تغذیه مادر شیرده چرا مهم است؟

شیر مادر برای بیشتر نوزادان منبع بسیار مناسبی از مواد مغذی است و ترکیب آن با رشد کودک تغییر می‌کند. بنابراین مادر شیرده لازم نیست برای اینکه شیر «خوب» تولید کند، رژیم غذایی خاص و سختی داشته باشد یا بسیاری از غذاهای معمول را حذف کند.

با این حال، شیردهی برای بدن مادر نیز یک فعالیت پرمصرف است. مادر باید انرژی و مواد مغذی مورد نیاز بدن خودش را تأمین کند تا در کنار شیردهی، سلامت و توان جسمی او نیز حفظ شود.

به همین دلیل، هدف از تغذیه در دوران شیردهی این نیست که مادر برای هر وعده غذایی نگران تأثیر آن بر شیر باشد؛ بلکه بهتر است الگوی غذایی متنوع، کافی و متعادل داشته باشد.

اگر به دنبال اطلاعات بیشتری درباره تغذیه خود نوزاد هستید، می‌توانید مقاله [تغذیه نوزاد در گهوارک] را نیز مطالعه کنید.

تغذیه مادر و کودک

مادر شیرده روزانه چقدر کالری نیاز دارد؟

نیاز انرژی مادر شیرده به عوامل مختلفی مانند سن، شاخص توده بدنی، میزان فعالیت بدنی و اینکه نوزاد به‌طور انحصاری با شیر مادر تغذیه می‌شود یا در کنار آن شیر خشک دریافت می‌کند، بستگی دارد.

بر اساس راهنمای به‌روز CDC، مادران شیردهی که از نظر تغذیه‌ای وضعیت مناسبی دارند، معمولاً به حدود ۳۳۰ تا ۴۰۰ کیلوکالری اضافه در روز نسبت به میزان مورد نیاز پیش از بارداری نیاز دارند. این مقدار برای همه مادران یکسان نیست و نباید به‌عنوان یک عدد ثابت برای تمام زنان در نظر گرفته شود.

بنابراین، لازم نیست مادر شیرده صرفاً برای افزایش شیر، خود را مجبور به خوردن حجم زیادی از غذا کند.

بهتر است این انرژی اضافه از مواد غذایی مغذی مانند موارد زیر تأمین شود:

تخم‌مرغ
لبنیات
گوشت و مرغ
ماهی‌های کم‌جیوه
حبوبات
مغزها و دانه‌ها
میوه‌ها
سبزیجات
غلات کامل
روغن‌های سالم مانند روغن زیتون

مادر شیرده چه غذاهایی بخورد؟

یک رژیم غذایی مناسب در دوران شیردهی بهتر است از گروه‌های مختلف غذایی تشکیل شود. لازم نیست هر وعده کاملاً متفاوت باشد؛ مهم این است که در طول روز و هفته، تنوع غذایی مناسبی داشته باشید.

پروتئین؛ برای حفظ انرژی و سلامت بدن

پروتئین یکی از اجزای مهم رژیم غذایی مادر شیرده است. تخم‌مرغ، مرغ، گوشت، ماهی، حبوبات، عدس، نخود، لوبیا، لبنیات، مغزها و دانه‌ها می‌توانند منابع مناسبی باشند.

برای مثال، یک صبحانه شامل تخم‌مرغ، نان سبوس‌دار و سبزیجات یا یک میان‌وعده شامل ماست و مغزها می‌تواند انتخاب مناسبی باشد.

میوه و سبزیجات

میوه‌ها و سبزیجات طیف گسترده‌ای از ویتامین‌ها، مواد معدنی، فیبر و ترکیبات مفید گیاهی را فراهم می‌کنند.

سعی کنید به جای اینکه فقط یک یا دو نوع میوه مصرف کنید، در طول هفته از انواع مختلف میوه و سبزیجات با رنگ‌های گوناگون استفاده کنید.

غلات کامل

نان سبوس‌دار، جو دوسر، برنج قهوه‌ای و سایر غلات کامل می‌توانند بخشی از انرژی مورد نیاز مادر را تأمین کنند و به دلیل داشتن فیبر، برای سلامت دستگاه گوارش نیز مفید هستند.

