زایمان زودرس چیست؟
در زایمان طبیعی، دهانه رحم به‌تدریج نازک و باز می‌شود و انقباضات رحم به تولد نوزاد کمک می‌کنند. اگر این روند پیش از ۳۷ هفته بارداری آغاز شود، ممکن است زایمان زودرس مطرح باشد.
البته صرف داشتن انقباض به معنی زایمان زودرس قطعی نیست. در برخی زنان انقباض‌ها متوقف می‌شوند و دهانه رحم نیز تغییر قابل توجهی پیدا نمی‌کند. به همین دلیل، تشخیص بر اساس مجموعه‌ای از علائم، معاینه و بررسی‌های پزشکی انجام می‌شود.
علائم زایمان زودرس چیست؟
علائم ممکن است در هر فرد متفاوت باشند و بعضی از آن‌ها حتی بدون درد شدید ظاهر شوند. مهم‌ترین نشانه‌هایی که پیش از ۳۷ هفته باید جدی گرفته شوند عبارت‌اند از:
انقباض‌های منظم یا مکرر
رحم در هنگام انقباض سفت و سپس شل می‌شود. اگر پیش از ۳۷ هفته این سفت‌شدن‌ها منظم، مکرر یا رو به افزایش باشند، باید از نظر زایمان زودرس بررسی شوند.
انقباضات زایمان زودرس همیشه دردناک نیستند و ممکن است فرد فقط احساس سفت شدن شکم یا فشار در ناحیه لگن داشته باشد.
احساس فشار در لگن یا پایین شکم
ممکن است احساس کنید نوزاد به سمت پایین فشار می‌آورد یا وزن و فشار بیشتری در لگن ایجاد شده است. چنین حسی به‌خصوص در صورت جدید بودن یا همراهی با سایر علائم، باید بررسی شود.
کمردرد مداوم
کمردرد خفیف یا مبهم در قسمت پایین کمر که برای شما غیرمعمول است و ادامه پیدا می‌کند، می‌تواند یکی از علائم زایمان زودرس باشد؛ به‌ویژه اگر همراه با انقباض، فشار لگنی یا تغییر ترشحات واژن باشد.
تغییر در ترشحات واژن
افزایش مقدار ترشحات یا تغییر نوع آن‌ها، به‌خصوص ترشحات آبکی، مخاطی یا خونی، می‌تواند از علائم هشدار باشد.
ترشحات صورتی یا کمی خونی گاهی هنگام تغییرات دهانه رحم دیده می‌شوند، اما خونریزی قرمز روشن یا خونریزی قابل توجه در بارداری نیازمند تماس فوری با پزشک یا مراجعه پزشکی است.
خروج مایع از واژن
گاهی پارگی کیسه آب با فوران مایع و گاهی با چکه‌کردن مداوم مایع از واژن احساس می‌شود. اگر پیش از ۳۷ هفته چنین اتفاقی رخ دهد، باید احتمال پارگی زودرس کیسه آب بررسی شود.
در این شرایط نباید منتظر شروع دردهای منظم ماند و باید در اسرع وقت با پزشک یا مرکز درمانی تماس گرفت.
گرفتگی شکم، شبیه درد قاعدگی
گرفتگی یا درد مبهم شکمی، با یا بدون اسهال، نیز می‌تواند در کنار سایر علائم زایمان زودرس دیده شود.
تفاوت انقباضات براکستون هیکس و زایمان زودرس
انقباضات براکستون هیکس که به آن‌ها انقباضات تمرینی نیز گفته می‌شود، در بسیاری از بارداری‌ها رخ می‌دهند و الزاماً نشانه شروع زایمان نیستند.
این انقباضات معمولاً:
- منظم نیستند.
- شدت و فاصله ثابتی ندارند.
- ممکن است با استراحت یا تغییر وضعیت کاهش پیدا کنند.
- معمولاً به تغییر تدریجی دهانه رحم منجر نمی‌شوند.
در مقابل، انقباضات واقعی زایمان معمولاً منظم‌تر می‌شوند و ممکن است از نظر تعداد، شدت یا مدت افزایش پیدا کنند. با این حال، تنها بر اساس احساس انقباض نمی‌توان با اطمینان تشخیص داد که زایمان واقعی آغاز شده است و در بارداری کمتر از ۳۷ هفته، وجود انقباض‌های مکرر باید با پزشک مطرح شود.
چه عواملی خطر زایمان زودرس را افزایش می‌دهند؟
زایمان زودرس ممکن است بدون وجود عامل خطر مشخص نیز اتفاق بیفتد، اما برخی شرایط احتمال آن را بیشتر می‌کنند.
