دکتر احمدشاه فرهت: احیای صحیح می‌تواند جان هزاران نوزاد را نجات دهد
دکتر احمدشاه فرهت، فوق‌تخصص طب نوزادی و پیرامون تولد و متخصص کودکان، در حاشیه سمینار احیای نوزاد در بیمارستان رضوی مشهد، بر اهمیت آموزش و اجرای صحیح اقدامات احیای نوزاد تأکید کرد.
به گفته دکتر فرهت، در زمان برگزاری این سمینار، امکان نجات سالانه حدود ۹ هزار نوزاد در استان خراسان رضوی با استفاده از روش‌های ساده و صحیح احیای نوزاد وجود داشته است. منظور از این برآورد، اهمیت اقدام سریع و اصولی در دقایق ابتدایی پس از تولد بود؛ زمانی که اختلال تنفسی و کمبود اکسیژن می‌تواند پیامدهای جدی برای نوزاد ایجاد کند.
این رقم مربوط به برآوردی است که دکتر فرهت در همان زمان مطرح کرده و نباید آن را به‌عنوان آمار فعلی تولد یا مرگ‌ومیر نوزادان در خراسان رضوی در نظر گرفت.
چرا احیای نوزاد اهمیت زیادی دارد؟
دقایق ابتدایی پس از تولد، دوره‌ای حساس برای سازگاری نوزاد با زندگی خارج از رحم است. بیشتر نوزادان بدون نیاز به اقدامات پیشرفته، تنفس خود را آغاز می‌کنند؛ اما برخی نوزادان ممکن است برای شروع تنفس یا حفظ عملکرد مناسب تنفسی به کمک نیاز داشته باشند.
دکتر فرهت در این سمینار با اشاره به حساسیت مغز نوزادان، تأکید کرد که اگر اکسیژن‌رسانی به‌موقع برقرار نشود، کمبود اکسیژن می‌تواند به مغز آسیب برساند و در موارد شدید، پیامدهای عصبی طولانی‌مدت ایجاد کند.
امروزه نیز اصول احیای نوزاد بر شناسایی سریع اختلال تنفسی و برقراری تهویه مؤثر تأکید دارد. طبق راهنمای ۲۰۲۵ انجمن قلب آمریکا و آکادمی اطفال آمریکا، اگر نوزاد پس از تولد تنفس مؤثر نداشته باشد، اقدامات حمایتی باید بدون تأخیر آغاز شوند.
آمارهایی که دکتر فرهت درباره نیاز نوزادان به احیا مطرح کرد
دکتر فرهت در آن سمینار عنوان کرد که حدود ۱۰ درصد نوزادان متولدشده ممکن است به نوعی از اقدامات احیایی نیاز داشته باشند. در گزارش منتشرشده از سخنان ایشان، حدود ۵ درصد نیازمند کمک تنفسی و حدود یک درصد نیازمند دارو عنوان شده بود.
این اعداد باید در چارچوب گزارش تاریخی سخنان دکتر فرهت تفسیر شوند و نباید بدون در نظر گرفتن سال، جمعیت مورد مطالعه و تعریف دقیق «نیاز به احیا» به‌عنوان آمار ثابت و امروزی همه نوزادان در نظر گرفته شوند.
راهنمای جدید احیای نوزاد نیز نشان می‌دهد که نیاز به اقدامات احیایی یک طیف است؛ از مراقبت‌های اولیه و کمک به شروع تنفس گرفته تا تهویه با فشار مثبت و در موارد بسیار محدودتر، فشردن قفسه سینه و تجویز دارو.
کاهش مرگ‌ومیر نوزادان و اهمیت آموزش
یکی دیگر از موضوعاتی که دکتر فرهت در آن سمینار به آن اشاره کرد، کاهش مرگ‌ومیر نوزادان در مقایسه با دهه‌های گذشته بود.
بر اساس گزارش نقل‌شده از سخنان ایشان، میزان مرگ نوزادان در ایران از حدود ۲۵ مورد به ازای هر هزار تولد زنده در آمارهای پیش از انقلاب، به حدود ۱۸ مورد در هزار تولد در زمان بیان این سخنان رسیده بود.
