گلو درد در کودکان؛ علت‌ها، تشخیص و روش‌های درمان
در بعضی موارد گلودرد به دلیل عفونت باکتریایی، به‌ویژه استرپتوکوک گروه A ایجاد می‌شوند و ممکن است به درمان آنتی‌بیوتیکی نیاز داشته باشند. تشخیص این دو حالت مهم است، زیرا آنتی‌بیوتیک برای عفونت ویروسی مفید نیست و استفاده بی‌دلیل از آن می‌تواند عوارض و مقاومت میکروبی ایجاد کند. CDC گزارش می‌کند که استرپتوکوک گروه A حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد موارد فارنژیت در کودکان را تشکیل می‌دهد و ویروس‌ها شایع‌ترین علت گلودرد هستند.
علت گلو درد در کودکان چیست؟
علت گلودرد در کودکان متنوع است، اما بیشتر موارد به عفونت‌های ویروسی مربوط می‌شوند.
عفونت‌های ویروسی
ویروس‌هایی که باعث سرماخوردگی، آنفلوانزا و سایر عفونت‌های تنفسی می‌شوند، از شایع‌ترین علل گلودرد هستند.
اگر گلودرد همراه با سرفه، آبریزش یا گرفتگی بینی، گرفتگی صدا، قرمزی چشم یا علائم عمومی سرماخوردگی باشد، احتمال ویروسی بودن علت بیشتر است. در چنین شرایطی معمولاً نیازی به آزمایش استرپتوکوک یا آنتی‌بیوتیک وجود ندارد.
گلودرد استرپتوکوکی
استرپتوکوک گروه A یکی از مهم‌ترین علل باکتریایی گلودرد در کودکان است و بیشتر در کودکان سن مدرسه، به‌خصوص حدود ۵ تا ۱۵ سال، دیده می‌شود.
گلودرد استرپتوکوکی معمولاً با شروع نسبتاً ناگهانی گلودرد، تب، درد هنگام بلع، قرمزی و تورم لوزه‌ها و غدد لنفاوی جلوی گردن همراه است. گاهی لکه‌های سفید یا ترشح روی لوزه‌ها و بثورات پوستی شبیه مخملک نیز دیده می‌شود.
برخلاف بسیاری از عفونت‌های ویروسی، سرفه و آبریزش بینی معمولاً در گلودرد استرپتوکوکی وجود ندارند.
التهاب لوزه‌ها
التهاب لوزه یا تونسیلیت می‌تواند ویروسی یا باکتریایی باشد. بنابراین نمی‌توان صرفاً بر اساس تورم لوزه‌ها یا مشاهده لکه‌های سفید، تشخیص داد که کودک حتماً به آنتی‌بیوتیک نیاز دارد.
آلرژی و ترشح پشت حلق
آلرژی‌های تنفسی می‌توانند باعث گرفتگی یا آبریزش بینی و ترشح مخاط به پشت گلو شوند. این وضعیت ممکن است احساس خارش یا تحریک گلو ایجاد کند.
قرار گرفتن در معرض دود سیگار و سایر مواد محرک نیز می‌تواند گلو را تحریک کند و باعث درد یا سوزش شود.
خشکی و تحریک گلو
هوای بسیار خشک، تنفس مداوم از راه دهان، فریاد زدن یا استفاده بیش از حد از صدا نیز در برخی کودکان می‌تواند باعث تحریک و ناراحتی گلو شود.
علائم گلودرد در کودکان چیست؟
علائم به علت گلودرد بستگی دارند، اما ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- درد یا سوزش گلو
- درد هنگام بلع
- قرمزی گلو
- تب
- تورم لوزه‌ها
- تورم غدد لنفاوی گردن
- کاهش اشتها
- بی‌حالی یا تحریک‌پذیری
- سردرد
- تهوع یا استفراغ، به‌خصوص در برخی کودکان مبتلا به گلودرد استرپتوکوکی
در کودکان کم‌سن ممکن است کودک نتواند دقیقاً محل درد را توضیح دهد و کاهش اشتها یا بی‌قراری اولین نشانه مشکل باشد.
