چرا ورزش و حرکت برای نوزاد اهمیت دارد؟
نوزادان برای رشد به فرصت‌های منظم برای حرکت و بازی نیاز دارند. این فعالیت‌ها الزاماً به معنی «ورزش» به معنای فعالیت‌های ورزشی بزرگسالان نیستند؛ برای نوزاد، بازی روی زمین، حرکت دست و پا، غلت زدن، دست‌دراز کردن برای اسباب‌بازی و tummy time نمونه‌هایی از فعالیت بدنی مناسب هستند.
سازمان جهانی بهداشت توصیه می‌کند نوزادان زیر یک سال، چند بار در طول روز و به شکل‌های مختلف فعالیت بدنی داشته باشند. برای نوزادانی که هنوز حرکت مستقل ندارند، حداقل ۳۰ دقیقه tummy time در طول روز و در زمان بیداری توصیه شده است. این زمان می‌تواند در چند نوبت کوتاه در طول روز تقسیم شود.
فعالیت‌های حرکتی مناسب می‌توانند به موارد زیر کمک کنند:
- تقویت عضلات
- افزایش کنترل بدن
- تقویت مهارت‌های حرکتی درشت
- تمرین تعادل و هماهنگی حرکات
- آماده شدن برای مراحل حرکتی بعدی مانند غلت زدن، نشستن و خزیدن
- افزایش فرصت تعامل و بازی با والدین
- کمک به حرکت گاز در دستگاه گوارش در برخی نوزادان
پژوهش‌ها نیز نشان داده‌اند که فعالیت بدنی در سال‌های ابتدایی زندگی با برخی شاخص‌های رشد حرکتی ارتباط دارد، هرچند کیفیت شواهد در بعضی زمینه‌ها هنوز محدود است.
ورزش نوزاد چه ارتباطی با رشد مهارت‌های حرکتی دارد؟
رشد حرکتی کودک مرحله‌به‌مرحله اتفاق می‌افتد. نوزاد ابتدا کنترل بهتری روی سر و گردن پیدا می‌کند و سپس به‌تدریج مهارت‌هایی مانند غلت زدن، نشستن، خزیدن و در نهایت ایستادن و راه رفتن را یاد می‌گیرد.
فعالیت‌های مناسب سن کودک فرصت می‌دهند که او عضلات و هماهنگی لازم برای این مراحل را تمرین کند.
برای مثال، زمانی که کودک روی شکم قرار می‌گیرد و برای دیدن والدین یا یک اسباب‌بازی سر خود را بلند می‌کند، عضلات گردن، شانه و بالاتنه او درگیر می‌شوند.
آکادمی اطفال آمریکا توصیه می‌کند در زمان بیداری، وضعیت بدن نوزاد تغییر داده شود و کودک فرصت بازی روی شکم و پشت داشته باشد. قرار دادن اسباب‌بازی در فاصله‌ای که کودک برای رسیدن به آن تلاش کند نیز می‌تواند فرصت مناسبی برای تمرین حرکتی ایجاد کند.
ورزش نوزاد چگونه به تقویت عضلات کمک می‌کند؟
حرکت دادن دست‌ها و پاها و بازی در وضعیت‌های مختلف باعث می‌شود کودک به شکل طبیعی از عضلات خود استفاده کند.
این موضوع به‌خصوص برای تقویت عضلات مرکزی بدن، گردن، شانه‌ها و اندام‌ها اهمیت دارد؛ زیرا کودک در مراحل بعدی رشد برای نشستن، چهار دست‌وپا رفتن، ایستادن و راه رفتن به کنترل مناسب این بخش‌ها نیاز دارد.
با این حال، والدین نباید برای تقویت عضلات نوزاد، حرکات کششی شدید یا تمرین‌هایی را که برای سن او طراحی نشده‌اند انجام دهند. فعالیت برای نوزاد باید بیشتر شکل بازی، حرکت آزاد و تعامل با والدین داشته باشد.
اگر درباره شل بودن یا سفتی غیرطبیعی عضلات کودک نگرانی دارید، بهتر است به جای انجام تمرین‌های خودسرانه، با پزشک کودک مشورت کنید. برای آشنایی بیشتر با این موضوع می‌توانید مقاله شل بودن عضلات در نوزادان و کودکان؛ نشانه‌ها، دلایل و راه‌های درمان را در گهوارک بخوانید.
ورزش نوزاد چه تأثیری بر دامنه حرکتی دارد؟
حرکت آزاد دست‌ها و پاها به کودک اجازه می‌دهد با محدوده حرکتی بدن خود آشنا شود.