دکتر فرهت این تغییر را نشانه پیشرفت در مراقبت از نوزادان دانست و بر نقش آموزش‌های علمی و برگزاری دوره‌ها و سمینارهای مرتبط با احیای نوزاد تأکید کرد.
البته مقایسه دقیق نرخ مرگ‌ومیر نوزادان در دوره‌های مختلف نیازمند توجه به تعریف شاخص، سال مورد بررسی، منبع آماری و تغییرات نظام ثبت و مراقبت‌های سلامت است؛ بنابراین این اعداد در این مقاله به‌عنوان آمار تاریخی نقل‌شده از سخنان دکتر فرهت ارائه می‌شوند.
دکتر فرهت درباره روش‌های نادرست احیای نوزاد چه گفت؟
یکی از بخش‌های مهم صحبت‌های دکتر فرهت، هشدار درباره روش‌های سنتی و نادرست برای تحریک نوزاد به تنفس بود.
در گذشته ممکن بود برخی افراد تصور کنند برگرداندن نوزاد، گرفتن پاها، آویزان کردن او یا ضربه زدن به پشت می‌تواند باعث شروع تنفس شود. دکتر فرهت این روش‌ها را نادرست دانست و نسبت به انجام آنها هشدار داد.
امروزه نیز دستورالعمل‌های معتبر احیای نوزاد بر استفاده از اقدامات استاندارد و مبتنی بر شواهد تأکید دارند و روش‌هایی مانند تکان دادن شدید یا ضربه زدن به نوزاد جایگاهی در احیای علمی ندارند.
آویزان کردن نوزاد از پا
آویزان کردن نوزاد از پا یا برگرداندن او برای تحریک تنفس، روش استاندارد احیا نیست و نباید انجام شود.
ضربه زدن به پشت
زدن ضربه به پشت نوزاد برای وادار کردن او به تنفس نیز روش توصیه‌شده‌ای نیست. در صورت نیاز به احیا، اقدامات باید بر اساس وضعیت تنفس و ضربان قلب نوزاد و مطابق پروتکل‌های تخصصی انجام شوند.
ماساژ قلبی شدید
فشردن قفسه سینه بخشی از احیای پیشرفته نوزاد است و برای همه نوزادان انجام نمی‌شود. در راهنمای جدید، فشردن قفسه سینه تنها زمانی مطرح می‌شود که پس از تهویه مؤثر و اقدامات اصلاحی مناسب، ضربان قلب همچنان بسیار پایین باقی بماند.
بنابراین انجام ماساژ قلبی بدون تشخیص و به‌صورت شدید یا غیرعلمی می‌تواند خطرناک باشد.
آیا ساکشن برای همه نوزادان ضروری است؟
دکتر فرهت در آن زمان نسبت به انجام ساکشن در نوزادانی که انسداد مشخصی در دهان یا راه هوایی ندارند هشدار داده بود.
این نکته با اصول امروزی احیای نوزاد نیز همخوانی دارد. ساکشن روتین دهان و بینی برای همه نوزادان توصیه نمی‌شود. اگر راه هوایی نوزاد به دلیل ترشحات یا ماده‌ای دیگر مسدود شده باشد، تیم درمان می‌تواند بر اساس شرایط بالینی برای رفع انسداد اقدام کند.
بنابراین مشاهده مقدار معمول ترشحات پس از تولد به‌تنهایی به معنی نیاز به ساکشن نیست.
اهمیت حضور فرد آموزش‌دیده در زمان زایمان
از دیگر نکات مورد تأکید دکتر فرهت، ضرورت حضور فرد آموزش‌دیده برای احیای نوزاد در زمان زایمان بود.
او در این سمینار پیشنهاد کرده بود که در تیم پزشکی حاضر در زایمان طبیعی یا سزارین، برای هر نوزاد دست‌کم یک فرد آموزش‌دیده در زمینه احیای نوزاد حضور داشته باشد.
اهمیت این موضوع به این دلیل است که وضعیت نوزاد همیشه از پیش قابل پیش‌بینی نیست. حتی در زایمانی که کم‌خطر به نظر می‌رسد، ممکن است نوزاد پس از تولد برای شروع تنفس به کمک نیاز داشته باشد.
در زایمان چندقلویی نیز باید آمادگی تیم درمان متناسب با تعداد نوزادان و احتمال نیاز هم‌زمان به مراقبت و احیا باشد.
