مشکلات بینایی نوزاد نارس؛ زمان معاینه، علائم ROP و درمان

خلاصه مطلب

مشکلات بینایی نوزاد نارس همیشه با علامت ظاهری مشخص نمی‌شوند؛ به همین دلیل، معاینه به‌موقع چشم و شبکیه اهمیت زیادی دارد. مهم‌ترین بیماری در این نوزادان، رتینوپاتی نوزاد نارس یا ROP است که در مراحل ابتدایی معمولاً بدون علامت است و فقط با معاینه تخصصی تشخیص داده می‌شود. انحراف چشم، نزدیک‌بینی، دوربینی، آستیگماتیسم و تنبلی چشم نیز ممکن است در کودکان با سابقه تولد زودرس بیشتر دیده شوند. زمان نخستین معاینه به سن بارداری هنگام تولد، وزن تولد و وضعیت پزشکی نوزاد بستگی دارد و برای همه نوزادان یکسان نیست.

چرا نوزاد نارس ممکن است دچار مشکل بینایی شود؟

رشد چشم و شبکیه از دوران جنینی آغاز می‌شود. عروق خونی شبکیه نیز به‌تدریج از مرکز شبکیه به سمت بخش‌های کناری رشد می‌کنند و این روند در هفته‌های پایانی بارداری ادامه دارد.

وقتی نوزاد پیش از تکمیل این روند متولد می‌شود، رشد عروق شبکیه خارج از محیط طبیعی رحم ادامه پیدا می‌کند. در برخی نوزادان، این عروق ممکن است به‌صورت غیرطبیعی رشد کنند و به شبکیه آسیب بزنند.

عوامل زیر می‌توانند احتمال مشکلات بینایی، به‌ویژه رتینوپاتی نوزاد نارس، را افزایش دهند:

• تولد در سن بارداری پایین
• وزن کم هنگام تولد
• نیاز به مراقبت‌های ویژه نوزادان
• مشکلات تنفسی شدید
• نیاز به حمایت تنفسی
• نوسان سطح اکسیژن خون
• عفونت یا التهاب
• کم‌خونی
• دریافت خون
• بیماری‌های همراه در دوران بستری

وجود این عوامل به معنی حتمی بودن آسیب بینایی نیست؛ اما ممکن است نوزاد را به معاینه و پیگیری دقیق‌تری نیازمند کند.

چشم نوزاد نارس کی کامل می‌شود؟

نمی‌توان برای کامل شدن چشم یا شبکیه همه نوزادان نارس، یک هفته یا روز مشخص تعیین کرد. رشد شبکیه پس از تولد نیز ادامه پیدا می‌کند و زمان آن به سن بارداری هنگام تولد و وضعیت عمومی نوزاد بستگی دارد.

وقتی والدین می‌پرسند «چشم نوزاد نارس کی کامل می‌شود؟»، معمولاً منظورشان تکامل شبکیه و بهتر شدن بینایی است. این فرایند تدریجی است و با رشد چشم، مغز و سیستم بینایی ادامه پیدا می‌کند.

باز کردن چشم‌ها، واکنش به نور یا نگاه کردن کوتاه‌مدت به چهره نمی‌تواند سلامت کامل شبکیه را تأیید کند. به همین دلیل، اگر پزشک انجام معاینه را توصیه کرده است، نباید فقط بر اساس ظاهر چشم نوزاد درباره سلامت بینایی او تصمیم گرفت.

مهم‌ترین مشکلات بینایی نوزاد نارس

رتینوپاتی نوزاد نارس یا ROP

رتینوپاتی نوزاد نارس، بیماری‌ای است که در اثر رشد غیرطبیعی عروق خونی شبکیه ایجاد می‌شود. این بیماری بیشتر در نوزادانی دیده می‌شود که بسیار زودتر از موعد متولد شده‌اند یا وزن تولد پایینی دارند.

در ROP، عروق شبکیه ممکن است به‌طور نامنظم رشد کنند. در موارد شدید، این عروق می‌توانند باعث خونریزی، کشیده شدن شبکیه یا جداشدگی آن شوند.