از مهم‌ترین عوامل خطر می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- سابقه زایمان زودرس در بارداری قبلی
- کوتاه بودن دهانه رحم
- برخی جراحی‌ها یا مشکلات قبلی دهانه رحم
- بارداری چندقلویی
- خونریزی در دوران بارداری
- برخی عفونت‌ها
- بعضی عوارض بارداری
- سیگار کشیدن در دوران بارداری
- وزن پایین پیش از بارداری و برخی مشکلات تغذیه‌ای
وجود یکی از این عوامل به معنی قطعی بودن زایمان زودرس نیست و بسیاری از زنان بدون عامل خطر مشخص نیز ممکن است دچار زایمان زودرس شوند.
آیا استرس باعث زایمان زودرس می‌شود؟
نمی‌توان گفت هر نوع استرس یا ناراحتی روانی به‌طور مستقیم باعث زایمان زودرس می‌شود. زایمان زودرس دلایل مختلفی دارد و در بسیاری از موارد علت مشخصی پیدا نمی‌شود.
به همین دلیل، مادر نباید خود را به دلیل یک تجربه استرس‌زا یا احساسات معمول دوران بارداری سرزنش کند. مراقبت منظم دوران بارداری و بررسی عوامل خطر اهمیت بیشتری دارد.
زایمان زودرس چگونه تشخیص داده می‌شود؟
اگر پیش از ۳۷ هفته علائم مشکوک به زایمان زودرس داشته باشید، پزشک یا ماما ابتدا وضعیت شما و جنین را بررسی می‌کند.
ممکن است اقدامات زیر انجام شوند:
بررسی انقباضات رحم
تعداد، فاصله و شدت انقباضات بررسی می‌شود و در صورت نیاز با دستگاه پایش جنین و انقباضات تحت نظر قرار می‌گیرید.
معاینه دهانه رحم
پزشک ممکن است معاینه لگنی انجام دهد تا مشخص شود آیا دهانه رحم شروع به کوتاه شدن، نازک شدن یا باز شدن کرده است یا خیر.
وجود انقباض به‌تنهایی برای تشخیص زایمان زودرس کافی نیست و تغییرات دهانه رحم اهمیت زیادی دارند.
سونوگرافی
گاهی برای بررسی طول دهانه رحم از سونوگرافی واژینال استفاده می‌شود. همچنین ممکن است سونوگرافی برای ارزیابی رشد، وضعیت و سن بارداری جنین انجام شود.
آزمایش‌های تکمیلی
بر اساس شرایط فرد، پزشک ممکن است آزمایش ادرار، خون یا نمونه‌گیری واژینال و آزمایش‌های مربوط به احتمال پارگی کیسه آب را درخواست کند.
اگر علائم زایمان زودرس داشته باشیم چه کار کنیم؟
اگر کمتر از ۳۷ هفته باردار هستید و دچار انقباض‌های منظم، فشار لگنی، کمردرد غیرمعمول، تغییر قابل توجه ترشحات یا خروج مایع از واژن شده‌اید، منتظر نمانید تا علائم شدیدتر شوند.
با پزشک، ماما یا مرکز درمانی محل مراقبت بارداری تماس بگیرید و دستور آن‌ها را دنبال کنید. ممکن است لازم باشد برای معاینه و پایش مادر و جنین به بیمارستان مراجعه کنید.
درمان زایمان زودرس چیست؟
درمان به هفته بارداری، علت شروع زایمان، وضعیت مادر و جنین، سالم یا پاره بودن کیسه آب و احتمال عفونت بستگی دارد. هدف همیشه متوقف کردن زایمان نیست؛ در بعضی شرایط ادامه بارداری برای مادر یا جنین ایمن نیست و تولد باید انجام شود.
داروهای کاهنده انقباضات
در برخی شرایط، پزشک ممکن است دارویی برای به تعویق انداختن کوتاه‌مدت زایمان تجویز کند. هدف معمولاً ایجاد فرصت برای انجام مراقبت‌های لازم، از جمله تکمیل دوره کورتیکواستروئید یا انتقال مادر به مرکزی با امکانات مناسب نوزادان نارس است.
این داروها برای همه زنان مناسب نیستند و در صورت وجود عفونت، خونریزی یا برخی شرایط دیگر ممکن است استفاده از آن‌ها مناسب نباشد.
کورتیکواستروئیدها برای تکامل ریه جنین
اگر احتمال تولد زودرس وجود داشته باشد، ممکن است کورتیکواستروئیدهایی مانند بتامتازون یا دگزامتازون برای کمک به بلوغ ریه جنین تجویز شوند.
