آفت دهان نوزاد چیست؟
آفت دهانی نوعی زخم التهابی داخل دهان است که معمولاً روی مخاط داخلی لب و گونه، کف دهان یا بخش‌هایی از زبان ظاهر می‌شود. زخم‌های آفتی معمولاً سطحی، دردناک و دارای مرکز سفید یا زرد با حاشیه قرمز هستند.
آفت دهانی در کودکان شایع است، اما در نوزادان کم‌سن، مشاهده زخم دهان نیازمند دقت بیشتری برای افتراق سایر علل است. یک مرور علمی درباره زخم‌های دهانی کودکان نشان می‌دهد که این ضایعات می‌توانند علل بسیار متنوعی از عفونت‌های ویروسی تا آسیب موضعی، کمبودهای تغذیه‌ای و بیماری‌های زمینه‌ای داشته باشند.
علت آفت و زخم دهان نوزادان چیست؟
علت آفت دهانی در بسیاری از موارد دقیقاً مشخص نیست. در کودکان بزرگ‌تر، عواملی مانند آسیب‌های جزئی داخل دهان، بعضی محرک‌های غذایی، برخی کمبودهای تغذیه‌ای و زمینه خانوادگی می‌توانند در ایجاد آفت نقش داشته باشند.
اما در نوزادان، هنگام مشاهده زخم دهان باید علت‌های دیگری نیز در نظر گرفته شوند.
برفک دهان
برفک یکی از شایع‌ترین مشکلات دهانی در شیرخواران است. این بیماری در اثر رشد بیش از حد قارچ Candida ایجاد می‌شود و ممکن است به صورت لکه‌های سفید یا زرد در بخش‌های مختلف دهان دیده شود. در بعضی نوزادان، درد دهان باعث کاهش مکیدن یا بی‌قراری هنگام تغذیه می‌شود.
عفونت‌های ویروسی
برخی ویروس‌ها می‌توانند باعث زخم یا تاول در دهان شوند. برای مثال، بیماری دست، پا و دهان معمولاً با تب و زخم‌های دردناک دهان همراه است و ممکن است روی دست‌ها و پاها نیز بثورات ایجاد کند. این بیماری در کودکان زیر ۵ سال شایع‌تر است.
عفونت با ویروس هرپس سیمپلکس (HSV) نیز می‌تواند ضایعات دهانی ایجاد کند. در نوزادان بسیار کم‌سن، به‌خصوص در هفته‌های نخست زندگی، عفونت هرپس می‌تواند جدی باشد و نیازمند ارزیابی فوری است.
آسیب داخل دهان
گاز گرفتن مخاط دهان، برخورد با وسایل، اصطکاک یا خراش ناشی از برخی وسایل می‌تواند باعث ایجاد زخمی شود که از نظر ظاهری شبیه آفت است. همچنین سوختگی ناشی از غذای بسیار داغ می‌تواند زخم سفید یا دردناک ایجاد کند.
عوامل تغذیه‌ای و بیماری‌های زمینه‌ای
در کودکان بزرگ‌تر، برخی کمبودهای تغذیه‌ای مانند کمبود آهن، فولات یا ویتامین B12 و بعضی بیماری‌های زمینه‌ای ممکن است با زخم‌های دهانی ارتباط داشته باشند. با این حال، نباید صرفاً به دلیل وجود یک زخم در دهان نوزاد، کمبود ویتامین یا سوءتغذیه را علت فرض کرد.
آیا لکه سفید روی زبان نوزاد همان آفت است؟
خیر.
یک زبان سفید به تنهایی اغلب به دلیل باقی‌ماندن شیر روی زبان دیده می‌شود و الزاماً برفک نیست. در برفک معمولاً پلاک‌های سفید روی داخل گونه، لب، لثه یا سقف دهان نیز دیده می‌شوند و به‌آسانی پاک نمی‌شوند.
بنابراین، والدین نباید هر لکه سفید در دهان نوزاد را آفت یا عفونت قارچی در نظر بگیرند.
علائم آفت و زخم دهان نوزادان
علائم به علت ضایعه بستگی دارد. در زخم‌های دهانی ممکن است موارد زیر دیده شود:
- زخم کوچک با مرکز سفید یا زرد و حاشیه قرمز
- قرمزی یا التهاب اطراف ضایعه
- درد هنگام مکیدن یا تغذیه
- بی‌قراری هنگام شیر خوردن
- کاهش میزان شیر خوردن
- افزایش آب‌ریزش دهان
- امتناع از غذا یا شیر در صورت درد شدید
برفک دهان، برخلاف آفت معمولی، بیشتر به شکل پلاک‌های سفید چسبنده ظاهر می‌شود و ممکن است روی زبان، داخل گونه‌ها، لب‌ها، لثه‌ها یا سقف دهان دیده شود.