تفاوت گلودرد ویروسی و استرپتوکوکی چیست؟
وجود بعضی علائم می‌تواند به پزشک در تشخیص کمک کند.
علائم بیشتر به نفع عفونت ویروسی
وجود سرفه، آبریزش بینی، گرفتگی صدا، التهاب چشم یا زخم‌های دهانی بیشتر با یک عفونت ویروسی سازگار است. در چنین شرایطی معمولاً آزمایش استرپ لازم نیست.
علائم بیشتر به نفع استرپتوکوک
شروع ناگهانی گلودرد، تب، درد هنگام بلع، تورم غدد لنفاوی گردن و لکه‌های قرمز یا سفید در ناحیه لوزه‌ها می‌تواند احتمال استرپتوکوک را بیشتر کند.
اما حتی این علائم نیز به‌تنهایی تشخیص قطعی ایجاد نمی‌کنند. در کودکی که علائم واضح ویروسی ندارد، برای تشخیص استرپ معمولاً به تست اختصاصی نیاز است.
تشخیص گلو درد در کودکان چگونه انجام می‌شود؟
تشخیص از بررسی علائم و معاینه کودک شروع می‌شود. پزشک به وضعیت حلق و لوزه‌ها، غدد لنفاوی، تب، سرفه و سایر علائم توجه می‌کند.
تست سریع استرپ
اگر پزشک به گلودرد استرپتوکوکی شک داشته باشد، ممکن است از قسمت پشتی گلو نمونه‌برداری شود و Rapid Strep Test یا RADT انجام گیرد.
این آزمایش در مدت کوتاهی نتیجه اولیه را مشخص می‌کند و در صورت مثبت بودن، وجود استرپتوکوک گروه A محتمل است.
کشت گلو
کشت گلو روش دقیق‌تری برای شناسایی استرپتوکوک محسوب می‌شود و می‌تواند بعضی مواردی را که تست سریع از دست می‌دهد، شناسایی کند.
طبق راهنمای CDC، در کودکان بالای ۳ سال که علائم دارند، اگر تست سریع استرپ منفی باشد، معمولاً باید نتیجه با کشت گلو پیگیری شود.
آیا آزمایش خون برای تشخیص گلودرد لازم است؟
خیر. آزمایش خون روش معمول برای تشخیص گلودرد استرپتوکوکی نیست. در بیشتر موارد، شرح حال، معاینه و در صورت نیاز تست سریع یا کشت گلو اطلاعات کافی برای تصمیم‌گیری فراهم می‌کنند.
آزمایش خون ممکن است در شرایط خاص، برای بررسی بیماری‌های دیگری که با گلودرد همراه هستند، درخواست شود؛ اما برای هر کودک مبتلا به گلودرد لازم نیست.
درمان گلو درد ویروسی در کودکان
بیشتر گلودردهای کودکان ویروسی هستند و با گذشت زمان بهتر می‌شوند. در این شرایط، هدف اصلی درمان، کاهش درد و راحت‌تر کردن حال کودک است.
مایعات کافی
کودک را به نوشیدن مایعات تشویق کنید. آب، شیر یا مایعات مناسب سن کودک می‌توانند به جلوگیری از کم‌آبی کمک کنند.
بعضی کودکان مایعات خنک را بهتر تحمل می‌کنند و برخی دیگر نوشیدنی‌های ولرم را ترجیح می‌دهند. لازم نیست مایعات حتماً گرم باشند.
غذاهای نرم
غذاهای نرم و آسان برای بلع مانند سوپ، پوره و غذاهای نرم می‌توانند در روزهای بیماری راحت‌تر مصرف شوند.
اگر اشتهای کودک برای چند وعده کمتر شده است، مهم‌تر از اصرار به غذا خوردن، تأمین مایعات کافی است.
عسل برای کودکان بالای یک سال
عسل می‌تواند در کودکان بالای یک سال به تسکین گلودرد و کاهش سرفه کمک کند.