ACOG یک دوره کورتیکواستروئید را به‌طور معمول برای بارداری‌های ۲۴ تا ۳۳ هفته و ۶ روز که خطر قابل توجه زایمان طی ۷ روز آینده وجود دارد توصیه می‌کند و در برخی شرایط خاص، از هفته‌های پایین‌تر یا اواخر دوره نارس نیز ممکن است تصمیم متفاوتی گرفته شود. این درمان فقط باید بر اساس ارزیابی پزشکی انجام شود.
سولفات منیزیم
در صورت احتمال تولد بسیار زودرس، ممکن است سولفات منیزیم برای محافظت عصبی جنین و کاهش خطر فلج مغزی تجویز شود. محدوده هفته بارداری برای این درمان بسته به راهنمای درمانی و شرایط مادر و جنین متفاوت است.
آنتی‌بیوتیک‌ها
آنتی‌بیوتیک برای همه موارد زایمان زودرس به‌صورت روتین تجویز نمی‌شود. در صورت پارگی زودرس کیسه آب یا وجود عفونت و در برخی شرایط هنگام زایمان، ممکن است استفاده از آنتی‌بیوتیک لازم باشد. نوع دارو و زمان مصرف به علت و شرایط بارداری بستگی دارد.
آیا استراحت مطلق از زایمان زودرس جلوگیری می‌کند؟
استراحت مطلق در بستر به‌صورت روتین برای پیشگیری از زایمان زودرس توصیه نمی‌شود. ACOG اشاره می‌کند که استراحت طولانی‌مدت می‌تواند خطر لخته شدن خون، کاهش قدرت عضلات و تحلیل استخوان را افزایش دهد.
محدودیت فعالیت در هر بارداری باید بر اساس وضعیت فرد و توصیه پزشک تعیین شود.
آیا زایمان زودرس همیشه به تولد نوزاد نارس منجر می‌شود؟
خیر. شروع زایمان زودرس الزاماً به معنی تولد نوزاد در همان زمان نیست. در برخی موارد انقباض‌ها متوقف می‌شوند یا با درمان برای مدتی طولانی‌تر می‌توان بارداری را ادامه داد.
حتی پس از تشخیص زایمان زودرس، زمان دقیق تولد همیشه قابل پیش‌بینی نیست.
اگر نوزاد زودتر به دنیا بیاید چه اتفاقی می‌افتد؟
مراقبت نوزاد به میزان نارس بودن و وضعیت او هنگام تولد بستگی دارد. بعضی نوزادان نارس به مراقبت‌های ویژه برای تنفس، حفظ دمای بدن، تغذیه یا کنترل عفونت نیاز دارند و ممکن است در بخش مراقبت‌های ویژه نوزادان یا NICU بستری شوند.
هرچه تولد در سن بارداری پایین‌تری رخ دهد، احتمال نیاز به مراقبت‌های تخصصی بیشتر می‌شود.
زایمان زودرس با سزارین چه ارتباطی دارد؟
زایمان زودرس به‌خودی‌خود به این معنی نیست که حتماً باید سزارین انجام شود. روش زایمان بر اساس سن بارداری، وضعیت جنین، وضعیت مادر، نحوه قرارگیری جنین، علت زایمان زودرس و شرایط بالینی تعیین می‌شود.
در بعضی شرایط زایمان واژینال امکان‌پذیر است و در برخی شرایط، سزارین از نظر پزشکی گزینه مناسب‌تری است. بنابراین نمی‌توان برای تمام زایمان‌های زودرس یک روش ثابت تعیین کرد.
آیا می‌توان از زایمان زودرس پیشگیری کرد؟
همه موارد زایمان زودرس قابل پیشگیری نیستند، اما در زنان دارای عوامل خطر مشخص، برخی اقدامات می‌توانند احتمال آن را کاهش دهند.
برای مثال، در برخی زنان با دهانه رحم کوتاه ممکن است پروژسترون واژینال مطرح شود و در برخی افراد، به‌ویژه با سابقه زایمان زودرس، سرکلاژ یا دوختن دهانه رحم مورد بررسی قرار گیرد. انتخاب این روش‌ها به سابقه بارداری و اندازه دهانه رحم و سایر شرایط فرد بستگی دارد.
مراقبت منظم دوران بارداری، ترک سیگار، درمان عفونت‌های شناخته‌شده، توجه به تغذیه و کنترل بیماری‌های زمینه‌ای نیز از اجزای مهم مراقبت دوران بارداری هستند.