پیامدهای احتمالی ROP عبارت‌اند از:

• نزدیک‌بینی
• دوربینی
• آستیگماتیسم
• انحراف چشم
• تنبلی چشم
• جداشدگی شبکیه
• کاهش شدید بینایی در موارد پیشرفته

بسیاری از موارد ROP خفیف هستند و ممکن است بدون درمان تهاجمی، با پیگیری منظم بهبود پیدا کنند. بااین‌حال، تشخیص زودهنگام برای جلوگیری از پیشرفت بیماری اهمیت زیادی دارد.

آیا رتینوپاتی نوزاد نارس علامت دارد؟

ROP در مراحل ابتدایی معمولاً از روی ظاهر چشم قابل تشخیص نیست. والدین ممکن است هیچ تغییر مشخصی در چشم نوزاد مشاهده نکنند، درحالی‌که بیماری نیازمند پیگیری پزشکی باشد.

علائمی مانند سفید شدن مردمک، انحراف چشم یا کاهش واضح واکنش به نور ممکن است در مراحل پیشرفته یا برخی بیماری‌های دیگر دیده شوند؛ اما نبود این علائم، ROP را رد نمی‌کند.

برای تشخیص رتینوپاتی نباید منتظر علامت ظاهری بمانید. معاینه شبکیه توسط چشم‌پزشک، روش اصلی تشخیص این بیماری است.

انحراف چشم یا استرابیسم

در استرابیسم، چشم‌ها در یک راستا قرار نمی‌گیرند و ممکن است یکی از چشم‌ها به داخل، خارج، بالا یا پایین منحرف شود. این مشکل در کودکان با سابقه تولد زودرس بیشتر دیده می‌شود.

اگر انحراف چشم به‌موقع بررسی نشود، مغز ممکن است تصویر چشم منحرف را نادیده بگیرد و تنبلی چشم ایجاد شود.

درمان استرابیسم به علت و شدت آن بستگی دارد و ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• استفاده از عینک
• بستن چشم سالم برای مدت مشخص
• درمان تنبلی چشم
• تمرین‌های بینایی در برخی موارد
• جراحی عضلات چشم در صورت نیاز

انحراف خفیف و گذرا در برخی نوزادان ممکن است دیده شود؛ اما انحراف واضح، مداوم یا انحرافی که پس از ماه‌های نخست ادامه پیدا کند، باید توسط چشم‌پزشک بررسی شود. برای ارزیابی انحراف قابل‌توجه، منتظر بزرگ‌تر شدن کودک نمانید.

نزدیک‌بینی، دوربینی و آستیگماتیسم

کودکان نارس ممکن است بیشتر از سایر کودکان دچار عیوب انکساری شوند. این مشکلات زمانی ایجاد می‌شوند که نور به‌درستی روی شبکیه متمرکز نشود.

• در نزدیک‌بینی، دیدن اشیای دور دشوارتر است.
• در دوربینی، تمرکز تصویر ممکن است به‌ویژه برای اشیای نزدیک دشوار باشد.
• در آستیگماتیسم، تاری دید به دلیل شکل نامنظم قرنیه یا عدسی ایجاد می‌شود.

علائم احتمالی این مشکلات در سنین بالاتر عبارت‌اند از:

• نزدیک کردن اشیا به صورت
• بستن یک چشم هنگام نگاه کردن
• چرخاندن سر برای دیدن بهتر
• مالیدن مکرر چشم‌ها
• مشکل در دنبال کردن اشیا
• بی‌علاقگی به فعالیت‌های دیداری متناسب با سن

تشخیص با معاینه چشم انجام می‌شود و درمان ممکن است شامل عینک، پیگیری دوره‌ای یا درمان تنبلی چشم باشد.

تنبلی چشم یا آمبلیوپی

تنبلی چشم زمانی رخ می‌دهد که بینایی یک چشم یا هر دو چشم در دوران رشد به‌طور طبیعی تکامل پیدا نکند. انحراف چشم، اختلاف زیاد نمره دو چشم، عیوب انکساری شدید و برخی بیماری‌های چشمی می‌توانند باعث تنبلی چشم شوند.