چربی‌های سالم

همه چربی‌ها یکسان نیستند. روغن زیتون، آووکادو، مغزها، دانه‌ها و ماهی‌های چرب منابع مناسبی از چربی‌های غیراشباع و اسیدهای چرب ضروری هستند.

بهتر است مصرف غذاهای بسیار فرآوری‌شده و سرشار از چربی‌های ناسالم و قند افزوده محدود شود.

آیا برای افزایش شیر مادر باید غذای خاصی بخوریم؟

یکی از پرتکرارترین سؤال‌های مادران این است: «چه بخورم که شیرم بیشتر شود؟»

واقعیت این است که یک ماده غذایی جادویی که به‌تنهایی بتواند شیر مادر را به مقدار قابل توجهی افزایش دهد، وجود ندارد.

تولید شیر بیشتر از هر چیز به تخلیه مکرر و مؤثر پستان و تقاضای نوزاد وابسته است. بنابراین اگر مادر احساس می‌کند شیر کافی ندارد، فقط تغییر رژیم غذایی همیشه راه‌حل اصلی نیست و باید عواملی مانند دفعات شیردهی، وضعیت قرار گرفتن نوزاد روی سینه، انتقال مؤثر شیر و رشد نوزاد بررسی شود.

غذاهای سنتی مانند شنبلیله، رازیانه یا برخی نوشیدنی‌های گیاهی نیز نباید بدون توجه به شواهد علمی یا شرایط مادر به‌عنوان «افزایش‌دهنده قطعی شیر» معرفی شوند.

اگر درباره مقدار شیر یا رشد نوزاد نگرانی دارید، مشورت با پزشک کودک یا مشاور شیردهی می‌تواند بسیار مهم‌تر از تغییرات شدید رژیم غذایی باشد.

آیا مادر شیرده باید غذای خاصی را حذف کند؟

در بیشتر موارد، خیر.

مادران شیرده معمولاً مجبور نیستند شیر، تخم‌مرغ، حبوبات، گوجه‌فرنگی، مرکبات یا سایر غذاهای معمول را فقط به دلیل شیردهی از رژیم خود حذف کنند.

CDC نیز توصیه می‌کند مادران شیرده رژیم غذایی سالم و متنوع داشته باشند و به‌طور کلی نیازی به حذف غذاهای خاص ندارند. البته در مورد کافئین و برخی انواع ماهی باید محدودیت‌هایی را رعایت کرد.

اگر نوزاد بعد از مصرف یک ماده غذایی خاص، به‌طور مکرر علائمی غیرعادی نشان می‌دهد، بهتر است به جای حذف خودسرانه تعداد زیادی از غذاها، موضوع با پزشک کودک بررسی شود.

آب و مایعات در دوران شیردهی چقدر مهم است؟

احساس تشنگی در دوران شیردهی می‌تواند افزایش پیدا کند، بنابراین بهتر است مادر به‌طور منظم آب و سایر نوشیدنی‌های مناسب مصرف کند.

اما لازم نیست برای افزایش شیر، مقدار بسیار زیادی آب بنوشید. نوشیدن آب بیشتر از نیاز بدن لزوماً باعث تولید شیر بیشتر نمی‌شود.

یک راه ساده این است که هنگام شیردهی یک لیوان آب در دسترس داشته باشید و در طول روز نیز بر اساس تشنگی و شرایط بدنی خود مایعات کافی دریافت کنید.

آب، شیر، دوغ کم‌نمک و نوشیدنی‌های بدون قند افزوده می‌توانند انتخاب‌های مناسبی باشند.

آیا مصرف قهوه و کافئین در دوران شیردهی مجاز است؟

بله، در بیشتر مادران، مصرف کم تا متوسط کافئین در دوران شیردهی مشکلی ایجاد نمی‌کند.

CDC مصرف حدود ۳۰۰ میلی‌گرم کافئین یا کمتر در روز را مقدار کم تا متوسط در نظر می‌گیرد که تقریباً معادل ۲ تا ۳ فنجان قهوه است؛ البته مقدار کافئین بسته به نوع و حجم نوشیدنی بسیار متفاوت است.