به کودک زیر یک سال هرگز عسل ندهید، زیرا خطر بوتولیسم نوزادی وجود دارد.
استراحت
خواب و استراحت کافی می‌تواند به کودک کمک کند دوره بیماری را راحت‌تر پشت سر بگذارد.
دارو برای کاهش درد و تب کودک
در صورت نیاز، استامینوفن می‌تواند برای کاهش درد و تب استفاده شود. ایبوپروفن نیز در کودکان مناسبِ سنی می‌تواند برای کاهش درد و تب استفاده شود.
مقدار دارو باید بر اساس وزن کودک و دستور فرآورده تعیین شود. برای اندازه‌گیری داروی مایع نیز از وسیله اندازه‌گیری مناسب استفاده کنید. ایبوپروفن برای نوزادان زیر ۶ ماه بدون دستور پزشک توصیه نمی‌شود.
آسپرین نباید برای درمان تب یا درد کودک استفاده شود، مگر اینکه پزشک صراحتاً آن را تجویز کرده باشد.
آیا غرغره آب‌نمک برای کودک مناسب است؟
غرغره با آب گرم و مقدار کمی نمک می‌تواند برای کودک بزرگ‌تری که توانایی غرغره کردن بدون بلعیدن مایع را دارد، در کاهش ناراحتی گلو کمک‌کننده باشد.
این روش برای نوزادان و کودکان کم‌سن که نمی‌توانند به‌درستی غرغره کنند، مناسب نیست. بر اساس توصیه AAP، این روش برای کودکان بزرگ‌تر قابل استفاده است.
آیا قرص مکیدنی و آب‌نبات گلو برای کودک مناسب است؟
محصولات مکیدنی برای کودکان کم‌سن می‌توانند خطر خفگی داشته باشند. اگر کودک به‌اندازه کافی بزرگ است که بتواند آنها را بدون خطر مصرف کند، می‌توان از بعضی آب‌نبات‌های سخت برای تسکین گلو استفاده کرد.
اسپری‌ها و قرص‌های دارویی گلو نیز برای همه کودکان ضروری نیستند و برخی محصولات ممکن است در سنین پایین مناسب نباشند. بهتر است سن مجاز مصرف روی محصول بررسی شود.
درمان گلودرد استرپتوکوکی
اگر تست سریع یا کشت گلو نشان دهد که کودک به استرپتوکوک گروه A مبتلاست، پزشک معمولاً آنتی‌بیوتیک تجویز می‌کند.
پنی‌سیلین و آموکسی‌سیلین از درمان‌های انتخابی برای گلودرد استرپتوکوکی هستند. آنتی‌بیوتیک مناسب می‌تواند مدت علائم را کاهش دهد، انتقال عفونت را کمتر کند و احتمال بعضی عوارض مانند تب روماتیسمی را کاهش دهد.
آنتی‌بیوتیک باید دقیقاً طبق دستور پزشک مصرف شود و نباید برای گلودردهای ویروسی استفاده شود.
آیا برای هر گلودردی آنتی‌بیوتیک لازم است؟
خیر.
اگر علت گلودرد ویروس باشد، آنتی‌بیوتیک کمکی نمی‌کند و فقط خطر عوارض دارویی و مقاومت میکروبی را افزایش می‌دهد.
همچنین وجود چرک یا لکه سفید روی لوزه‌ها به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که عفونت حتماً باکتریایی است. تشخیص باید بر اساس علائم و در موارد لازم، تست استرپ انجام شود.
آیا روش‌های گیاهی برای گلودرد کودک مناسب هستند؟
بعضی روش‌های خانگی ساده مانند مایعات مناسب، عسل برای کودکان بالای یک سال و استراحت می‌توانند به کاهش علائم کمک کنند.