کودک مبتلا به تنبلی چشم ممکن است رفتار طبیعی داشته باشد، زیرا با چشم سالم خود محیط را می‌بیند. به همین دلیل، معاینه در زمان مناسب اهمیت دارد.

درمان ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• استفاده از عینک
• بستن چشم سالم طبق برنامه پزشک
• درمان انحراف چشم
• اصلاح عیوب انکساری
• پیگیری منظم بینایی

هرچه تنبلی چشم زودتر شناسایی و درمان شود، احتمال بهبود بینایی بیشتر است.

اختلال در حرکات چشم

برخی کودکان نارس ممکن است در هماهنگی حرکات چشم یا دنبال کردن اشیا مشکل داشته باشند. این مشکل گاهی با رشد بهتر می‌شود، اما اگر ادامه پیدا کند یا با انحراف چشم همراه باشد، باید توسط چشم‌پزشک کودکان بررسی شود.

معاینه چشم نوزاد نارس چه زمانی انجام می‌شود؟

زمان نخستین معاینه برای همه نوزادان نارس یکسان نیست. چشم‌پزشک زمان معاینه را با توجه به عوامل زیر تعیین می‌کند:

• سن بارداری هنگام تولد
• وزن تولد
• سن نوزاد پس از تولد
• سن پس از قاعدگی یا PMA
• وضعیت عمومی نوزاد
• شدت مشکلات تنفسی
• نیاز به اکسیژن یا حمایت تنفسی
• سایر بیماری‌های دوران بستری

در بسیاری از پروتکل‌های غربالگری، زمان معاینه بر اساس سن پس از قاعدگی تعیین می‌شود. در برخی نوزادان، نخستین معاینه در حوالی ۳۱ تا ۳۴ هفتگی سن پس از قاعدگی انجام می‌شود و در برخی دیگر، زمان معاینه بر اساس تعداد هفته‌های گذشته از تولد تعیین می‌شود.

برای بعضی نوزادان، معاینه نخست ممکن است حدود ۴ تا ۹ هفته پس از تولد انجام شود؛ اما این بازه برای همه نوزادان قابل تعمیم نیست.

زمان دقیق معاینه باید توسط متخصص نوزادان یا چشم‌پزشک مشخص شود. والدین نباید بر اساس یک عدد ثابت یا مقایسه با نوزاد دیگر، مراجعه را به تعویق بیندازند.

سن پس از قاعدگی یا PMA چیست؟

سن پس از قاعدگی از جمع سن بارداری هنگام تولد و مدت‌زمان سپری‌شده پس از تولد به دست می‌آید.

برای مثال، اگر نوزادی در ۲۸ هفتگی متولد شده باشد و چهار هفته از تولدش گذشته باشد، سن پس از قاعدگی او ۳۲ هفته محسوب می‌شود.

پزشکان از این معیار برای برنامه‌ریزی دقیق‌تر غربالگری ROP استفاده می‌کنند.

آیا همه نوزادان نارس به غربالگری ROP نیاز دارند؟

خیر. نیاز به غربالگری به سن بارداری، وزن تولد و وضعیت پزشکی نوزاد بستگی دارد. نوزادانی که بسیار نارس هستند، وزن تولد پایینی دارند یا در دوران بستری با مشکلات مهمی مواجه شده‌اند، بیشتر در معرض ROP قرار دارند.

معیارهای دقیق غربالگری ممکن است بر اساس دستورالعمل کشور و شرایط مرکز درمانی متفاوت باشد. تصمیم نهایی را باید پزشک بر اساس پرونده و وضعیت بالینی نوزاد بگیرد.

پیش از ترخیص، والدین بهتر است این پرسش‌ها را از تیم درمان بپرسند:

• آیا نوزاد به غربالگری ROP نیاز دارد؟
• نخستین معاینه چه زمانی انجام می‌شود؟
• معاینه بعدی چه تاریخی است؟
• در صورت انتقال به شهر دیگر، پیگیری چگونه انجام می‌شود؟
• در صورت مشاهده چه علائمی باید فوراً مراجعه کرد؟

معاینه چشم نوزاد نارس چگونه انجام می‌شود؟

برای بررسی شبکیه، چشم‌پزشک معمولاً مردمک را با قطره گشاد می‌کند و با ابزارهای تخصصی، عروق و بخش‌های مختلف شبکیه را بررسی می‌کند.

