر می‌کند و می‌تواند پوست، مفاصل، دستگاه گوارش و کلیه‌ها را تحت تأثیر قرار دهد.
این بیماری اغلب در کودکان سنین مدرسه دیده می‌شود و گاهی پس از یک عفونت تنفسی ایجاد می‌شود.
علائم واسکولیت IgA
مهم‌ترین علائم عبارت‌اند از:
- لکه‌ها و برجستگی‌های قرمز یا بنفش روی پوست که با فشار محو نمی‌شوند
- ضایعات پوستی بیشتر روی ساق پا و باسن
- درد یا تورم مفاصل، به‌خصوص زانو و مچ پا
- درد شکم
- تهوع یا استفراغ
- وجود خون در مدفوع در مواردی که دستگاه گوارش درگیر شود
- وجود خون یا پروتئین در ادرار در صورت درگیری کلیه
در بعضی کودکان تورم دست‌ها، پاها یا ناحیه تناسلی نیز دیده می‌شود.
آیا واسکولیت IgA خطرناک است؟
بیشتر کودکان بهبود پیدا می‌کنند، اما درگیری کلیه اهمیت ویژه‌ای دارد. به همین دلیل حتی پس از بهتر شدن بثورات و درد شکم، پیگیری ادرار و فشارخون برای مدتی ضروری است.
در برخی دستورالعمل‌ها پایش کلیه تا حدود ۶ ماه توصیه می‌شود، زیرا مشکلات کلیوی ممکن است پس از فروکش کردن علائم پوستی ظاهر شوند.
درمان واسکولیت IgA
در بسیاری از موارد درمان حمایتی کافی است. برای درد مفاصل ممکن است پزشک از داروهای ضدالتهابی یا مسکن مناسب استفاده کند.
اگر درد شکم شدید یا درگیری مهم کلیه وجود داشته باشد، ممکن است کورتیکواستروئیدها یا درمان‌های تخصصی‌تر لازم شوند.
آسپرین درمان روتین واسکولیت IgA در کودکان نیست و نباید بدون تجویز پزشک مصرف شود.
اگر کودک دچار درد شدید یا مداوم شکم، استفراغ سبز، خون‌ریزی گوارشی، کاهش ادرار، ادرار قرمز یا تیره یا تورم شدید شود، باید سریع ارزیابی پزشکی شود.
بیماری کاوازاکی
بیماری کاوازاکی یک بیماری التهابی است که بیشتر کودکان زیر ۵ سال را درگیر می‌کند و می‌تواند به عروق کرونر قلب آسیب برساند. علت دقیق بیماری هنوز مشخص نیست.
علائم کاوازاکی
مهم‌ترین نشانه، تب طولانی‌مدت است که معمولاً حداقل ۵ روز ادامه دارد و ممکن است همراه با موارد زیر باشد:
- بثورات پوستی
- قرمزی هر دو چشم
- قرمزی و تغییرات مخاط دهان و لب‌ها
- زبان قرمز و برجسته
- قرمزی یا تورم دست‌ها و پاها
- تورم غدد لنفاوی گردن
همه کودکان الزاماً تمام این علائم را ندارند و نوع ناقص بیماری نیز ممکن است رخ دهد.
چرا کاوازاکی اهمیت دارد؟
مهم‌ترین عارضه بیماری، آسیب به عروق کرونر قلب و ایجاد گشادشدگی یا آنوریسم این عروق است.
به همین دلیل اگر کودک تب طولانی‌مدت همراه با علائم مشکوک داشته باشد، ارزیابی پزشکی سریع اهمیت زیادی دارد.
درمان استاندارد معمولاً شامل ایمونوگلوبولین وریدی (IVIG) و آسپرین تحت نظر پزشک در بیمارستان است و در کودکان پرخطر ممکن است درمان‌های دیگری نیز اضافه شود. درمان زودهنگام خطر عوارض قلبی را کاهش می‌دهد.
آیا بیماری‌های روماتیسمی فقط مفاصل را درگیر می‌کنند؟
خیر.
بعضی بیماری‌های روماتیسمی کودکان می‌توانند علاوه بر مفاصل، اندام‌های دیگری را نیز درگیر کنند. برای مثال:
- JIA ممکن است با یووئیت همراه باشد.
- لوپوس می‌تواند کلیه، پوست، خون، قلب، ریه و سیستم عصبی را درگیر کند.
- JDM پوست و عضلات را درگیر می‌کند و گاهی مشکلات بلع یا ریوی ایجاد می‌شود.
- واسکولیت IgA می‌تواند پوست، مفاصل، روده و کلیه را درگیر کند.
- کاوازاکی می‌تواند عروق کرونر قلب را درگیر کند.
آیا ژنتیک در بیماری‌های روماتیسمی کودکان نقش دارد؟
در بعضی بیماری‌های روماتیسمی، عوامل ژنتیکی می‌توانند در افزایش استعداد ابتلا نقش داشته باشند، اما این بیماری‌ها معمولاً حاصل یک عامل واحد نیستند.
