ریه نوزاد نارس کی کامل می‌شود؟ مشکلات تنفسی و مراقبت
خلاصه مطلب
ریه نوزاد نارس ممکن است هنگام تولد هنوز از نظر ساختاری و عملکردی به اندازه کافی بالغ نشده باشد. تولید سورفکتانت، رشد کیسه‌های هوایی و توانایی تنفس مستقل در هفته‌های پایانی بارداری تکامل بیشتری پیدا می‌کند، اما ریه پس از تولد نیز به رشد خود ادامه می‌دهد. نوزادان نارس ممکن است به دلیل کمبود سورفکتانت یا سایر مشکلات، به اکسیژن، دستگاه CPAP، دارو یا تهویه مکانیکی نیاز پیدا کنند. مدت بستری و زمان بهبود برای همه نوزادان یکسان نیست و به سن بارداری، وزن تولد، شدت مشکل و بیماری‌های همراه بستگی دارد.
ریه نوزاد نارس کی کامل می‌شود؟
برای ریه نوزاد نارس نمی‌توان یک روز یا هفته مشخص را به‌عنوان زمان «کامل شدن» تعیین کرد. رشد و بلوغ ریه از دوران جنینی آغاز می‌شود و پس از تولد نیز ادامه پیدا می‌کند.
در هفته‌های پایانی بارداری:
- ساختار کیسه‌های هوایی پیچیده‌تر می‌شود.
- سطح تبادل اکسیژن افزایش پیدا می‌کند.
- تولید سورفکتانت بیشتر می‌شود.
- ریه آمادگی بیشتری برای تنفس مستقل پیدا می‌کند.
هرچه نوزاد زودتر متولد شود، احتمال نارس بودن ریه و نیاز به حمایت تنفسی بیشتر است. بااین‌حال، فقط سن بارداری تعیین‌کننده وضعیت تنفس نیست. وزن تولد، عفونت، وضعیت قلبی، نوع زایمان، دریافت کورتیکواستروئید پیش از تولد و شرایط عمومی نوزاد نیز اهمیت دارند.
حتی نوزادانی که نزدیک به زمان ترم متولد می‌شوند، ممکن است به دلایلی مانند باقی ماندن مایع در ریه، عفونت یا مشکلات دیگر دچار تندنفسی یا کاهش اکسیژن شوند.
چرا نوزاد نارس مشکل تنفسی پیدا می‌کند؟
برای باز ماندن کیسه‌های هوایی هنگام بازدم، ریه به ماده‌ای به نام سورفکتانت نیاز دارد. سورفکتانت کشش سطحی داخل کیسه‌های هوایی را کاهش می‌دهد و مانع خوابیدن آن‌ها روی یکدیگر می‌شود.
در نوزاد نارس ممکن است:
- سورفکتانت به اندازه کافی تولید نشده باشد.
- کیسه‌های هوایی کوچک‌تر و نابالغ‌تر باشند.
- عضلات تنفسی قدرت کافی نداشته باشند.
- مرکز کنترل تنفس در مغز هنوز به‌طور کامل بالغ نشده باشد.
- نوزاد در برابر عفونت یا التهاب آسیب‌پذیرتر باشد.
به همین دلیل، تیم درمان پس از تولد وضعیت تنفس، ضربان قلب و میزان اکسیژن خون نوزاد را به‌دقت بررسی می‌کند.
مراحل رشد ریه بر اساس سن بارداری
تولد پیش از هفته ۲۸ بارداری
نوزادانی که پیش از هفته ۲۸ متولد می‌شوند، معمولاً ریه‌های نابالغ‌تری دارند و بیشتر در معرض کمبود سورفکتانت و مشکلات تنفسی هستند. برخی از این نوزادان به حمایت تنفسی، سورفکتانت و بستری طولانی‌تر در بخش مراقبت‌های ویژه نوزادان نیاز پیدا می‌کنند.
بااین‌حال، وضعیت نوزادان این گروه یکسان نیست و روش درمان بر اساس وزن، وضعیت تنفس، سطح اکسیژن و سایر شرایط بالینی انتخاب می‌شود.
هفته ۲۸ تا ۳۲ بارداری
در این دوره، ساختار ریه و تولید سورفکتانت در حال پیشرفت است، اما ممکن است برای تنفس کاملاً مستقل کافی نباشد. بعضی نوزادان با روش‌های غیرتهاجمی مانند CPAP حمایت می‌شوند و برخی دیگر به سورفکتانت یا تهویه مکانیکی نیاز پیدا می‌کنند.