ممکن است نوزاد هنگام معاینه بی‌قرار شود یا برای مدت کوتاهی احساس ناراحتی داشته باشد. تیم درمان وضعیت نوزاد را کنترل می‌کند و برای کاهش ناراحتی، اقدامات مناسب را انجام می‌دهد.

بی‌قراری کوتاه‌مدت نوزاد نباید باعث به‌تعویق‌انداختن معاینه شود. تشخیص و پیگیری به‌موقع، بخش مهمی از مراقبت از بینایی نوزادان نارس است.

درمان رتینوپاتی نوزاد نارس

همه نوزادان مبتلا به ROP به درمان تهاجمی نیاز ندارند. در موارد خفیف، چشم‌پزشک ممکن است معاینه‌های منظم را توصیه کند تا رشد عروق شبکیه بررسی شود.

در صورت شدید بودن بیماری یا احتمال پیشرفت آن، درمان ممکن است شامل روش‌های زیر باشد:

لیزر درمانی

در لیزر درمانی، بخش‌هایی از شبکیه که عروق طبیعی در آن‌ها کامل نشده‌اند، درمان می‌شوند. هدف این است که رشد عروق غیرطبیعی کاهش پیدا کند و خطر پیشرفت ROP کم شود.

لیزر فقط زمانی انجام می‌شود که چشم‌پزشک بر اساس معاینه شبکیه، آن را برای نوزاد مناسب بداند.

تزریق دارو داخل چشم

در برخی موارد، پزشک داروهای ضد رشد عروقی را داخل چشم تزریق می‌کند. این داروها می‌توانند رشد عروق غیرطبیعی را کاهش دهند.

پس از این درمان، معاینه‌های منظم اهمیت زیادی دارد؛ زیرا ممکن است عروق شبکیه برای مدتی طولانی‌تر به پیگیری نیاز داشته باشند.

جراحی شبکیه

اگر بیماری پیشرفت کرده و باعث کشیده شدن یا جداشدگی شبکیه شده باشد، ممکن است جراحی لازم شود. نتیجه جراحی به مرحله بیماری و میزان آسیب شبکیه بستگی دارد.

حتی پس از درمان ROP، کودک ممکن است به معاینه‌های دوره‌ای برای بررسی عیوب انکساری، انحراف چشم و تنبلی چشم نیاز داشته باشد.

آیا لیزر چشم نوزاد نارس خطرناک است؟

لیزر زمانی پیشنهاد می‌شود که چشم‌پزشک تشخیص دهد خطر پیشرفت ROP از خطرات احتمالی درمان بیشتر است. هدف اصلی درمان، حفظ بینایی و جلوگیری از آسیب شدید شبکیه است.

والدین می‌توانند درباره این موارد از پزشک سؤال کنند:

• مرحله و شدت ROP چیست؟
• هدف درمان چیست؟
• آیا گزینه درمانی دیگری وجود دارد؟
• درمان چه عوارضی دارد؟
• معاینه بعدی چه زمانی انجام می‌شود؟
• پیگیری کودک تا چه مدت ادامه خواهد داشت؟

تصمیم درمان باید بر اساس معاینه تخصصی شبکیه گرفته شود، نه فقط بر اساس سن نوزاد یا ظاهر چشم‌ها.

علائم هشدار مشکلات بینایی در نوزاد

برخی مشکلات بینایی علامت واضحی ندارند، اما مشاهده موارد زیر نیازمند مشورت با پزشک است:

• انحراف مداوم یک یا هر دو چشم
• حرکت غیرطبیعی یا لرزش چشم‌ها
• سفید یا خاکستری دیده شدن مردمک
• تفاوت واضح اندازه یا شکل دو چشم
• واکنش ندادن به نور یا چهره در سنی که انتظار می‌رود
• دنبال نکردن نور یا اشیا پس از رسیدن به سن مناسب
• بستن یک چشم هنگام نگاه کردن
• چرخاندن سر برای دیدن اشیا
• قرمزی یا تورم مداوم چشم
• ترشح زیاد یا چسبندگی پلک‌ها
• تغییر واضح و ناگهانی در واکنش دیداری کودک

این علائم همیشه به معنی ROP یا نابینایی نیستند، اما باید توسط پزشک بررسی شوند.

