فواید زبان اشاره نوزادان

نوزادان از ماه‌های ابتدایی زندگی، حتی پیش از اینکه بتوانند کلمات را بیان کنند، از روش‌های مختلفی مانند گریه، نگاه کردن، لبخند، حرکات دست و بدن و صداهای ساده برای برقراری ارتباط استفاده می‌کنند. اشاره کردن، دست تکان دادن و نشان دادن اشیا نیز بخشی از ارتباط اولیه کودک هستند.

به همین دلیل، بعضی والدین علاوه بر صحبت کردن با نوزاد، از نشانه‌ها و حرکات ساده دست برای بیان مفاهیمی مانند «شیر»، «بیشتر»، «تمام شد» یا «خواب» استفاده می‌کنند. این روش را گاهی «زبان اشاره نوزادان» می‌نامند.

با این حال، یک تفاوت مهم وجود دارد. در مورد نوزادان شنوا، چیزی که معمولاً با عنوان baby sign یا «اشاره‌های نوزادی» شناخته می‌شود، اغلب استفاده از چند حرکت ساده همراه با زبان گفتاری است؛ در حالی که برای کودکان ناشنوا یا کم‌شنوا، زبان اشاره می‌تواند یک زبان کامل و طبیعی برای برقراری ارتباط و رشد زبانی باشد. پژوهش‌ها تأکید می‌کنند که کودکان دارای کم‌شنوایی باید هرچه زودتر به یک زبان قابل‌دسترس، چه گفتاری و چه اشاره‌ای، دسترسی داشته باشند.

زبان اشاره نوزادان

زبان اشاره نوزادان از چه زمانی شروع می‌شود؟

نوزاد از همان ابتدای زندگی برای برقراری ارتباط از حرکات بدن و صورت استفاده می‌کند، اما توانایی تقلید و استفاده هدفمند از اشاره‌ها به‌تدریج شکل می‌گیرد. زمان رسیدن به مهارت‌های ارتباطی در کودکان یکسان نیست و نباید انتظار داشت همه نوزادان در یک ماه مشخص از نشانه‌های خاصی استفاده کنند.

در ماه‌های اول، کودک بیشتر با نگاه، لبخند، صدا و حرکات بدنی ارتباط برقرار می‌کند. با نزدیک شدن به نیمه دوم سال اول زندگی، بسیاری از کودکان شروع به استفاده بیشتر از اشاره‌ها و حرکات هدفمند می‌کنند و ممکن است برای نشان دادن چیزی، درخواست کردن یا جلب توجه دیگران از دست‌ها استفاده کنند.

بنابراین بهتر است آموزش نشانه‌های ساده به‌صورت تدریجی و در دل تعامل روزمره انجام شود، نه اینکه به شکل یک کلاس رسمی و فشرده به نوزاد آموزش داده شود.

زبان اشاره چه تفاوتی با حرکات طبیعی نوزاد دارد؟

هر حرکت دست، «زبان اشاره» محسوب نمی‌شود. نوزاد ممکن است دست خود را تکان دهد، به یک اسباب‌بازی اشاره کند، دست‌هایش را باز کند یا برای خداحافظی دست تکان دهد. این رفتارها می‌توانند بخشی از رشد طبیعی ارتباط و استفاده از ژست‌ها باشند.

در مقابل، زبان‌های اشاره مانند زبان اشاره آمریکایی (ASL) دارای واژگان، ساختار دستوری و قواعد زبانی خاص خود هستند و یک زبان کامل محسوب می‌شوند. کودک ناشنوا می‌تواند همان‌طور که یک کودک شنوا زبان گفتاری را در محیط مناسب یاد می‌گیرد، زبان اشاره را نیز در محیط غنی زبانی بیاموزد.

به همین دلیل، استفاده از اصطلاح «زبان اشاره» برای چند علامت ساده‌ای که والدین به نوزاد شنوا آموزش می‌دهند، با زبان اشاره کامل یکسان نیست.

مهم‌ترین فواید زبان اشاره نوزادان چیست؟

۱. ایجاد راهی برای ارتباط پیش از شکل‌گیری گفتار

یکی از اصلی‌ترین دلایل استفاده والدین از نشانه‌های ساده، فراهم کردن یک روش ارتباطی قبل از اینکه کودک بتواند کلمات زیادی را به زبان بیاورد است.