کافئین فقط در قهوه وجود ندارد و می‌تواند از طریق موارد زیر نیز وارد بدن شود:

چای
نوشابه‌های کولا
نوشیدنی‌های انرژی‌زا
شکلات
برخی داروها و مکمل‌ها

مقدار کمی از کافئین وارد شیر مادر می‌شود. بیشتر نوزادان با مقدار کم تا متوسط مشکلی پیدا نمی‌کنند، اما بعضی نوزادان، به‌ویژه نوزادان کم‌سن یا نارس، ممکن است حساس‌تر باشند.

اگر بعد از مصرف مقدار زیاد کافئین متوجه بی‌قراری، تحریک‌پذیری یا اختلال خواب در نوزاد شدید، بهتر است مصرف کافئین را کاهش دهید.

آیا مصرف الکل در دوران شیردهی مجاز است؟

ایمن‌ترین انتخاب در دوران شیردهی، مصرف نکردن الکل است.

با این حال، CDC اعلام می‌کند که مصرف حداکثر یک نوشیدنی استاندارد در روز به‌طور کلی برای نوزاد مضر شناخته نشده است؛ برای کاهش مواجهه نوزاد با الکل، مادر می‌تواند پس از مصرف یک نوشیدنی استاندارد، حداقل حدود ۲ ساعت پیش از شیردهی صبر کند. با افزایش تعداد نوشیدنی‌ها، مدت زمان لازم نیز بیشتر می‌شود.

الکل به‌سرعت از شیر مادر خارج نمی‌شود که بتوان با «پمپاژ و دور ریختن شیر» این فرایند را سریع‌تر کرد. پمپاژ ممکن است برای کاهش احساس پُری پستان یا حفظ برنامه دوشیدن شیر انجام شود، اما سرعت کاهش الکل در شیر را افزایش نمی‌دهد.

همچنین مراقبت از نوزاد در حالت مستی ایمن نیست؛ بنابراین در صورت مصرف الکل، حضور یک بزرگسال هوشیار برای مراقبت از کودک اهمیت دارد.

آیا مادر شیرده باید ماهی بخورد؟

ماهی یکی از منابع ارزشمند پروتئین، ویتامین‌ها، مواد معدنی و اسیدهای چرب امگا۳ است و حذف کامل آن از رژیم غذایی مادر شیرده معمولاً ضروری نیست.

FDA و EPA توصیه می‌کنند زنان شیرده در مجموع حدود ۸ تا ۱۲ اونس، معادل تقریباً ۲ تا ۳ وعده، ماهی کم‌جیوه در هفته مصرف کنند.

ماهی‌های کم‌جیوه می‌توانند انتخاب مناسبی باشند، اما بعضی ماهی‌های بزرگ و شکارچی مقدار بیشتری متیل‌جیوه دارند.

از جمله ماهی‌هایی که در گروه پرجیوه قرار می‌گیرند می‌توان به کوسه، شمشیرماهی، شاه‌ماهی خال‌مخالی (King mackerel)، مارلین، Orange roughy، Tilefish خلیج مکزیک و Bigeye tuna اشاره کرد.

بنابراین بهتر است به جای حذف کامل ماهی، انواع کم‌جیوه را انتخاب و مصرف ماهی‌های پرجیوه را محدود کنید.

آیا ماهی‌های چرب برای مادر شیرده مفید هستند؟

ماهی‌های چرب مانند سالمون منبع مناسبی از اسیدهای چرب امگا۳، به‌ویژه DHA و EPA هستند.

در عین حال، انتخاب ماهی باید با توجه به میزان جیوه انجام شود. تنوع در انتخاب ماهی‌های کم‌جیوه می‌تواند به دریافت مواد مغذی مختلف کمک کند.

اگر ماهی مصرف نمی‌کنید، درباره تأمین امگا۳ از منابع دیگر یا مکمل مناسب می‌توانید با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنید.

تغذیه مادر شیرده

ویتامین‌ها و مواد معدنی مهم برای مادر شیرده

در دوران شیردهی نیاز بدن به بعضی مواد مغذی افزایش پیدا می‌کند. از جمله این مواد می‌توان به ید، کولین، ویتامین B12، فولات، ویتامین A و ویتامین D اشاره کرد.

ید

ید برای عملکرد طبیعی تیروئید و رشد عصبی اهمیت دارد. نیاز روزانه مادر شیرده به ید حدود ۲۹۰ میکروگرم است. منابع غذایی آن شامل لبنیات، تخم‌مرغ، برخی غذاهای دریایی و نمک یددار است.