اما درباره بسیاری از فرآورده‌های گیاهی و دمنوش‌های دارویی اطلاعات کافی درباره دوز، ایمنی و تداخلات دارویی در کودکان وجود ندارد. بنابراین استفاده از فرآورده‌های گیاهی غلیظ یا دارویی بدون نظر پزشک توصیه نمی‌شود.
سیر، ادویه‌ها یا ترکیبات گیاهی نباید به‌عنوان درمان قطعی عفونت گلو معرفی شوند.
پیشگیری از گلودرد در کودکان
از آنجا که بخش بزرگی از گلودردها ناشی از عفونت‌های تنفسی هستند، رعایت اصول بهداشت می‌تواند خطر انتقال آنها را کاهش دهد.
شستن دست‌ها
کودکان باید شستن دست‌ها با آب و صابون را یاد بگیرند، به‌ویژه پیش از غذا خوردن، پس از استفاده از سرویس بهداشتی و بعد از سرفه، عطسه یا پاک کردن بینی.
پوشاندن دهان و بینی هنگام سرفه و عطسه
به کودک آموزش دهید هنگام سرفه یا عطسه از دستمال یا قسمت داخلی آرنج استفاده کند و پس از آن دست‌های خود را بشوید.
پرهیز از تماس نزدیک هنگام بیماری
در زمان بیماری، بهتر است کودک تا حد امکان از تماس نزدیک با افراد دیگر، به‌خصوص افراد آسیب‌پذیر، دور باشد.
دور نگه داشتن کودک از دود سیگار
دود سیگار می‌تواند راه‌های تنفسی و گلو را تحریک کند و با افزایش خطر بعضی عفونت‌های تنفسی نیز ارتباط دارد. محیط خانه و خودرو باید عاری از دود دخانیات باشد.
چه زمانی گلودرد کودک نیاز به مراجعه فوری دارد؟
برخی علائم می‌توانند نشانه یک وضعیت جدی باشند. اگر کودک:
- دچار دشواری تنفس شده است
- نمی‌تواند مایعات یا حتی بزاق خود را ببلعد
- آب دهانش به‌طور غیرطبیعی جاری می‌شود
- هنگام تنفس صدای غیرطبیعی و زیر ایجاد می‌کند
- به‌سرعت در حال بدتر شدن است
- نشانه‌های واضح کم‌آبی دارد
- بسیار بی‌حال یا خواب‌آلود شده است
باید سریع ارزیابی پزشکی شود. ناتوانی در بلع بزاق، آبریزش دهان و مشکل تنفسی از علائم هشدار مهم هستند.
همچنین اگر گلودرد طولانی شود، مرتب تکرار شود یا همراه با تب پایدار، تورم واضح گردن، درد شدید یک‌طرفه یا علائم غیرمعمول باشد، کودک باید توسط پزشک معاینه شود.
گلودرد کودک چند روز طول می‌کشد؟
بیشتر گلودردهای ویروسی طی چند روز شروع به بهبود می‌کنند. طول مدت بیماری به ویروس و وضعیت کودک بستگی دارد.
اگر گلودرد بدون علائم سرماخوردگی بیشتر از حدود ۴۸ ساعت ادامه پیدا کند یا گلودرد همراه با علائم سرماخوردگی بیش از چند روز بدون بهبود باقی بماند، بهتر است با پزشک مشورت شود.
سوالات متداول
شایع‌ترین علت گلو درد در کودکان چیست؟
ویروس‌هایی که باعث سرماخوردگی و سایر عفونت‌های تنفسی می‌شوند، شایع‌ترین علت گلودرد هستند.
از کجا بفهمیم گلودرد کودک استرپتوکوکی است؟
شروع ناگهانی گلودرد، تب، درد هنگام بلع، تورم غدد لنفاوی گردن و نبود سرفه و آبریزش بینی می‌تواند احتمال استرپ را افزایش دهد؛ اما تشخیص قطعی، در صورت نیاز، با تست سریع یا کشت گلو انجام می‌شود.