چه علائمی همراه زخم دهان نیاز به توجه بیشتری دارند؟
وجود علائم زیر ممکن است نشان دهد که مشکل فقط یک آفت ساده نیست:
تب
تب همراه با زخم‌های متعدد دهان می‌تواند با عفونت‌های ویروسی یا سایر بیماری‌ها همراه باشد. برای مثال، بیماری دست، پا و دهان معمولاً با تب و زخم دهان همراه است.
بثورات پوستی
وجود زخم دهان همراه با تاول یا بثورات روی کف دست‌ها، پاها یا سایر قسمت‌های بدن می‌تواند با بیماری‌های ویروسی مانند دست، پا و دهان همراه باشد.
کاهش شیر خوردن
اگر درد دهان باعث شود نوزاد کمتر شیر بخورد، خطر کم‌آبی ایجاد می‌شود. کاهش واضح ادرار، خشکی دهان یا بی‌حالی از علائم مهم کم‌آبی هستند.
خونریزی یا زخم‌های متعدد
خونریزی دهان، زخم‌های متعدد یا ضایعاتی که بخش زیادی از دهان را درگیر کرده‌اند، نیازمند ارزیابی پزشکی هستند.
چه زمانی زخم دهان نوزاد خطرناک است؟
در بیشتر موارد، یک زخم کوچک دهانی بدون علائم دیگر اورژانسی نیست، اما در نوزادان باید نشانه‌های هشدار را جدی گرفت.
نوزاد کمتر از یک ماه و ضایعه دهانی
اگر نوزاد بسیار کم‌سن، به‌ویژه زیر یک ماه، ضایعه دهانی همراه با تغییر وضعیت عمومی دارد، باید سریع ارزیابی پزشکی شود.
زخم دهان همراه با تب یا تاول پوستی
در نوزاد تازه‌متولدشده، وجود تب، زخم یا تاول داخل دهان یا روی پوست می‌تواند از علائم عفونت هرپس نوزادی باشد. این بیماری می‌تواند به‌سرعت جدی شود و نیازمند ارزیابی و درمان فوری است.
ناتوانی در شیر خوردن
اگر نوزاد به دلیل درد دهان نمی‌تواند به اندازه کافی شیر بخورد، باید برای جلوگیری از کم‌آبی ارزیابی شود.
کاهش ادرار یا علائم کم‌آبی
کاهش قابل توجه تعداد پوشک‌های خیس، خشکی دهان، نبود اشک هنگام گریه و بی‌حالی می‌توانند نشانه کم‌آبی باشند و نیاز به ارزیابی پزشکی دارند.
تشخیص آفت دهان نوزادان چگونه انجام می‌شود؟
تشخیص ضایعات دهانی معمولاً بر اساس معاینه مستقیم دهان و شرح حال انجام می‌شود. پزشک به محل، تعداد، اندازه، رنگ و شکل ضایعات و همچنین علائم همراه توجه می‌کند.
در مورد برفک دهان، پزشک معمولاً با مشاهده ظاهر مشخص ضایعات تشخیص را مطرح می‌کند و در موارد خاص ممکن است نمونه‌برداری یا آزمایش تکمیلی انجام شود.
برای بیشتر زخم‌های ساده دهان، آزمایش‌های پیچیده لازم نیست؛ اما اگر زخم‌ها مکرر، متعدد، طولانی‌مدت یا همراه با علائم عمومی باشند، پزشک ممکن است بررسی‌های بیشتری برای یافتن علت زمینه‌ای انجام دهد.
درمان آفت دهان نوزادان
درمان به علت ضایعه بستگی دارد. آفت دهانی ساده در بسیاری از موارد خودبه‌خود طی یک تا دو هفته بهبود پیدا می‌کند و درمان بیشتر با هدف کاهش درد و حفظ دریافت مایعات انجام می‌شود.
تأمین شیر و مایعات
اگر نوزاد هنوز شیرخوار است، ادامه تغذیه با شیر مادر یا شیرخشک مناسب سن، در حد تحمل نوزاد، اهمیت زیادی دارد. در صورت کاهش واضح مصرف شیر، باید خطر کم‌آبی بررسی شود.
نوزادان نباید بدون نظر پزشک آب یا محلول‌های مختلف دریافت کنند؛ نوع و مقدار مایعات باید با سن و شرایط کودک متناسب باشد.
تسکین درد
در صورت درد قابل توجه، پزشک ممکن است بر اساس سن و وزن کودک داروی مناسب برای کنترل درد را توصیه کند. والدین نباید مقدار دارو را به صورت خودسرانه تعیین کنند.
درمان برفک
در صورت تشخیص برفک، ممکن است داروی ضدقارچ مناسب نوزاد تجویز شود. نوع دارو، مقدار و مدت مصرف به سن و شرایط نوزاد بستگی دارد و باید طبق نظر پزشک انجام شود.