مصرف مکمل ید یا سایر مکمل‌ها باید بر اساس نیاز فردی و نظر پزشک انجام شود.

کولین

نیاز مادر شیرده به کولین نیز افزایش پیدا می‌کند و مقدار توصیه‌شده در دوران شیردهی حدود ۵۵۰ میلی‌گرم در روز است.

تخم‌مرغ، گوشت، ماهی، لبنیات و برخی حبوبات می‌توانند منابع غذایی کولین باشند.

ویتامین B12

ویتامین B12 به‌خصوص برای مادرانی که رژیم گیاهخواری یا وگان دارند اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. کمبود B12 در مادر می‌تواند باعث کاهش B12 در شیر مادر شود و در نوزاد مشکل ایجاد کند.

اگر رژیم غذایی شما فاقد محصولات حیوانی است، بهتر است وضعیت دریافت B12 و سایر مواد مغذی با کمک پزشک یا متخصص تغذیه بررسی شود.

آیا نوزاد شیرخوار به ویتامین D نیاز دارد؟

بله. این نکته اهمیت زیادی دارد.

شیر مادر به‌تنهایی معمولاً ویتامین D کافی برای نوزاد فراهم نمی‌کند. CDC اعلام می‌کند که نوزادانی که فقط با شیر مادر تغذیه می‌شوند و همچنین نوزادانی که بخشی از تغذیه آنها شیر مادر است و کمتر از ۳۲ اونس شیر خشک در روز دریافت می‌کنند، باید از روزهای ابتدایی زندگی روزانه ۴۰۰ واحد بین‌المللی ویتامین D دریافت کنند.

نوع مکمل و نحوه مصرف آن باید مطابق نظر پزشک کودک باشد.

بنابراین صرفاً افزایش مصرف ویتامین D توسط مادر نباید جایگزین مکمل توصیه‌شده برای نوزاد شود. اگر درباره مکمل ویتامین D کودک خود سؤال دارید، با پزشک اطفال مشورت کنید.

اگر مادر گیاهخوار یا وگان باشد چه؟

مادرانی که رژیم گیاهخواری یا وگان دارند نیز می‌توانند به شیردهی ادامه دهند، اما باید دریافت بعضی مواد مغذی را با دقت بیشتری بررسی کنند.

در رژیم کاملاً گیاهی، دریافت کافی ویتامین B12، آهن، ید، کولین، روی، کلسیم، ویتامین D و اسیدهای چرب امگا۳ ممکن است نیازمند برنامه‌ریزی دقیق یا در بعضی افراد مکمل باشد.

به‌خصوص درباره ویتامین B12 نباید بی‌توجه بود، زیرا کمبود آن در مادر می‌تواند برای نوزاد نیز مشکل‌ساز شود.

آیا غذاهای نفاخ باعث نفخ نوزاد می‌شوند؟

این باور که مادر شیرده باید برای جلوگیری از نفخ نوزاد، همه حبوبات، کلم، بروکلی یا سایر غذاهای نفاخ را حذف کند، مبنای عمومی و قطعی ندارد.

بیشتر مادران می‌توانند این غذاها را در یک رژیم متعادل مصرف کنند.

اگر بعد از مصرف یک ماده غذایی مشخص، هر بار و به‌طور واضح علائم خاصی در نوزاد ایجاد می‌شود، بهتر است به جای حذف گروه‌های غذایی متعدد، با پزشک کودک درباره ارتباط احتمالی آن ماده غذایی با علائم مشورت شود.

آیا خوردن شیرینی و فست‌فود در شیردهی ممنوع است؟

ممنوعیت مطلق لازم نیست، اما بهتر است این غذاها بخش اصلی رژیم غذایی مادر نباشند.

شیرینی‌ها، نوشابه‌های شیرین، فست‌فود و خوراکی‌های بسیار فرآوری‌شده معمولاً انرژی زیادی دارند اما نسبت به غذاهای کامل، مواد مغذی کمتری فراهم می‌کنند.

بهتر است بیشتر وعده‌های غذایی بر پایه مواد غذایی مانند سبزیجات، میوه، غلات کامل، پروتئین، لبنیات و چربی‌های سالم باشند و غذاهای پرقند و بسیار فرآوری‌شده در حد متعادل مصرف شوند.