فعالیت‌هایی مانند:
- حرکت دادن آرام پاها
- رسیدن دست‌ها به سمت اسباب‌بازی
- چرخاندن بدن در هنگام بازی
- بازی در وضعیت‌های مختلف
- tummy time
فرصت‌هایی طبیعی برای تمرین حرکت و هماهنگی بدن فراهم می‌کنند.
البته نباید اندام نوزاد را به زور کشید یا مفاصل او را در دامنه‌ای بیشتر از حرکت طبیعی‌شان قرار داد. تمام حرکات باید آرام، بدون درد و متناسب با توانایی کودک باشند.
ورزش و گوارش کودک؛ آیا حرکت به دفع گاز کمک می‌کند؟
یکی از پرسش‌های رایج والدین این است که آیا حرکت دادن بدن نوزاد می‌تواند به نفخ و گاز معده و روده کمک کند؟
در بعضی نوزادان، بله. حرکت دادن آرام پاها به شکل دوچرخه‌ای و tummy time تحت نظارت می‌تواند به حرکت گاز در روده کمک کند. آکادمی اطفال آمریکا نیز این دو فعالیت را به‌عنوان روش‌هایی برای کمک به عبور گاز مطرح می‌کند.
حرکت دوچرخه‌ای پاهای نوزاد چگونه انجام می‌شود؟
برای انجام این حرکت:
- نوزاد را به پشت و روی یک سطح ایمن قرار دهید.
- پاهای او را به‌آرامی از قسمت ساق یا مچ نگه دارید.
- پاها را بدون فشار و با دامنه طبیعی، به شکل حرکت پدال دوچرخه جلو و عقب ببرید.
- چند حرکت آرام انجام دهید و واکنش کودک را زیر نظر بگیرید.
- اگر کودک ناراحت شد، گریه کرد یا مقاومت کرد، تمرین را متوقف کنید.
این حرکت نباید با فشار یا سرعت زیاد انجام شود.
آیا tummy time به گاز نوزاد کمک می‌کند؟
Tummy time علاوه بر نقش مهمی که در رشد عضلات و مهارت‌های حرکتی دارد، ممکن است به حرکت گاز در دستگاه گوارش نیز کمک کند. فشار ملایم بدن روی شکم در این وضعیت می‌تواند عبور گاز را آسان‌تر کند.
با این حال، tummy time باید فقط زمانی انجام شود که نوزاد بیدار است و یک بزرگسال بر او نظارت دارد.
آیا ورزش می‌تواند یبوست نوزاد را برطرف کند؟
حرکت بدنی می‌تواند به فعالیت طبیعی دستگاه گوارش کمک کند، اما نباید هر مشکل دفعی در نوزاد را «یبوست» در نظر گرفت.
به‌خصوص در نوزادان شیرخوار، تعداد دفعات دفع می‌تواند بسیار متفاوت باشد و کم شدن دفعات مدفوع به‌تنهایی لزوماً نشانه یبوست نیست.
اگر مدفوع کودک سفت و خشک است، دفع برای او دردناک است، شکم او به‌طور غیرطبیعی متورم شده یا علائم دیگری مانند استفراغ، بی‌اشتهایی یا بی‌حالی وجود دارد، بهتر است علت توسط پزشک بررسی شود.
بنابراین حرکت و بازی می‌توانند بخشی از سبک زندگی سالم کودک باشند، اما جایگزین تشخیص و درمان یبوست توسط پزشک نیستند.
بهترین ورزش‌ها و فعالیت‌های حرکتی برای نوزاد چیست؟
فعالیت مناسب به سن و مرحله رشدی کودک بستگی دارد. چند فعالیت ساده و کم‌خطر عبارت‌اند از:
۱. زمان بازی روی شکم یا Tummy Time
نوزاد را زمانی که بیدار است و تحت نظارت شما قرار دارد، برای مدت‌های کوتاه روی شکم بگذارید.
می‌توانید روبه‌روی او بنشینید، با او صحبت کنید یا یک اسباب‌بازی مناسب را کمی دورتر قرار دهید تا برای نگاه کردن یا رسیدن به آن تلاش کند.
این فعالیت به تقویت عضلات گردن، شانه و بالاتنه کمک می‌کند و فرصت تمرین مهارت‌های حرکتی را فراهم می‌سازد.
۲. حرکت دوچرخه‌ای پاها
این تمرین ساده می‌تواند در زمان بیداری و زمانی که کودک آرام است انجام شود و ممکن است به حرکت گاز در دستگاه گوارش کمک کند.
۳. بازی برای دست‌دراز کردن
یک اسباب‌بازی ایمن و مناسب سن کودک را در فاصله‌ای قرار دهید که کودک بتواند برای رسیدن به آن دست خود را دراز کند.