ورم چشم نوزاد نارس چه علتی دارد؟

ورم پلک یا اطراف چشم می‌تواند علت‌های مختلفی داشته باشد، از جمله:

• تحریک یا فشار
• انسداد مجرای اشکی
• عفونت چشم
• حساسیت یا تماس با ماده تحریک‌کننده
• التهاب پلک
• آسیب یا مشکل جدی‌تر در اطراف چشم

اگر ورم با قرمزی شدید، ترشح چرکی، تب، بی‌حالی، درد، باز نکردن چشم یا بدتر شدن سریع همراه باشد، نوزاد باید در کوتاه‌ترین زمان معاینه شود.

برای درمان ورم چشم از قطره، پماد، چای، گلاب یا داروهای باقی‌مانده از قبل استفاده نکنید. علت ورم بدون معاینه مشخص نمی‌شود و برخی داروها ممکن است برای نوزاد مناسب نباشند.

والدین چگونه از سلامت بینایی نوزاد نارس مراقبت کنند؟

زمان معاینه‌ها را ثبت کنید

تاریخ نخستین معاینه و ویزیت‌های بعدی را در دفترچه سلامت یا تقویم تلفن همراه ثبت کنید. اگر نوزاد به شهر دیگری منتقل شد، نتیجه معاینه‌های قبلی را همراه داشته باشید.

پیگیری را حتی در صورت طبیعی بودن ظاهر چشم ادامه دهید

ROP در مراحل اولیه معمولاً از روی ظاهر چشم تشخیص داده نمی‌شود. طبیعی به نظر رسیدن چشم‌ها جایگزین معاینه تخصصی نیست.

از مصرف خودسرانه قطره چشم خودداری کنید

قطره‌های چشمی بدون تجویز ممکن است برای نوزاد مناسب نباشند، علائم بیماری را تغییر دهند یا باعث عوارض شوند.

محیط خانه را بدون دود نگه دارید

دود سیگار و قلیان برای سلامت عمومی و تنفسی نوزاد زیان‌آور است. نوزاد باید از دود مستقیم و غیرمستقیم دور باشد.

تغییرات بینایی را یادداشت کنید

اگر متوجه انحراف چشم، لرزش، تفاوت اندازه مردمک، ترشح یا تغییر رفتار دیداری نوزاد شدید، زمان شروع و شدت آن را یادداشت کنید و به پزشک اطلاع دهید.

چه زمانی مراجعه فوری لازم است؟

در موارد زیر، برای ارزیابی سریع با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید:

• سفید شدن مردمک
• تورم شدید یا ناگهانی چشم
• قرمزی شدید همراه با ترشح چرکی
• باز نکردن ناگهانی چشم
• ضربه یا آسیب به چشم
• تغییر ناگهانی در واکنش به نور
• بی‌حالی یا بدتر شدن وضعیت عمومی
• تب همراه با تورم یا قرمزی اطراف چشم
• بیرون‌زدگی چشم
• تغییر ناگهانی در حرکت چشم‌ها

در نوزادان بسیار نارس، بهتر است هر علامت جدید یا نگران‌کننده با پزشک مطرح شود.

پرسش‌های متداول

چشم نوزاد نارس از چه زمانی می‌بیند؟

نوزاد از بدو تولد می‌تواند نور و برخی شکل‌های کلی را دریافت کند، اما بینایی او در ماه‌های نخست هنوز کامل نیست. بینایی با رشد چشم، مغز و سیستم بینایی بهتر می‌شود. نوزاد نارس ممکن است به دلیل سن بارداری پایین، روند متفاوتی داشته باشد.