دکتر احمدشاه فرهت چه تخصصی دارد؟
دکتر احمدشاه فرهت از پزشکان فعال در حوزه طب نوزادی و پیرامون تولد در مشهد است. منابع پزشکی، تخصص ایشان را فوق‌تخصص طب نوزادی و پیرامون تولد و تخصص پایه او را بیماری‌های کودکان معرفی می‌کنند.
نام دکتر فرهت در مقالات علمی مرتبط با سلامت نوزادان نیز دیده می‌شود؛ از جمله پژوهش‌هایی درباره مشکلات نوزادان بستری در بیمارستان امام رضا(ع) مشهد.
پیام اصلی صحبت‌های دکتر فرهت درباره نجات نوزادان
مهم‌ترین نکته مطرح‌شده در سخنان دکتر فرهت این بود که برای نجات بسیاری از نوزادانی که پس از تولد با مشکل تنفسی مواجه می‌شوند، لزوماً اقدامات پیچیده لازم نیست؛ بلکه تشخیص سریع، آمادگی تیم درمان و اجرای صحیح اقدامات اولیه احیا می‌تواند اهمیت زیادی داشته باشد.
احیای نوزاد یک فرایند مرحله‌ای است و با توجه به وضعیت نوزاد تعیین می‌شود. هدف آن این نیست که برای همه نوزادان اقدامات یکسانی انجام شود، بلکه هر اقدام باید بر اساس نیاز واقعی نوزاد و توسط فرد آموزش‌دیده انجام گیرد.
چرا آموزش احیای نوزاد باید جدی گرفته شود؟
احیای موفق نوزاد فقط به تجهیزات وابسته نیست. مهارت فردی که در لحظه مناسب وضعیت نوزاد را تشخیص می‌دهد و اقدام درست را انجام می‌دهد نیز اهمیت زیادی دارد.
به همین دلیل آموزش احیای نوزاد برای کارکنان مراکز زایمانی و مراقبت از نوزاد اهمیت ویژه‌ای دارد. آموزش منظم می‌تواند به تیم درمان کمک کند تا در شرایط اضطراری، بدون اتلاف زمان و با هماهنگی بیشتر عمل کند.
در راهنمای جدید AHA/AAP نیز بر آمادگی برای هر تولد، ارزیابی سریع نوزاد و آغاز به‌موقع تهویه در نوزاد نیازمند حمایت تنفسی تأکید شده است.
جمع‌بندی
سخنان دکتر احمدشاه فرهت درباره امکان نجات هزاران نوزاد در خراسان رضوی با استفاده از روش‌های ساده و صحیح احیا، بر اهمیت یک موضوع اساسی در مراقبت از نوزادان تأکید دارد: اقدام درست و به‌موقع می‌تواند در شرایط بحرانی تفاوت ایجاد کند.
او در سمینار احیای نوزاد در بیمارستان رضوی، ضمن اشاره به اهمیت اکسیژن‌رسانی و آسیب‌پذیری مغز نوزاد، نسبت به روش‌های نادرست و سنتی مانند آویزان کردن نوزاد از پا، ضربه زدن به پشت و ساکشن غیرضروری هشدار داد.
اگرچه آمار ۹۰۰۰ نوزاد و سایر اعداد مطرح‌شده در این مطلب مربوط به همان گزارش و زمان بیان سخنان دکتر فرهت هستند، پیام اصلی این سخنان همچنان بر اهمیت آموزش، آمادگی تیم درمان و اجرای صحیح اصول احیای نوزاد استوار است.
احیای نوزاد باید مطابق دستورالعمل‌های معتبر و توسط افراد آموزش‌دیده انجام شود و روش‌های سنتی و غیرعلمی نباید جایگزین مراقبت پزشکی استاندارد شوند.
منابع علمی:
منبع اصلی خبر؛ بیمارستان رضوی مشهد
راهنمای ۲۰۲۵ احیای نوزادان؛ آکادمی اطفال آمریکا
راهنمای احیای نوزادان؛ انجمن قلب آمریکا
تاریخ آخرین بررسی و به‌روزرسانی علمی: ۱۲ مهر ۱۴۰۵ (۴ اکتبر ۲۰۲۶)