آیا برای گلودرد کودک آزمایش خون لازم است؟
خیر. آزمایش خون به‌طور معمول برای تشخیص گلودرد استرپتوکوکی لازم نیست. تست سریع استرپ و کشت گلو روش‌های اختصاصی‌تری برای بررسی استرپتوکوک هستند.
آیا گلودرد کودک حتماً به آنتی‌بیوتیک نیاز دارد؟
خیر. بیشتر گلودردهای کودکان ویروسی هستند و به آنتی‌بیوتیک نیاز ندارند. آنتی‌بیوتیک برای گلودرد استرپتوکوکی تأییدشده تجویز می‌شود.
آیا عسل برای گلودرد کودک مفید است؟
برای کودکان بالای یک سال، عسل می‌تواند به تسکین گلودرد و کاهش سرفه کمک کند. عسل برای نوزادان زیر یک سال ممنوع است.
آیا آب سرد گلودرد کودک را بدتر می‌کند؟
لزومی ندارد. بعضی کودکان مایعات خنک را بهتر تحمل می‌کنند و بعضی مایعات ولرم را ترجیح می‌دهند. هدف اصلی تأمین مایعات و راحتی کودک است.
آیا غرغره آب‌نمک برای کودک مفید است؟
برای کودکان بزرگ‌تری که توانایی غرغره کردن بدون بلعیدن دارند، می‌تواند به کاهش ناراحتی گلو کمک کند. برای کودکان کم‌سن مناسب نیست.
چه دارویی برای کاهش درد گلو کودک مناسب است؟
استامینوفن و در کودکان مناسب سنی ایبوپروفن می‌توانند برای کاهش درد و تب استفاده شوند. مقدار مصرف باید بر اساس وزن کودک و دستور فرآورده باشد.
چه زمانی گلودرد کودک خطرناک است؟
مشکل در تنفس، ناتوانی در بلع آب یا بزاق، آبریزش دهان، صدای غیرطبیعی هنگام تنفس، کم‌آبی یا بدتر شدن سریع وضعیت کودک از علائم هشدار هستند و نیاز به ارزیابی فوری دارند.
جمع‌بندی
گلودرد در کودکان در بیشتر موارد ناشی از عفونت‌های ویروسی است و بدون آنتی‌بیوتیک بهبود پیدا می‌کند. وجود سرفه و آبریزش بینی معمولاً بیشتر به نفع یک عفونت ویروسی است، در حالی که گلودرد ناگهانی همراه با تب و درد هنگام بلع، بدون علائم واضح سرماخوردگی، می‌تواند احتمال گلودرد استرپتوکوکی را افزایش دهد.
تشخیص گلودرد استرپتوکوکی فقط با نگاه کردن به گلو همیشه امکان‌پذیر نیست. در صورت شک، تست سریع استرپ و گاهی کشت گلو انجام می‌شود و در کودکان بالای ۳ سال، منفی شدن تست سریع معمولاً باید با کشت گلو پیگیری شود. آنتی‌بیوتیک فقط در موارد تأییدشده یا طبق تشخیص پزشک استفاده می‌شود.
برای گلودردهای ساده، نوشیدن مایعات کافی، استراحت، غذاهای نرم، عسل برای کودکان بالای یک سال و در صورت نیاز داروهای مناسب برای کاهش درد و تب می‌توانند به راحتی کودک کمک کنند.
در صورتی که کودک نمی‌تواند مایعات یا بزاق خود را ببلعد، دچار مشکل تنفسی، آبریزش غیرعادی دهان، کم‌آبی یا بدتر شدن سریع وضعیت شده است، باید فوراً تحت ارزیابی پزشکی قرار گیرد.
منابع علمی
CDC – Clinical Guidance for Group A Streptococcal Pharyngitis
CDC – Testing for Strep Throat or Scarlet Fever
American Academy of Pediatrics – Sore Throat Symptom Checker
American Academy of Pediatrics – When Is a Sore Throat a More Serious Infection?
تاریخ آخرین به‌روزرسانی: ۵ مهر ۱۴۰۵ (۲۷ سپتامبر ۲۰۲۶)