یک نمونه ساده از الگوی غذایی مادر شیرده

لازم نیست رژیم غذایی مادر شیرده پیچیده باشد. برای مثال، یک روز غذایی می‌تواند چنین الگویی داشته باشد:

صبحانه: نان سبوس‌دار همراه با تخم‌مرغ و پنیر، به همراه یک واحد میوه.

میان‌وعده: ماست ساده همراه با مغزها یا یک میوه.

ناهار: برنج یا نان سبوس‌دار، مرغ یا ماهی، همراه با سبزیجات و سالاد.

میان‌وعده عصر: میوه، ماست، مغزها یا یک میان‌وعده ساده خانگی.

شام: حبوبات، تخم‌مرغ، مرغ یا ماهی همراه با سبزیجات و یک منبع غلات.

در طول روز نیز آب و مایعات کافی مصرف شود.

این فقط یک نمونه عمومی است و مقدار و ترکیب غذا باید با نیازهای فردی، وزن، سطح فعالیت، شرایط پزشکی و الگوی شیردهی مادر تنظیم شود.

برای داشتن انرژی بیشتر در دوران شیردهی چه کار کنیم؟

خستگی در ماه‌های اول پس از تولد نوزاد شایع است و فقط با غذا قابل حل نیست؛ کم‌خوابی و مراقبت مداوم از نوزاد نیز نقش مهمی دارند.

برای جلوگیری از افت انرژی، بهتر است:

وعده‌های غذایی را بیش از حد به تأخیر نیندازید.
میان‌وعده‌های ساده و مغذی در دسترس داشته باشید.
در وعده‌های اصلی پروتئین قرار دهید.
از میوه و سبزیجات متنوع استفاده کنید.
غلات کامل را جایگزین بخشی از غلات تصفیه‌شده کنید.
آب کافی بنوشید.
مصرف نوشیدنی‌های بسیار شیرین را محدود کنید.
کافئین را در حد متعادل نگه دارید.

یک میان‌وعده ساده مثل ماست و گردو، میوه و کره بادام‌زمینی، نان سبوس‌دار و پنیر یا تخم‌مرغ آب‌پز می‌تواند گزینه مناسبی برای زمانی باشد که فرصت آماده کردن غذای کامل ندارید.

آیا رژیم لاغری در دوران شیردهی مناسب است؟

اگر مادر بعد از زایمان قصد کاهش وزن دارد، بهتر است از رژیم‌های بسیار کم‌کالری و حذف گروه‌های غذایی خودسرانه پرهیز کند.

بدن در دوران شیردهی همچنان به انرژی و مواد مغذی نیاز دارد. کاهش وزن باید تدریجی و متناسب با شرایط مادر باشد.

اگر اضافه‌وزن قابل توجهی دارید یا می‌خواهید رژیم کاهش وزن داشته باشید، بهتر است برنامه غذایی توسط پزشک یا متخصص تغذیه تنظیم شود تا دریافت مواد مغذی کافی حفظ شود.

چه زمانی باید درباره تغذیه مادر یا شیر نوزاد با پزشک مشورت کرد؟

در شرایط زیر بهتر است با پزشک کودک، پزشک مادر یا مشاور شیردهی مشورت شود:

نگرانی درباره کافی نبودن شیر
افزایش وزن ناکافی نوزاد
بی‌حالی یا کاهش سطح هوشیاری نوزاد
علائم مکرر و غیرمعمول پس از تغذیه
شک به آلرژی یا عدم تحمل غذایی
رژیم غذایی بسیار محدود
رژیم وگان بدون برنامه مکملی مشخص
کاهش وزن شدید یا ناخواسته مادر
خستگی شدید و مداوم مادر
نیاز به مصرف دارو در دوران شیردهی

مصرف دارو یا مکمل نیز نباید صرفاً به دلیل شیردهی خودسرانه قطع شود. بسیاری از داروها در دوران شیردهی قابل استفاده هستند، اما ایمنی هر دارو باید به‌صورت جداگانه بررسی شود.

سوالات متداول درباره تغذیه مادر شیرده

مادر شیرده برای افزایش شیر چه بخورد؟

غذای خاصی وجود ندارد که به‌تنهایی افزایش قطعی شیر را تضمین کند. داشتن رژیم غذایی کافی و متنوع برای سلامت مادر مهم است، اما تولید شیر بیشتر از هر چیز به تخلیه مؤثر و مکرر پستان و نیاز نوزاد وابسته است.