برای مثال، کودک ممکن است پیش از توانایی بیان کلمه «بیشتر»، بتواند یک نشانه مشخص را برای درخواست دوباره غذا یا بازی استفاده کند. این موضوع می‌تواند به والدین کمک کند منظور کودک را راحت‌تر متوجه شوند.

البته همه کودکان به آموزش رسمی نشانه‌ها نیاز ندارند و بسیاری از نوزادان به‌طور طبیعی از اشاره و ژست برای برقراری ارتباط استفاده می‌کنند.

۲. افزایش فرصت‌های تعامل والد و کودک

وقتی والد به حرکت یا اشاره کودک توجه می‌کند و به آن پاسخ مناسبی می‌دهد، یک تعامل رفت‌وبرگشتی شکل می‌گیرد. این تعاملات روزمره برای رشد ارتباطی کودک اهمیت زیادی دارند.

صحبت کردن، نگاه کردن به کودک، پاسخ دادن به صداها و حرکات او، نام بردن از اشیا و ایجاد فرصت برای نوبت گرفتن در ارتباط، همگی می‌توانند به رشد زبان کمک کنند. ژست‌ها و اشاره‌ها در کنار این تعاملات قرار می‌گیرند و جای ارتباط انسانی را نمی‌گیرند.

۳. کمک به بیان برخی نیازها و خواسته‌ها

گاهی والدین از نشانه‌های ساده برای مفاهیمی مانند «خوردن»، «آب»، «بیشتر»، «بغل» یا «تمام شد» استفاده می‌کنند. اگر کودک این نشانه را یاد بگیرد و به‌طور هدفمند از آن استفاده کند، ممکن است بتواند بخشی از نیاز خود را پیش از شکل‌گیری گفتار بیان کند.

این موضوع به‌ویژه در شرایطی که والد هنوز دقیقاً نمی‌داند کودک چه می‌خواهد، می‌تواند تعامل را ساده‌تر کند.

با این حال، نباید انتظار داشت هر نوزادی با استفاده از زبان اشاره از گریه یا بی‌قراری جلوگیری کند یا همه نیازهای خود را به‌صورت دقیق بیان کند.

آیا زبان اشاره باعث کاهش گریه نوزاد می‌شود؟

گاهی گفته می‌شود زبان اشاره باعث می‌شود نوزاد دیگر گریه نکند یا اضطراب او از بین برود. این ادعا بیش از حد قطعی است.

گریه یکی از روش‌های طبیعی ارتباط نوزاد است و می‌تواند به دلایل مختلفی مانند گرسنگی، خواب‌آلودگی، نیاز به تماس، ناراحتی جسمی یا تحریک بیش از حد اتفاق بیفتد. حتی کودکی که از نشانه‌های ساده استفاده می‌کند، همچنان ممکن است گریه کند.

استفاده از ژست و اشاره می‌تواند در بعضی موقعیت‌ها به کودک کمک کند خواسته‌ای را بهتر منتقل کند، اما نباید انتظار داشت جایگزین کامل گریه یا سایر روش‌های ارتباطی نوزاد شود.

آیا زبان اشاره باعث افزایش هوش نوزاد می‌شود؟

برای این ادعا که آموزش نشانه‌های ساده به نوزادان باعث افزایش هوش آنها می‌شود، شواهد کافی وجود ندارد.

همچنین نباید از کودک انتظار داشت صرفاً به دلیل یادگیری چند علامت، حافظه، توانایی حل مسئله یا عملکرد شناختی او به‌طور قابل‌توجهی افزایش پیدا کند.

رشد شناختی کودک تحت تأثیر مجموعه بزرگی از عوامل مانند کیفیت تعامل با مراقبان، سلامت، تغذیه، خواب، محیط یادگیری و فرصت‌های بازی و کشف قرار دارد. زبان اشاره یا ژست‌ها می‌توانند بخشی از محیط ارتباطی کودک باشند، اما نمی‌توان آنها را به‌عنوان یک روش قطعی برای افزایش هوش معرفی کرد.

آیا زبان اشاره یادگیری زبان گفتاری را به تأخیر می‌اندازد؟

یکی از نگرانی‌های والدین این است که شاید استفاده از زبان اشاره باعث شود کودک تمایلی به صحبت کردن نداشته باشد.