درمان عفونت‌های ویروسی
بسیاری از عفونت‌های ویروسی که باعث زخم دهان می‌شوند، درمان ضدویروسی اختصاصی ندارند و درمان بیشتر حمایتی است. با این حال، هرپس در نوزادان کم‌سن استثناست و در صورت شک به آن ممکن است درمان ضدویروسی فوری و بیمارستانی لازم باشد.
چه چیزهایی برای درمان زخم دهان نوزاد مناسب نیستند؟
عسل
عسل نباید به نوزاد زیر یک سال داده شود. عسل می‌تواند حاوی اسپورهای باکتری عامل بوتولیسم نوزادی باشد و به همین دلیل برای این گروه سنی ایمن نیست.
بنابراین نباید عسل را روی زخم دهان نوزاد قرار داد یا به پستانک، شیر یا غذای او اضافه کرد.
گلاب و عرقیات گیاهی
شواهد قابل اتکایی برای استفاده از گلاب، عرقیات گیاهی، آویشن، نعناع یا چای سبز به عنوان درمان آفت دهان نوزاد وجود ندارد و ایمنی بسیاری از این فرآورده‌ها برای نوزادان به خوبی مشخص نیست. بنابراین استفاده از آنها برای درمان زخم دهان توصیه نمی‌شود.
ژل‌های بی‌حس‌کننده
استفاده خودسرانه از محصولات حاوی بنزوکائین یا لیدوکائین برای دردهای دهان و لثه نوزادان می‌تواند خطرناک باشد. FDA درباره خطرات بنزوکائین خوراکی در کودکان زیر ۲ سال هشدار داده و استفاده از لیدوکائین خوراکی ویسکوز نیز در کودکان کم‌سن می‌تواند عوارض جدی ایجاد کند.
محلول آب و نمک
نوزاد قادر به غرغره و تف کردن محلول نیست و ممکن است آن را ببلعد. بنابراین استفاده از محلول آب و نمک برای شست‌وشوی دهان نوزاد به صورت خودسرانه توصیه نمی‌شود. مراقبت دهان باید متناسب با سن انجام شود.
چگونه می‌توان از برخی مشکلات دهان در نوزاد پیشگیری کرد؟
همه زخم‌های دهانی قابل پیشگیری نیستند، اما می‌توان احتمال برخی عفونت‌ها و آسیب‌ها را کاهش داد.
شستن دست‌ها
پیش از تماس با دهان نوزاد، شستن دست‌ها اهمیت دارد و به کاهش انتقال عفونت‌ها کمک می‌کند.
مراقبت از وسایل تغذیه
شیشه شیر، پستانک و وسایل تغذیه باید طبق دستورالعمل مناسب سن و نوع وسیله به شکل صحیح تمیز شوند.
استفاده نکردن مشترک از وسایل دهانی
پستانک، شیشه، قاشق و سایر وسایل قرارگرفته در دهان نباید بین کودکان به اشتراک گذاشته شوند.
پرهیز از تماس با فرد مبتلا به تبخال فعال
افرادی که تبخال فعال دارند باید از بوسیدن نوزاد و تماس مستقیم ضایعه با نوزاد خودداری کنند. به‌خصوص در هفته‌ها و ماه‌های ابتدایی زندگی، عفونت HSV می‌تواند جدی باشد.
شروع مراقبت از دهان از دوران نوزادی
پاک کردن ملایم لثه‌ها و پس از رویش دندان‌ها استفاده از مسواک نرم و مناسب سن، بخشی از مراقبت صحیح دهان و دندان کودک است. با این حال، این اقدامات از تمام انواع زخم‌های دهانی جلوگیری نمی‌کنند.
آیا تغذیه با شیر مادر از آفت دهان جلوگیری می‌کند؟
شیر مادر مزایای مهمی برای تغذیه و سلامت نوزاد دارد، اما نمی‌توان گفت شیردهی از ایجاد آفت دهانی به طور قطعی جلوگیری می‌کند. زخم‌های دهانی علل متنوعی دارند و روش پیشگیری به علت آنها بستگی دارد.
در صورت وجود برفک دهان، ادامه شیردهی معمولاً امکان‌پذیر است و در صورت درد شدید مادر یا نوزاد، باید برای دریافت توصیه مناسب درباره ادامه شیردهی و درمان اقدام شود.
آفت دهان نوزاد چقدر طول می‌کشد؟
آفت‌های ساده در کودکان معمولاً بدون درمان اختصاصی طی یک تا دو هفته بهبود پیدا می‌کنند. اگر یک زخم بیش از دو هفته باقی بماند، به طور مکرر تکرار شود، بزرگ یا متعدد باشد یا با علائم عمومی همراه شود، باید توسط پزشک بررسی شود.
