تغذیه با فنجان چیست؟
تغذیه با فنجان یکی از روش‌های جایگزین برای رساندن شیر مادر دوشیده‌شده یا شیر مناسب نوزاد به کودک است؛ روشی که در شرایط خاص می‌تواند به‌ویژه برای نوزادان نارس یا نوزادانی که موقتاً نمی‌توانند مستقیماً از پستان تغذیه کنند، مورد استفاده قرار گیرد.
در این روش، نوزاد شیر را از لبه یک فنجان کوچک دریافت می‌کند و خودش با زبان و لب‌ها شیر را می‌گیرد. فنجان نباید به گونه‌ای کج شود که شیر داخل دهان نوزاد ریخته شود. این نکته یکی از مهم‌ترین اصول ایمنی در تغذیه با فنجان است، زیرا ورود سریع شیر به دهان می‌تواند خطر ورود شیر به راه هوایی را افزایش دهد.
تغذیه با فنجان بیشتر به‌عنوان یک روش موقت یا جایگزین در شرایط مشخص مطرح است و انتخاب روش تغذیه باید با توجه به سن، وضعیت پزشکی، توانایی بلع و مکیدن و شرایط تغذیه‌ای نوزاد انجام شود.
چه زمانی ممکن است تغذیه با فنجان استفاده شود؟
تغذیه با فنجان می‌تواند در شرایطی مانند موارد زیر مورد توجه قرار گیرد:
- نوزاد نارس که هنوز تغذیه مستقیم از پستان برای او به‌طور کامل امکان‌پذیر نیست.
- زمانی که مادر و نوزاد موقتاً از یکدیگر جدا هستند.
- زمانی که مادر شیر خود را می‌دوشد و لازم است شیر به نوزاد داده شود.
- در برخی شرایطی که استفاده از بطری با هدف حفظ شیردهی مستقیم مطلوب نیست.
- زمانی که متخصص نوزادان یا مشاور شیردهی، فنجان را برای شرایط خاص نوزاد مناسب تشخیص می‌دهد.
در نوزادان نارس، برخی مطالعات نشان داده‌اند که اجتناب از بطری و استفاده از روش‌هایی مانند فنجان برای تغذیه تکمیلی ممکن است با تداوم بیشتر شیردهی همراه باشد؛ با این حال کیفیت شواهد در این زمینه محدود است و نمی‌توان تغذیه با فنجان را برای همه نوزادان بهترین روش دانست.
مزایای تغذیه با فنجان چیست؟
۱. می‌تواند در حفظ شیردهی در برخی شرایط کمک‌کننده باشد
یکی از دلایل استفاده از فنجان در برخی نوزادان، به‌خصوص نوزادان نارس، این است که در صورت نیاز به تغذیه تکمیلی می‌توان از روشی غیر از بطری استفاده کرد. شواهد کاکرین نشان داده‌اند که در نوزادان نارس، اجتناب از بطری در دوره شکل‌گیری شیردهی ممکن است احتمال ادامه شیردهی را افزایش دهد؛ البته این یافته به معنی برتری قطعی فنجان برای همه نوزادان نیست.
۲. شست‌وشوی آن نسبتاً ساده است
یک فنجان مناسب را می‌توان به‌سادگی با آب و شوینده مناسب شست. تمیز بودن وسیله تغذیه برای پیشگیری از آلودگی شیر اهمیت دارد و باید متناسب با دستورالعمل مربوط به سن نوزاد و نوع شیر، اصول بهداشت وسایل تغذیه رعایت شود.
۳. نوزاد در جریان تغذیه باید تحت نظارت باشد
در تغذیه با فنجان، مراقب باید نوزاد را در آغوش و در وضعیت مناسب نگه دارد و روند خوردن شیر را مشاهده کند. این موضوع کمک می‌کند علائم خستگی، سرفه، تغییر الگوی تنفس یا بی‌میلی نوزاد سریع‌تر دیده شود.
۴. فنجان مانند سرشیشه سوراخی ندارد
در فنجان، مانند سرشیشه، مسئله اندازه یا مسدود شدن سوراخ سرشیشه مطرح نیست. با این حال، این موضوع به‌تنهایی به معنی ایمن‌تر بودن فنجان برای تمام نوزادان نیست و روش صحیح استفاده اهمیت زیادی دارد.
محدودیت‌ها و معایب تغذیه با فنجان
تغذیه با فنجان نیز مانند هر روش تغذیه دیگری محدودیت‌هایی دارد.
زمان و نیاز به تمرین
ممکن است نوزاد و مراقب برای یادگیری روش صحیح به زمان و تمرین نیاز داشته باشند. بعضی نوزادان نیز ممکن است در ابتدا مقدار کمی شیر را بیرون بریزند.