شواهد موجود از این ایده که استفاده از زبان اشاره به‌طور کلی مانع رشد زبان گفتاری می‌شود، حمایت نمی‌کنند. برای کودکان ناشنوا یا کم‌شنوا، مطالعات نشان داده‌اند که یادگیری زبان اشاره می‌تواند در کنار زبان گفتاری انجام شود و شواهدی وجود ندارد که استفاده از زبان اشاره ذاتاً مانع رشد واژگان گفتاری باشد.

با این حال، این موضوع با ادعای «زبان اشاره حتماً باعث سریع‌تر شدن گفتار در همه نوزادان شنوا می‌شود» تفاوت دارد. درباره مزیت قطعی baby sign برای سرعت رشد گفتاری نوزادان شنوا، شواهد به اندازه‌ای قوی نیست که بتوان چنین نتیجه‌ای را برای همه کودکان بیان کرد.

بنابراین بهترین رویکرد این است که والدین هنگام استفاده از یک نشانه، کلمه مربوط به آن را نیز به زبان بیاورند. برای مثال هنگام اشاره به «آب»، هم‌زمان کلمه «آب» را تکرار کنند و با کودک تماس چشمی و تعامل داشته باشند.

نقش زبان اشاره در رشد زبانی کودکان ناشنوا و کم‌شنوا

موضوع برای کودکی که ناشنوا یا کم‌شنوا است اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. کودک برای رشد زبان نیازمند دسترسی زودهنگام و مداوم به یک زبان قابل‌دسترسی است.

در کودکی که دسترسی کافی به زبان گفتاری ندارد، زبان اشاره می‌تواند مسیر مهمی برای دسترسی به زبان و برقراری ارتباط باشد.

شناسایی زودهنگام کم‌شنوایی و آغاز مداخله مناسب می‌تواند به رشد بهتر مهارت‌های ارتباطی، زبانی و اجتماعی کمک کند.

بنابراین در مورد کودک دارای کم‌شنوایی، مسئله اصلی فقط «آموزش چند علامت» نیست؛ بلکه فراهم کردن دسترسی کامل و زودهنگام به زبان اهمیت دارد.

آیا زبان اشاره فقط برای کودکان کم‌شنوا مناسب است؟

خیر. ژست‌ها و نشانه‌های ساده می‌توانند بخشی از ارتباط معمول همه کودکان باشند و نوزادان شنوا نیز به‌طور طبیعی از اشاره و حرکات دست استفاده می‌کنند.

والدینی که علاقه‌مند هستند می‌توانند چند نشانه ساده را هم‌زمان با کلمات گفتاری در فعالیت‌های روزمره به کودک نشان دهند. با این حال، استفاده از آن نباید به قیمت کاهش صحبت کردن، کتاب خواندن، بازی کردن یا تعامل چهره‌به‌چهره با کودک باشد.

برای کودک ناشنوا یا کم‌شنوا، شرایط متفاوت است و انتخاب شیوه ارتباط باید متناسب با وضعیت شنوایی کودک و نیازهای خانواده و با کمک متخصصان انجام شود. هیچ روش ارتباطی واحدی برای همه کودکان مناسب نیست.

چگونه زبان اشاره را به نوزاد آموزش دهیم؟

از نشانه‌های ساده و روزمره استفاده کنید

لازم نیست تعداد زیادی علامت را به کودک آموزش دهید. بهتر است از کلماتی شروع کنید که در زندگی روزمره زیاد استفاده می‌شوند؛ مانند «بیشتر»، «تمام شد»، «آب»، «غذا»، «خواب» یا «بغل».

هم‌زمان کلمه را بیان کنید

وقتی نشانه‌ای را انجام می‌دهید، کلمه مربوط به آن را نیز واضح و طبیعی بگویید. این کار کمک می‌کند کودک ژست، شیء و کلمه را در یک موقعیت مشترک ببیند.

برای مثال، هنگام دادن آب می‌توانید نشانه موردنظر را نشان دهید و بگویید: «آب».

نشانه را مرتب تکرار کنید

یادگیری نیازمند تکرار است. یک نشانه را در موقعیت‌های واقعی و بدون فشار تکرار کنید تا کودک فرصت مشاهده و تقلید داشته باشد.