سوالات متداول
آیا هر لکه سفید در دهان نوزاد آفت است؟
خیر. زبان سفید به تنهایی اغلب می‌تواند ناشی از باقی‌ماندن شیر باشد. اگر لکه‌های سفید روی داخل گونه‌ها، لب‌ها، لثه یا سقف دهان وجود داشته باشند و به‌راحتی پاک نشوند، برفک دهان یکی از احتمال‌هاست و باید توسط پزشک بررسی شود.
آیا آفت دهان در نوزادان شایع است؟
زخم‌های دهانی در کودکان نسبتاً شایع‌اند، اما در نوزادان کم‌سن، بسیاری از ضایعات دهانی ممکن است علت دیگری مانند برفک، عفونت ویروسی یا آسیب داشته باشند. به همین دلیل، مشاهده زخم دهان در نوزاد بهتر است بر اساس ظاهر و علائم همراه ارزیابی شود.
آیا برفک دهان با آفت تفاوت دارد؟
بله. آفت معمولاً یک یا چند زخم کوچک و دردناک با مرکز سفید یا زرد و حاشیه قرمز است؛ برفک دهان معمولاً به صورت پلاک‌های سفید و چسبنده ناشی از رشد بیش از حد Candida ظاهر می‌شود.
برای درمان آفت دهان نوزاد می‌توان عسل استفاده کرد؟
خیر. عسل برای کودکان زیر یک سال ممنوع است، زیرا می‌تواند خطر بوتولیسم نوزادی ایجاد کند. بنابراین عسل نباید به صورت خوراکی یا موضعی برای درمان زخم دهان نوزاد استفاده شود.
چه زمانی زخم دهان نوزاد نیاز به مراجعه فوری دارد؟
اگر نوزاد به‌خصوص در هفته‌های ابتدایی زندگی دچار تب، بی‌حالی، کاهش شدید شیر خوردن، زخم یا تاول‌های دهانی و پوستی، کاهش ادرار یا تنفس غیرطبیعی باشد، باید سریع ارزیابی پزشکی شود. این نشانه‌ها در نوزادان کم‌سن می‌توانند با عفونت‌های مهم از جمله هرپس همراه باشند.
اگر زخم دهان بیشتر از دو هفته باقی بماند چه کنیم؟
زخمی که بیش از دو هفته باقی بماند یا مرتب تکرار شود باید توسط پزشک یا دندانپزشک کودکان بررسی شود تا علت آن مشخص شود.
جمع‌بندی
آفت دهان نوزادان را نباید با هر نوع زخم یا لکه داخل دهان یکسان دانست. در نوزادان، ضایعات دهانی می‌توانند به علت برفک، عفونت‌های ویروسی، آسیب یا سوختگی و در موارد کمتر، آفت واقعی یا بیماری‌های زمینه‌ای ایجاد شوند. به همین دلیل، مشاهده دقیق ظاهر ضایعه و علائم همراه اهمیت دارد.
آفت ساده در کودکان معمولاً خودبه‌خود در یک تا دو هفته بهبود پیدا می‌کند، اما درمان در نوزاد باید بیشتر بر حفظ دریافت شیر و مایعات، کاهش درد متناسب با سن و تشخیص علت اصلی ضایعه متمرکز باشد. برفک دهان نیز در صورت تشخیص ممکن است به داروی ضدقارچ نیاز داشته باشد.
والدین نباید برای درمان زخم دهان نوزاد از عسل، گلاب و عرقیات گیاهی یا ژل‌های بی‌حس‌کننده به صورت خودسرانه استفاده کنند. به‌خصوص عسل برای کودکان زیر یک سال به دلیل خطر بوتولیسم ممنوع است و برخی بی‌حس‌کننده‌های موضعی می‌توانند عوارض جدی ایجاد کنند.
اگر زخم‌های دهانی متعدد باشند، نوزاد کمتر از حد معمول شیر بخورد، ادرار کاهش پیدا کند، ضایعات همراه با تب یا بثورات پوستی باشند یا نوزاد بی‌حال به نظر برسد، مراجعه پزشکی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. در نوزادان بسیار کم‌سن، تب و وجود زخم یا تاول دهانی یا پوستی می‌تواند یک وضعیت جدی باشد و نباید به عنوان آفت معمولی تلقی شود.
منابع علمی
American Academy of Pediatrics – Mouth Ulcers
American Academy of Pediatrics – Thrush and Other Candida Infections
American Academy of Pediatrics – Thrush Symptom Checker
NHS – Thrush and Breastfeeding
CDC – Hand, Foot, and Mouth Diseasew
تاریخ آخرین به‌روزرسانی: ۴ مهر ۱۴۰۵ (۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶)