احتمال ریختن شیر
به دلیل تماس شیر با لبه فنجان، ممکن است مقداری از شیر هنگام تغذیه ریخته شود. استفاده از مقدار مناسب شیر و قرار دادن نوزاد در وضعیت صحیح می‌تواند این مشکل را کاهش دهد.
نیاز به نظارت کامل
نوزاد نباید در هنگام تغذیه با فنجان تنها گذاشته شود. فنجان نباید در دهان نوزاد قرار داده شود و سپس مراقب او را رها کند.
مناسب نبودن برای همه نوزادان
نوزادانی که مشکلات قابل‌توجه بلع، تنفس یا هماهنگی مکیدن و بلع دارند ممکن است به روش دیگری برای تغذیه نیاز داشته باشند. در چنین شرایطی انتخاب روش تغذیه باید توسط تیم درمانی انجام شود.
روش صحیح تغذیه نوزاد با فنجان
برای تغذیه با فنجان، رعایت وضعیت بدن نوزاد و نحوه قرار دادن فنجان اهمیت زیادی دارد.
۱. دست‌ها و وسیله تغذیه را تمیز کنید
پیش از آماده‌سازی شیر و شروع تغذیه، دست‌ها را به‌خوبی بشویید. فنجان نیز باید تمیز و مناسب تغذیه نوزاد باشد.
۲. نوزاد را در وضعیت مناسب قرار دهید
نوزاد را در وضعیت نشسته یا نیمه‌نشسته و نسبتاً قائم در آغوش بگیرید. سر و گردن باید در وضعیت مناسبی قرار داشته باشد و راه هوایی آزاد باشد. این وضعیت با خواباندن نوزاد برای تغذیه تفاوت دارد.
۳. مقدار مناسب شیر را در فنجان بریزید
مقدار شیر مورد نیاز همان وعده را در فنجان تمیز قرار دهید. لازم نیست فنجان کاملاً پر باشد.
برای نوزادان، فنجانی با لبه صاف و گرد و اندازه مناسب انتخاب کنید. هدف این است که مراقب بتواند مقدار کمی از شیر را به‌آرامی به لب نوزاد برساند.
۴. لبه فنجان را به لب نوزاد نزدیک کنید
فنجان را به‌آرامی به لب پایین نوزاد برسانید. لبه فنجان باید با لب نوزاد تماس داشته باشد و مقدار شیر فقط تا حدی بالا بیاید که با لب‌های او تماس پیدا کند.
۵. اجازه دهید نوزاد خودش شیر را دریافت کند
این مهم‌ترین مرحله است.
نوزاد باید خودش شیر را با لب و زبان دریافت کند. ممکن است نوزاد شیر را با زبان به داخل دهان هدایت کند یا در نوزادان بزرگ‌تر، آن را به شکل جرعه‌جرعه بنوشد. در نوزادان نارس ممکن است حرکت زبان برای دریافت شیر متفاوت باشد.
هرگز شیر را داخل دهان نوزاد نریزید.
کج کردن شدید فنجان یا ریختن مستقیم شیر در دهان می‌تواند خطر ورود شیر به راه هوایی را افزایش دهد.
۶. به علائم نوزاد توجه کنید
در طول تغذیه، به وضعیت نوزاد توجه کنید. اگر نوزاد مکث کرد، دهان خود را بست یا دیگر تمایلی به دریافت شیر نداشت، فنجان را عقب ببرید و به او فرصت استراحت بدهید.
تغذیه نباید با عجله انجام شود.
۷. میزان مصرف را فقط بر اساس یک وعده قضاوت نکنید
مقدار مصرف شیر ممکن است از یک وعده تا وعده دیگر متفاوت باشد. در برخی شرایط، ارزیابی دریافت شیر در طول یک بازه ۲۴ ساعته می‌تواند تصویر بهتری از وضعیت تغذیه نوزاد ارائه دهد؛ البته در نوزادان بیمار یا نارس، مقدار شیر مورد نیاز باید طبق برنامه‌ای باشد که تیم درمانی تعیین کرده است.
هنگام تغذیه با فنجان به چه نکاتی توجه کنیم؟
- نوزاد را هنگام تغذیه تنها نگذارید.
- نوزاد را در وضعیت خوابیده تغذیه نکنید.
- فنجان را به‌آرامی نگه دارید.
- شیر را داخل دهان نوزاد نریزید.
- اجازه دهید نوزاد سرعت دریافت شیر را تا حد امکان تنظیم کند.
- در صورت سرفه، خفگی، تغییر رنگ، تنفس غیرطبیعی یا بی‌حالی، تغذیه را متوقف کنید و در صورت تداوم یا شدت علائم، فوراً از کادر درمانی کمک بگیرید.