به تلاش کودک پاسخ دهید

ممکن است کودک در ابتدا حرکت را کاملاً درست انجام ندهد. هر تلاش ارتباطی او را جدی بگیرید و با کلمات ساده پاسخ دهید. هدف اصلی، ایجاد ارتباط است، نه اجرای دقیق یک حرکت.

کودک را مجبور نکنید

اگر کودک به یک نشانه علاقه نشان نمی‌دهد یا نمی‌خواهد آن را تکرار کند، آموزش را به یک فعالیت اجباری تبدیل نکنید. بازی و تعامل طبیعی معمولاً فرصت‌های بهتری برای یادگیری ایجاد می‌کنند.

آموزش زبان اشاره

زبان اشاره و ارتباط اجتماعی کودک

ژست‌ها فقط برای درخواست کردن استفاده نمی‌شوند. کودک می‌تواند از اشاره، دست تکان دادن، نشان دادن اشیا یا حرکت دادن دست‌ها برای جلب توجه، مشارکت در بازی و برقراری ارتباط اجتماعی استفاده کند.

پژوهش‌های مربوط به رشد ژست‌ها نشان می‌دهند که استفاده از ژست‌ها بخشی از روند طبیعی رشد ارتباطی است و در بسیاری از کودکان پیش از بیان برخی مفاهیم با گفتار دیده می‌شود.

به همین دلیل، والدین می‌توانند به حرکات کودک توجه کنند و آنها را فرصتی برای گفت‌وگو قرار دهند. برای مثال، اگر کودک به یک پرنده اشاره می‌کند، والد می‌تواند بگوید: «پرنده! پرنده داره پرواز می‌کنه.»

آیا زبان اشاره باعث افزایش اعتمادبه‌نفس کودک می‌شود؟

توانایی برقراری ارتباط و دیده شدن نیازهای کودک می‌تواند تجربه مثبتی باشد، اما نمی‌توان گفت آموزش زبان اشاره به‌طور قطعی باعث افزایش اعتمادبه‌نفس همه کودکان می‌شود.

اعتمادبه‌نفس و احساس امنیت کودک به عوامل زیادی مانند کیفیت رابطه با والدین، پاسخ‌گویی مراقبان، محیط خانه، فرصت بازی و یادگیری و تجربه‌های اجتماعی بستگی دارد.

زبان اشاره می‌تواند یکی از ابزارهای ارتباطی باشد که این تعامل را آسان‌تر می‌کند، اما نباید نقش آن را بیش از شواهد علمی موجود بزرگ کرد.

چه زمانی درباره شنوایی و رشد زبان کودک باید اقدام کرد؟

اگر والدین نگران شنوایی یا رشد ارتباطی کودک هستند، نباید منتظر بمانند تا کودک خودش با زبان اشاره یا گفتار این مشکل را جبران کند.

نشانه‌هایی مانند واکنش ندادن مناسب به صداها، ناتوانی در رسیدن به برخی مهارت‌های ارتباطی متناسب با سن یا نگرانی والدین درباره شنوایی، می‌تواند دلیل مناسبی برای مطرح کردن موضوع با پزشک باشد.

CDC توصیه می‌کند در صورت نگرانی درباره شنوایی کودک، ارزیابی شنوایی هرچه زودتر انجام شود. برای کودکان دارای کم‌شنوایی نیز شروع مداخله زودهنگام اهمیت دارد.

این زمان‌بندی‌ها به برنامه‌های شنوایی نوزادان در آمریکا مربوط هستند و اصل مهم برای خانواده‌ها، جلوگیری از تأخیر در شناسایی و دریافت خدمات مناسب است.

تفاوت زبان اشاره نوزاد با زبان اشاره برای کودک ناشنوا

در استفاده خانگی از baby sign، والد معمولاً چند نشانه ساده را همراه با صحبت کردن به کودک نشان می‌دهد.

اما زبان اشاره برای کودک ناشنوا یا کم‌شنوا می‌تواند یک زبان کامل و اصلی باشد؛ زبانی که کودک از طریق آن واژگان، جمله‌ها، مفاهیم و تعاملات اجتماعی را یاد می‌گیرد.