این کار به تمرین هماهنگی چشم و دست و حرکت بدن کمک می‌کند.
۴. تغییر وضعیت در زمان بیداری
نوزاد را در زمان بیداری فقط برای مدت طولانی در یک وضعیت نگه ندارید. بازی روی زمین، در آغوش گرفتن و تغییر وضعیت تحت نظارت والدین، فرصت‌های مختلفی برای حرکت فراهم می‌کنند.
آیا ورزش نوزاد روی خواب او تأثیر دارد؟
خواب کافی برای رشد نوزاد اهمیت زیادی دارد، اما نباید انتظار داشت که ورزش یا بازی حتماً باعث شود هر نوزادی بهتر یا طولانی‌تر بخوابد.
پژوهش‌های انجام‌شده درباره رابطه فعالیت بدنی و خواب در سال‌های ابتدایی زندگی نتایج یکسانی نداشته‌اند و شواهد موجود هنوز محدود است. بنابراین بهتر است فعالیت بدنی را به دلیل فواید رشدی و حرکتی آن در برنامه روزانه کودک قرار دهید، نه صرفاً با هدف خواباندن او.
در عین حال، سازمان جهانی بهداشت تأکید می‌کند که فعالیت بدنی، خواب و زمان بی‌تحرکی باید در کنار یکدیگر و به‌عنوان بخشی از سبک زندگی ۲۴ ساعته کودک در نظر گرفته شوند.
آیا ورزش نوزاد به مهارت‌های حرکتی ظریف هم کمک می‌کند؟
مهارت‌های حرکتی درشت و ظریف دو حوزه متفاوت اما مرتبط در رشد کودک هستند.
حرکات درشت بیشتر عضلات بزرگ بدن مانند گردن، تنه، دست‌ها و پاها را درگیر می‌کنند؛ در حالی که مهارت‌های ظریف به کنترل دقیق دست‌ها و انگشتان مربوط می‌شوند.
بازی‌های حرکتی مانند tummy time، دست‌دراز کردن برای اسباب‌بازی و حرکت دادن بدن، فرصت‌هایی برای تمرین هماهنگی چشم و دست فراهم می‌کنند. با رشد کودک، همین مهارت‌ها زمینه را برای فعالیت‌های دقیق‌تر مانند گرفتن اشیا، غذا خوردن و بازی با وسایل کوچک‌تر فراهم می‌کنند.
آیا ورزش برای نوزادان نارس هم مفید است؟
نوزادان نارس ممکن است در برخی زمینه‌های حرکتی به حمایت و پیگیری بیشتری نیاز داشته باشند. بنابراین فعالیت بدنی برای آنها باید با توجه به سن اصلاح‌شده، وضعیت پزشکی و مرحله رشدشان انجام شود.
اگر کودک نارس است یا پزشک درباره رشد حرکتی او نگرانی دارد، بهتر است پیش از شروع تمرین‌های خاص، برنامه مناسب را از پزشک کودک یا فیزیوتراپیست اطفال دریافت کنید.
انجام تمرین‌های عمومی و یکسان برای همه نوزادان، به‌خصوص نوزادان دارای شرایط پزشکی، توصیه مناسبی نیست.
نکات ایمنی هنگام ورزش با نوزاد
فعالیت بدنی نوزاد باید آرام، متناسب با سن و همیشه تحت نظارت بزرگسال باشد.
چند نکته مهم:
- tummy time فقط در زمان بیداری انجام شود.
- هنگام خواب، نوزاد باید طبق توصیه‌های ایمنی خواب به پشت قرار بگیرد.
- کودک را هنگام انجام فعالیت روی سطح ناامن یا مرتفع رها نکنید.
- حرکات دست و پا نباید با فشار یا کشش شدید انجام شوند.
- اگر کودک درد، گریه شدید یا ناراحتی نشان داد، فعالیت را متوقف کنید.
- بلافاصله بعد از تغذیه، تمرین‌های حرکتی شدید انجام ندهید.
- از وسایل ورزشی یا حرکاتی که برای سن کودک طراحی نشده‌اند استفاده نکنید.
- فعالیت‌های حرکتی را متناسب با توانایی و مرحله رشد کودک انتخاب کنید.
اگر کودک در هنگام حرکت درد دارد، یک اندام را به‌طور غیرعادی کمتر حرکت می‌دهد یا در روند رشد حرکتی او نگرانی وجود دارد، بهتر است با پزشک مشورت کنید.
چه زمانی مشکلات گوارشی نوزاد نیاز به بررسی پزشکی دارد؟
نفخ و گاز در ماه‌های ابتدایی زندگی بسیار شایع است و در بسیاری از نوزادان با افزایش سن کاهش پیدا می‌کند. آکادمی اطفال آمریکا نیز اشاره می‌کند که ناراحتی ناشی از گاز معمولاً در حدود ۶ تا ۸ هفتگی بیشتر است و تا حدود سه‌ماهگی به‌طور قابل توجهی بهتر می‌شود.