- اگر نوزاد نارس یا بیمار است، روش تغذیه را با پزشک یا متخصص تغذیه و شیردهی هماهنگ کنید.
آیا تغذیه با فنجان از شیشه شیر بهتر است؟
پاسخ برای همه نوزادان یکسان نیست.
فنجان می‌تواند در شرایط خاص، به‌ویژه هنگام نیاز به تغذیه تکمیلی در برخی نوزادان نارس، گزینه مناسبی باشد. برخی شواهد نیز نشان می‌دهند که در این گروه، استفاده از روش‌های غیر از بطری ممکن است به تداوم شیردهی کمک کند. با این حال، مطالعات موجود محدودیت‌هایی دارند و نمی‌توان نتیجه گرفت که فنجان برای تمام نوزادان از شیشه شیر بهتر یا ایمن‌تر است.
انتخاب روش مناسب باید بر اساس وضعیت نوزاد، هدف تغذیه و نظر متخصص انجام شود.
آیا تغذیه با فنجان باعث سردرگمی در مکیدن پستان می‌شود؟
یکی از دلایل استفاده از فنجان در برخی نوزادانی که قرار است شیردهی مستقیم را ادامه دهند، اجتناب از استفاده از سرشیشه در دوره‌ای است که مهارت مکیدن از پستان هنوز در حال شکل‌گیری است.
با این حال، بهتر است از عبارت‌هایی مانند «فنجان هرگز باعث اختلال در شیردهی نمی‌شود» استفاده نکنیم. موفقیت شیردهی به عوامل مختلفی مانند وضعیت نوزاد، نحوه اتصال به پستان، دفعات شیردهی و شرایط مادر و نوزاد بستگی دارد. در صورت نگرانی درباره شیردهی، مشاوره با فرد آموزش‌دیده در زمینه شیردهی می‌تواند مفید باشد.
بهداشت فنجان و شیر باقی‌مانده
فنجان باید پس از هر بار استفاده به‌خوبی شسته شود و در شرایط تمیز نگهداری شود.
اگر شیر در فنجان باقی مانده است، نباید آن را برای مدت طولانی نگه داشت یا دوباره در وعده بعدی به نوزاد داد. نگهداری شیر دوشیده‌شده باید مطابق اصول ایمنی نگهداری شیر مادر و با استفاده از ظرف تمیز و مناسب انجام شود.
چه زمانی باید از پزشک یا متخصص کمک گرفت؟
اگر نوزاد هنگام تغذیه با فنجان مرتباً سرفه یا خفه می‌شود، شیر از دهان یا بینی او خارج می‌شود، هنگام خوردن دچار تغییر رنگ می‌شود، تنفسش تغییر می‌کند، به‌طور غیرطبیعی خسته می‌شود یا وزن‌گیری مناسبی ندارد، بهتر است روش تغذیه توسط پزشک، متخصص نوزادان، شنوایی‌شناس یا متخصص مرتبط با تغذیه و بلع کودک بررسی شود.
در نوزادان نارس یا دارای بیماری زمینه‌ای، شروع تغذیه با فنجان بدون آموزش و ارزیابی تخصصی توصیه نمی‌شود.
جمع‌بندی
تغذیه با فنجان یک روش جایگزین برای رساندن شیر به نوزاد است که در شرایط خاص، به‌ویژه برای برخی نوزادان نارس یا زمانی که تغذیه مستقیم از پستان موقتاً امکان‌پذیر نیست، می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد.
مهم‌ترین اصل در این روش این است که شیر به داخل دهان نوزاد ریخته نشود؛ بلکه فنجان به‌آرامی روی لب قرار گیرد و نوزاد خودش شیر را با زبان و لب دریافت کند. همچنین نوزاد باید در وضعیت مناسب و تحت نظارت کامل مراقب باشد.
تغذیه با فنجان برای همه نوزادان ضرورت ندارد و در صورت وجود مشکلات بلع، تنفس، نارس بودن یا بیماری زمینه‌ای، انتخاب روش مناسب تغذیه بهتر است با نظر تیم درمانی انجام شود.
منابع علمی
راهنمای تغذیه با فنجان در ابتکار بیمارستان دوستدار کودک یونیسف
راهنمای مراقبت از نوزاد و روش‌های جایگزین تغذیه ـ سازمان جهانی بهداشت
مرور کاکرین درباره اجتناب از بطری در نوزادان نارس
مرور کاکرین درباره تغذیه با فنجان در نوزادان ناتوان از شیردهی کامل
تاریخ آخرین بررسی و به‌روزرسانی علمی: ۱۲ مهر ۱۴۰۵ (۴ اکتبر ۲۰۲۶)