آیا مادر شیرده باید شیر بیشتری بخورد تا شیر خودش بیشتر شود؟

خیر. مصرف شیر یا هر غذای خاصی به‌طور مستقیم باعث افزایش شیر مادر نمی‌شود. لبنیات می‌توانند منبع مناسبی از پروتئین، کلسیم و سایر مواد مغذی باشند، اما لازم نیست مادر برای افزایش شیر، مقدار غیرمعمولی شیر مصرف کند.

مادر شیرده روزانه چند کالری بیشتر نیاز دارد؟

CDC برای مادران شیرده سالم معمولاً حدود ۳۳۰ تا ۴۰۰ کیلوکالری اضافه در روز را نسبت به نیاز پیش از بارداری مطرح می‌کند، اما مقدار واقعی به شرایط هر فرد بستگی دارد.

آیا قهوه در دوران شیردهی ضرر دارد؟

مصرف کم تا متوسط کافئین، حدود ۳۰۰ میلی‌گرم یا کمتر در روز، معمولاً برای بیشتر مادران مشکلی ایجاد نمی‌کند. اگر نوزاد پس از مصرف زیاد کافئین بی‌قرار یا کم‌خواب می‌شود، بهتر است میزان مصرف کاهش پیدا کند.

آیا مادر شیرده می‌تواند ماهی بخورد؟

بله. ماهی منبع مناسبی از پروتئین و اسیدهای چرب مفید است. بهتر است مادر شیرده حدود ۲ تا ۳ وعده ماهی کم‌جیوه در هفته مصرف کند و از انواع پرجیوه دوری کند.

آیا مادر شیرده باید همه غذاهای نفاخ را حذف کند؟

خیر. حذف حبوبات، کلم و سایر غذاهای نفاخ برای همه مادران ضروری نیست. اگر نوزاد علائم مشخص و مکرری دارد، بهتر است علت آن با پزشک بررسی شود.

آیا نوزاد شیرخوار به ویتامین D نیاز دارد؟

بله. شیر مادر معمولاً ویتامین D کافی برای نوزاد فراهم نمی‌کند و CDC و AAP توصیه می‌کنند نوزادان شیرخوار از روزهای ابتدایی زندگی روزانه ۴۰۰ واحد بین‌المللی ویتامین D دریافت کنند.

آیا در دوران شیردهی می‌توان الکل مصرف کرد؟

ایمن‌ترین انتخاب، مصرف نکردن الکل است. اگر مادر یک نوشیدنی استاندارد مصرف کند، CDC توصیه می‌کند برای کاهش مواجهه نوزاد، حداقل ۲ ساعت به ازای هر نوشیدنی پیش از شیردهی صبر کند.

جمع‌بندی

تغذیه مادر شیرده لازم نیست پیچیده یا محدودکننده باشد. در بیشتر موارد، یک رژیم غذایی متنوع شامل پروتئین، غلات کامل، میوه و سبزیجات، لبنیات یا جایگزین‌های مناسب، چربی‌های سالم و ماهی کم‌جیوه می‌تواند بخش مهمی از نیازهای تغذیه‌ای مادر را تأمین کند.

مادر شیرده معمولاً به انرژی بیشتری نسبت به دوران پیش از بارداری نیاز دارد، اما مقدار دقیق آن به شرایط فردی بستگی دارد. نوشیدن آب بر اساس تشنگی، مصرف متعادل کافئین، انتخاب ماهی‌های کم‌جیوه و توجه به دریافت مواد مغذی مانند ید، کولین، B12 و ویتامین D اهمیت دارد.

در عین حال، لازم نیست مادر برای محافظت از نوزاد، تعداد زیادی از غذاهای معمول را از رژیم خود حذف کند. اگر درباره کافی بودن شیر، رشد نوزاد یا واکنش کودک به یک ماده غذایی نگرانی وجود دارد، بررسی پزشکی و مشاوره شیردهی از تغییرات خودسرانه رژیم غذایی مهم‌تر است.

برای آشنایی بیشتر با موضوعات مرتبط، می‌توانید مطالب [تغذیه نوزاد در گهوارک] را نیز مطالعه کنید.