بنابراین این دو مفهوم نباید با یکدیگر اشتباه گرفته شوند. استفاده از چند علامت ساده در خانه معادل آموزش یک زبان اشاره کامل نیست.

سوالات متداول

بهترین سن برای شروع زبان اشاره نوزاد چیست؟

برای آموزش چند نشانه ساده، سن دقیقی که برای همه کودکان مناسب باشد وجود ندارد. والدین می‌توانند زمانی که کودک بیشتر به حرکات دست و ارتباط هدفمند علاقه نشان می‌دهد، نشانه‌های ساده را به‌تدریج وارد تعاملات روزمره کنند.

آیا زبان اشاره باعث می‌شود کودک زودتر حرف بزند؟

شواهد کافی برای اینکه زبان اشاره باعث شود همه نوزادان شنوا زودتر صحبت کنند وجود ندارد. با این حال، استفاده از ژست‌ها بخشی از رشد طبیعی ارتباط است و در کودکان ناشنوا یا کم‌شنوا، زبان اشاره می‌تواند مسیر مهمی برای دسترسی زودهنگام به زبان باشد.

آیا زبان اشاره گفتار کودک را به تأخیر می‌اندازد؟

خیر، شواهد موجود از این ادعا که زبان اشاره ذاتاً مانع رشد زبان گفتاری می‌شود حمایت نمی‌کنند. در کودکان ناشنوا یا کم‌شنوا، مطالعه‌ای روی کودکان دوزبانه اشاره‌ای-گفتاری نیز نشان داده است که یادگیری زبان اشاره به خودی خود به واژگان گفتاری آسیب نمی‌زند.

آیا زبان اشاره برای نوزادان شنوا هم مفید است؟

والدین می‌توانند از نشانه‌های ساده همراه با گفتار استفاده کنند تا فرصت دیگری برای ارتباط با نوزاد فراهم شود. با این حال، مزایای قطعی و قابل‌توجه برای افزایش هوش یا تسریع رشد گفتار در همه نوزادان ثابت نشده است.

آیا زبان اشاره جای زبان گفتاری را می‌گیرد؟

برای بیشتر نوزادان شنوا، نشانه‌های ساده معمولاً در کنار گفتار استفاده می‌شوند. برای کودک ناشنوا یا کم‌شنوا، زبان اشاره می‌تواند یک زبان کامل باشد و انتخاب شیوه ارتباط باید بر اساس نیازهای کودک و شرایط خانواده انجام شود.

اگر نوزاد هنوز اشاره نمی‌کند، نگران شویم؟

هر کودک مسیر رشدی خاص خود را دارد و تفاوت زمانی در دستیابی به مهارت‌های ارتباطی طبیعی است. اگر کودک علاوه بر نداشتن برخی ژست‌ها، در واکنش به صدا، ارتباط چشمی، تولید صدا یا سایر مهارت‌های ارتباطی نیز نگرانی ایجاد می‌کند، بهتر است موضوع با پزشک کودک یا متخصص شنوایی و رشد مطرح شود.

جمع‌بندی

زبان اشاره و ژست‌ها می‌توانند راهی برای غنی‌تر کردن ارتباط والد و کودک باشند، به‌ویژه زمانی که کودک هنوز توانایی بیان بسیاری از کلمات را ندارد. استفاده از نشانه‌های ساده می‌تواند به کودک فرصت دهد بعضی نیازها و خواسته‌های خود را راحت‌تر منتقل کند و در تعاملات روزمره مشارکت بیشتری داشته باشد.

با این حال، نباید برای زبان اشاره نوزادان فوایدی مانند افزایش قطعی هوش، تقویت چشمگیر حافظه یا تسریع حتمی گفتار در نظر گرفت. شواهد علمی چنین اثراتی را به‌صورت قطعی برای همه نوزادان تأیید نمی‌کنند.

در کودکان ناشنوا یا کم‌شنوا، موضوع اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا دسترسی زودهنگام به یک زبان قابل‌دسترس، چه گفتاری و چه اشاره‌ای، برای رشد زبان، ارتباط و مهارت‌های اجتماعی بسیار مهم است. در این شرایط، ارزیابی زودهنگام شنوایی و دریافت راهنمایی تخصصی اهمیت زیادی دارد.