شبکیه چشم نوزاد نارس کی کامل می‌شود؟

زمان تکامل شبکیه برای همه نوزادان یکسان نیست. رشد عروق شبکیه پس از تولد ادامه پیدا می‌کند و به سن بارداری هنگام تولد و وضعیت نوزاد بستگی دارد. معاینه چشم، دقیق‌ترین روش بررسی روند تکامل شبکیه است.

آیا رتینوپاتی نوزاد نارس باعث نابینایی می‌شود؟

بسیاری از موارد ROP خفیف هستند و ممکن است بدون درمان تهاجمی بهبود پیدا کنند. بااین‌حال، نوع شدید بیماری در صورت تشخیص دیرهنگام می‌تواند باعث جداشدگی شبکیه و کاهش شدید بینایی شود. غربالگری و درمان به‌موقع خطر عوارض شدید را کاهش می‌دهد.

آیا ROP در خانه قابل تشخیص است؟

معمولاً خیر. رتینوپاتی در مراحل ابتدایی اغلب علامت ظاهری ندارد و با معاینه تخصصی شبکیه تشخیص داده می‌شود. منتظر ماندن برای بروز علائم می‌تواند پیگیری را به تأخیر بیندازد.

معاینه چشم نوزاد نارس چند بار باید انجام شود؟

تعداد معاینه‌ها برای هر نوزاد متفاوت است. چشم‌پزشک بر اساس وضعیت عروق شبکیه، زمان معاینه بعدی را تعیین می‌کند. تا زمانی که تکامل مناسب شبکیه تأیید نشود، ممکن است چند معاینه دوره‌ای لازم باشد.

آیا انحراف چشم نوزاد نارس طبیعی است؟

انحراف خفیف و گذرا ممکن است در برخی نوزادان دیده شود؛ اما انحراف واضح یا مداوم باید بررسی شود. تشخیص و درمان زودهنگام می‌تواند از تنبلی چشم جلوگیری کند.

آیا نوزاد نارس حتماً دچار مشکل بینایی می‌شود؟

خیر. بسیاری از نوزادان نارس بدون آسیب جدی بینایی رشد می‌کنند. بااین‌حال، احتمال برخی مشکلات در آن‌ها بیشتر است و انجام معاینه‌های توصیه‌شده اهمیت دارد.

جمع‌بندی

مشکلات بینایی نوزاد نارس ممکن است به دلیل کامل نشدن رشد شبکیه و عروق آن ایجاد شوند. رتینوپاتی نوزاد نارس یا ROP مهم‌ترین بیماری‌ای است که باید در زمان مناسب غربالگری شود؛ زیرا در مراحل اولیه معمولاً علامت ظاهری ندارد.

انحراف چشم، تنبلی چشم، نزدیک‌بینی، دوربینی و آستیگماتیسم نیز در کودکان با سابقه تولد زودرس بیشتر دیده می‌شوند. زمان نخستین معاینه و تعداد مراجعات بر اساس سن بارداری، وزن تولد و وضعیت پزشکی نوزاد تعیین می‌شود.

مهم‌ترین اقدام والدین، پیگیری دقیق زمان معاینه و منتظر نماندن برای مشاهده علائم ظاهری است. سفید شدن مردمک، تورم شدید، قرمزی همراه با ترشح، باز نکردن چشم یا تغییر ناگهانی در واکنش دیداری، نیازمند ارزیابی سریع پزشکی است.

منابع علمی

National Eye Institute؛ رتینوپاتی نوزاد نارس

American Association for Pediatric Ophthalmology and Strabismus؛ رتینوپاتی نوزاد نارس

MedlinePlus؛ رتینوپاتی نوزاد نارس

American Association for Pediatric Ophthalmology and Strabismus؛ استرابیسم یا انحراف چشم

World Health Organization؛ نوزادان نارس و کم‌وزن هنگام تولد

American Academy of Pediatrics؛ مراقبت از نوزادان نارس

یادداشت پزشکی: این مقاله جایگزین معاینه و تشخیص پزشک نیست. معیار غربالگری و زمان معاینه رتینوپاتی نوزاد نارس باید بر اساس سن بارداری، وزن تولد، وضعیت پزشکی نوزاد و نظر متخصص نوزادان و چشم‌پزشک تعیین شود.