عوامل مختلف ژنتیکی، محیطی و تنظیم سیستم ایمنی می‌توانند در ایجاد یا تشدید برخی بیماری‌های خودایمنی و التهابی نقش داشته باشند.
بنابراین داشتن یک عضو خانواده مبتلا به بیماری روماتیسمی لزوماً به معنی ابتلای کودک نیست.
چه زمانی باید کودک را از نظر بیماری روماتیسمی بررسی کرد؟
برخی علائم اگر مداوم یا تکرارشونده باشند، ارزش بررسی پزشکی دارند، از جمله:
- تورم مداوم یک یا چند مفصل
- خشکی مفاصل هنگام صبح
- لنگیدن مکرر بدون علت مشخص
- کاهش واضح فعالیت کودک
- دردهای مکرر همراه با تورم مفصل
- تب‌های تکرارشونده بدون علت مشخص
- تب همراه با بثورات پوستی
- ضعف عضلانی و مشکل در بالا رفتن از پله یا بلند شدن
- بثورات پوستی همراه با درد مفاصل
- درد شکم همراه با لکه‌های بنفش روی پاها و باسن
- خون یا پروتئین در ادرار
- قرمزی یا درد چشم یا اختلال بینایی در کودک مبتلا به بیماری روماتیسمی
تشخیص زودهنگام به‌ویژه در بیماری‌هایی که ممکن است به مفاصل یا اندام‌های داخلی آسیب بزنند اهمیت دارد.
آیا برای تشخیص بیماری روماتیسمی یک آزمایش خون کافی است؟
خیر.
آزمایش‌هایی مانند ANA، فاکتور روماتوئید، شاخص‌های التهاب و سایر آزمایش‌های خونی می‌توانند در شرایط خاص به پزشک کمک کنند، اما هیچ‌کدام به‌تنهایی تمام بیماری‌های روماتیسمی کودکان را تشخیص نمی‌دهند.
پزشک معمولاً از ترکیبی از موارد زیر استفاده می‌کند:
- شرح حال دقیق
- معاینه فیزیکی
- بررسی مفاصل و پوست
- بررسی چشم در شرایط لازم
- آزمایش خون
- آزمایش ادرار
- تصویربرداری در صورت نیاز
- و گاهی آزمایش‌های تخصصی‌تر
برای مثال، در JIA هیچ آزمایش واحدی برای تشخیص قطعی بیماری وجود ندارد.
درمان بیماری‌های روماتیسمی کودکان چگونه است؟
درمان به نوع بیماری و شدت درگیری بستگی دارد و ممکن است شامل ترکیبی از موارد زیر باشد:
- داروهای ضدالتهاب
- داروهای تعدیل‌کننده بیماری
- داروهای بیولوژیک
- کورتیکواستروئیدها در شرایط مناسب
- ایمونوگلوبولین وریدی در برخی بیماری‌ها مانند کاوازاکی
- فیزیوتراپی و کاردرمانی
- مراقبت از پوست
- کنترل فعالیت بیماری و پیگیری منظم
- ارزیابی و درمان عوارض اندام‌های درگیر
هدف درمان فقط کاهش درد نیست؛ بلکه کنترل التهاب، جلوگیری از آسیب دائمی، حفظ رشد و عملکرد کودک و کمک به داشتن زندگی فعال و طبیعی است.
جمع‌بندی
بیماری‌های روماتیسمی کودکان فقط به درد مفاصل محدود نمی‌شوند. بیماری‌هایی مانند آرتریت ایدیوپاتیک جوانان، لوپوس، درماتومیوزیت جوانان، واسکولیت IgA و کاوازاکی می‌توانند بخش‌های مختلف بدن را درگیر کنند و به همین دلیل تشخیص دقیق آن‌ها اهمیت زیادی دارد.
خشکی و تورم مداوم مفاصل، لنگیدن، تب‌های تکرارشونده، بثورات غیرمعمول، ضعف عضلانی، درد شکم همراه با ضایعات پوستی یا علائم چشمی می‌توانند دلایلی برای ارزیابی پزشکی باشند.
در صورت وجود چنین علائمی، مراجعه به متخصص اطفال یا روماتولوژی کودکان می‌تواند به تشخیص علت و شروع درمان مناسب کمک کند. بسیاری از بیماری‌های روماتیسمی با درمان و پیگیری مناسب قابل‌کنترل هستند و تشخیص و درمان زودهنگام می‌تواند خطر آسیب طولانی‌مدت را کاهش دهد.
منابع علمی
- کالج روماتولوژی آمریکا – آرتریت جوانان
- مؤسسه ملی آرتریت و بیماری‌های عضلانی‌اسکلتی و پوستی – آرتریت ایدیوپاتیک جوانان
- مؤسسه ملی آرتریت و بیماری‌های عضلانی‌اسکلتی و پوستی – تشخیص و درمان آرتریت جوانان
تاریخ آخرین بررسی و به‌روزرسانی علمی: ۱۱ مهر ۱۴۰۵ (۳ اکتبر ۲۰۲۶)