با این حال، اگر کودک علاوه بر مشکلات گوارشی دچار علائمی مانند موارد زیر باشد، باید با پزشک کودک مشورت شود:
- استفراغ مکرر
- بی‌حالی غیرطبیعی
- کاهش وزن یا وزن‌گیری نامناسب
- بی‌اشتهایی یا مشکل در تغذیه
- کم‌آبی بدن
- شکم بسیار متورم
- خون در مدفوع
- درد شدید یا مداوم
- یبوست شدید یا طولانی‌مدت
سوالات متداول درباره ورزش و گوارش کودک
آیا حرکت دوچرخه‌ای پاها برای نوزاد مفید است؟
حرکت آرام و بدون فشار پاها به شکل دوچرخه‌ای می‌تواند به حرکت گاز در روده کمک کند و یکی از فعالیت‌های ساده‌ای است که برای برخی نوزادان مفید است. اگر کودک ناراحت شد، تمرین را متوقف کنید.
روزانه چقدر نوزاد باید فعالیت داشته باشد؟
سازمان جهانی بهداشت توصیه می‌کند نوزادان زیر یک سال چند بار در روز فرصت فعالیت و بازی داشته باشند. برای نوزادانی که هنوز حرکت مستقل ندارند، حداقل ۳۰ دقیقه tummy time در طول روز و در زمان بیداری توصیه شده است. این زمان لازم نیست یک‌جا انجام شود و می‌تواند در چند نوبت تقسیم شود.
آیا ورزش نوزاد باعث دفع راحت‌تر می‌شود؟
حرکت می‌تواند به فعالیت طبیعی دستگاه گوارش کمک کند و بعضی حرکات مانند دوچرخه‌ای کردن پاها ممکن است به عبور گاز کمک کنند. اما اگر کودک واقعاً دچار یبوست باشد، باید علت آن توسط پزشک بررسی شود و ورزش نباید جایگزین درمان پزشکی شود.
آیا tummy time برای گوارش نوزاد مفید است؟
tummy time در درجه اول برای رشد حرکتی و تقویت عضلات اهمیت دارد، اما ممکن است به حرکت گاز در دستگاه گوارش نیز کمک کند. این فعالیت باید فقط زمانی انجام شود که کودک بیدار است و تحت نظارت والد قرار دارد.
آیا ورزش باعث بهتر خوابیدن نوزاد می‌شود؟
رابطه میان فعالیت بدنی و خواب در نوزادان هنوز به‌طور قطعی مشخص نیست. فعالیت و بازی برای رشد کودک مهم هستند، اما نباید ورزش را به‌عنوان یک روش قطعی برای افزایش مدت یا کیفیت خواب در نظر گرفت.
جمع‌بندی
حرکت و بازی از همان ماه‌های ابتدایی زندگی، بخش مهمی از رشد سالم کودک هستند. فعالیت‌هایی مانند tummy time، حرکت دادن آرام پاها، بازی روی زمین و دست‌دراز کردن برای اسباب‌بازی می‌توانند به تقویت عضلات، هماهنگی بدن و رشد مهارت‌های حرکتی کمک کنند.
از طرف دیگر، برخی حرکات مانند حرکت دوچرخه‌ای پاها و tummy time ممکن است در بعضی نوزادان به حرکت گاز در دستگاه گوارش کمک کنند. با این حال، این فعالیت‌ها درمان قطعی نفخ یا یبوست نیستند و در صورت وجود علائم غیرطبیعی باید علت گوارشی توسط پزشک بررسی شود.
هدف از فعالیت بدنی نوزاد، خسته کردن او نیست؛ بلکه فراهم کردن فرصت‌هایی امن برای حرکت، بازی، کشف بدن و تعامل با والدین است. فعالیت‌ها باید متناسب با سن و توانایی کودک و همیشه در شرایط ایمن انجام شوند.
منابع علمی
راهنمای سازمان جهانی بهداشت درباره فعالیت بدنی، رفتار کم‌تحرک و خواب کودکان زیر ۵ سال
راهنمای آکادمی اطفال آمریکا درباره بازی روی شکم و فعالیت حرکتی نوزاد
آکادمی اطفال آمریکا؛ راهکارهای کمک به دفع گاز نوزاد
آکادمی اطفال آمریکا؛ درد شکمی و گاز در نوزادان
تاریخ آخرین بررسی و به‌روزرسانی علمی: ۸ مهر ۱۴۰۵ (۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶)