چه زمانی مراجعه فوری ضروری است؟
پیش از ۳۷ هفته بارداری، در صورت بروز هر یک از موارد زیر باید با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید:
- انقباض‌های منظم یا مکرر رحم
- دردهای شبیه قاعدگی یا گرفتگی جدید شکم
- فشار جدید یا قابل توجه در لگن
- کمردرد مداوم و غیرمعمول
- افزایش یا تغییر واضح ترشحات واژن
- خروج آب یا مایع از واژن
- خونریزی واژینال
- کاهش یا تغییر محسوس حرکات معمول جنین
به‌ویژه اگر خروج مایع، خونریزی، درد شدید یا تغییر حرکات جنین وجود داشته باشد، نباید منتظر برطرف شدن خودبه‌خودی علائم بمانید.
سوالات متداول
زایمان زودرس از چند هفتگی محسوب می‌شود؟
زایمان زودرس به تولد نوزاد پیش از کامل شدن ۳۷ هفته بارداری گفته می‌شود.
مهم‌ترین علامت زایمان زودرس چیست؟
انقباض‌های منظم یا مکرر پیش از ۳۷ هفته از مهم‌ترین علائم هستند، اما فشار لگنی، کمردرد مداوم، تغییر ترشحات و خروج مایع از واژن نیز باید جدی گرفته شوند.
آیا درد کمر در بارداری می‌تواند نشانه زایمان زودرس باشد؟
کمردرد جدید، مداوم و غیرمعمول، به‌ویژه زمانی که با انقباض، فشار لگنی یا تغییر ترشحات همراه باشد، می‌تواند یکی از علائم زایمان زودرس باشد و نیاز به بررسی دارد.
آیا پارگی کیسه آب همیشه با فوران شدید آب همراه است؟
خیر. پارگی کیسه آب ممکن است به‌صورت فوران ناگهانی یا چکه‌کردن مداوم مایع از واژن اتفاق بیفتد. پیش از ۳۷ هفته باید این وضعیت سریعاً بررسی شود.
آیا انقباضات براکستون هیکس همان زایمان زودرس است؟
خیر. انقباضات براکستون هیکس معمولاً نامنظم هستند و الزاماً باعث تغییر دهانه رحم نمی‌شوند. با این حال، تشخیص قطعی انقباضات تمرینی از زایمان واقعی تنها با علائم خانگی همیشه ممکن نیست.
آیا زایمان زودرس قابل توقف است؟
در بعضی موارد می‌توان برای مدتی زایمان را به تعویق انداخت، اما این کار همیشه ممکن یا ایمن نیست. تصمیم به درمان به سن بارداری، وضعیت مادر و جنین و وجود عواملی مانند عفونت یا خونریزی بستگی دارد.
آیا استراحت مطلق مانع زایمان زودرس می‌شود؟
استراحت مطلق به‌صورت روتین برای پیشگیری از زایمان زودرس توصیه نمی‌شود و می‌تواند عوارضی برای مادر داشته باشد. محدودیت فعالیت باید بر اساس شرایط فرد و نظر پزشک تعیین شود.
آیا زایمان زودرس حتماً با سزارین انجام می‌شود؟
خیر. روش زایمان بر اساس سن بارداری، وضعیت مادر و جنین و علت زایمان زودرس تعیین می‌شود و برای همه مادران یکسان نیست.
جمع‌بندی
زایمان زودرس به زایمان یا تولد نوزاد پیش از ۳۷ هفته بارداری گفته می‌شود. انقباض‌های منظم یا مکرر، فشار لگنی، کمردرد مداوم، تغییر ترشحات واژن، گرفتگی شکم و خروج مایع از واژن از مهم‌ترین علائمی هستند که پیش از این زمان باید جدی گرفته شوند.
تشخیص زایمان زودرس فقط با توجه به احساس درد انجام نمی‌شود و ممکن است به معاینه دهانه رحم، پایش انقباضات، بررسی ضربان قلب جنین، سونوگرافی و آزمایش‌های تکمیلی نیاز باشد.
در صورت تأیید خطر تولد زودرس، درمان بر اساس شرایط مادر و جنین انتخاب می‌شود و ممکن است شامل دارو برای به‌تعویق‌انداختن کوتاه‌مدت زایمان، کورتیکواستروئید برای کمک به تکامل ریه جنین، سولفات منیزیم برای محافظت عصبی در سنین پایین‌تر بارداری یا درمان عفونت در شرایط لازم باشد.
مهم‌ترین نکته این است که هر علامت مشکوک پیش از ۳۷ هفته را جدی بگیرید و برای ارزیابی آن با پزشک یا ماما تماس بگیرید.
منابع علمی
American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG) – Preterm Labor and Birth
ACOG – Antenatal Corticosteroid Therapy for Fetal Maturation
ACOG – Extremely Preterm Birth
NICE – Preterm Labour and Birth
NHS – Premature Labour and Birth
تاریخ آخرین بررسی و به‌روزرسانی علمی: ۷ مهر ۱۴۰۵ (۲۹ سپتامبر ۲۰۲۶)