هفته ۳۲ تا ۳۶ بارداری
احتمال مشکلات شدید تنفسی معمولاً کمتر از نوزادان بسیار نارس است، اما همچنان ممکن است نوزاد به اکسیژن یا حمایت تنفسی نیاز داشته باشد. تندنفسی، خستگی هنگام تنفس، باقی ماندن مایع در ریه و عفونت از دلایل احتمالی مشکل تنفسی در این گروه هستند.
پس از هفته ۳۶ بارداری
با نزدیک شدن به پایان بارداری، احتمال کمبود سورفکتانت کاهش می‌یابد؛ اما این به معنی تضمین تنفس کاملاً طبیعی نیست. نوزادان نزدیک به ترم نیز ممکن است به علت عفونت، مشکلات قلبی، سزارین، باقی ماندن مایع در ریه یا عوامل دیگر دچار دیسترس تنفسی شوند.
مشکلات شایع ریه در نوزادان نارس
۱. سندرم دیسترس تنفسی یا RDS
سندرم دیسترس تنفسی بیشتر در اثر کمبود سورفکتانت ایجاد می‌شود. در این وضعیت، باز ماندن کیسه‌های هوایی دشوار می‌شود و نوزاد برای تنفس به تلاش بیشتری نیاز دارد.
علائم احتمالی RDS عبارت‌اند از:
- تنفس سریع
- ناله هنگام بازدم
- باز و بسته شدن شدید پره‌های بینی
- فرورفتگی بین دنده‌ها یا زیر قفسه سینه
- کبودی لب‌ها یا پوست
- کاهش سطح اکسیژن خون
- بی‌حالی یا دشواری در تغذیه
RDS باید در بیمارستان و توسط تیم متخصص نوزادان درمان شود.
۲. آپنه نوزاد نارس
آپنه نوزاد نارس به توقف تنفس حداقل ۲۰ ثانیه یا توقف کوتاه‌تر همراه با افت ضربان قلب یا کاهش اکسیژن گفته می‌شود. این مشکل به دلیل نابالغ بودن مرکز کنترل تنفس در مغز نوزاد رخ می‌دهد.
درمان ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- پایش مداوم تنفس و ضربان قلب
- تحریک ملایم طبق دستور تیم درمان
- داروی کافئین در صورت نیاز
- حمایت تنفسی مانند CPAP
آپنه باید با دستگاه‌های مانیتورینگ و توسط تیم درمان ارزیابی شود. والدین نباید برای درمان آن خودسرانه نوزاد را تکان دهند یا دارویی بدهند.
۳. دیسپلازی برونکوپولمونری یا BPD
دیسپلازی برونکوپولمونری نوعی بیماری مزمن ریوی است که بیشتر در نوزادان بسیار نارس یا نوزادانی دیده می‌شود که برای مدت طولانی به اکسیژن یا حمایت تنفسی نیاز داشته‌اند.
در ایجاد BPD عواملی مانند موارد زیر نقش دارند:
- نارس بودن شدید ریه
- التهاب و عفونت
- نیاز طولانی‌مدت به اکسیژن
- تهویه مکانیکی
- اختلال در رشد طبیعی کیسه‌های هوایی و عروق ریه
شدت BPD در نوزادان متفاوت است. برخی نوزادان پیش از ترخیص به اکسیژن نیاز دارند و بعضی دیگر پس از مدتی بدون اکسیژن تنفس می‌کنند. تعدادی از کودکان نیز پس از ترخیص به پیگیری متخصص نوزادان یا ریه کودکان نیاز دارند.
۴. تندنفسی گذرا در نوزاد
گاهی مقداری از مایع داخل ریه پس از تولد با سرعت کافی جذب نمی‌شود و نوزاد برای مدت کوتاهی دچار تندنفسی می‌شود. این وضعیت در نوزادان نزدیک به ترم، به‌ویژه پس از برخی زایمان‌های سزارین، بیشتر دیده می‌شود؛ اما ممکن است در نوزاد نارس نیز رخ دهد.
درمان به وضعیت نوزاد بستگی دارد و ممکن است فقط شامل پایش و حمایت ساده باشد. هر تندنفسی در نوزاد نارس را نباید بدون معاینه، تندنفسی گذرا دانست.
۵. خونریزی ریه
خونریزی ریه یک عارضه جدی و بیمارستانی است که ممکن است در نوزادان بسیار نارس یا نوزادان دارای مشکلات شدید رخ دهد.
نشانه‌های احتمالی عبارت‌اند از:
- خون یا ترشح کف‌آلود صورتی از دهان یا راه تنفسی
- بدتر شدن ناگهانی تنفس
- کاهش اکسیژن خون
- رنگ‌پریدگی یا کبودی
- بی‌حالی شدید
- افت فشار خون یا تغییر ناگهانی وضعیت عمومی
خونریزی ریه اورژانسی است و درمان آن فقط باید در بیمارستان و تحت نظر متخصص انجام شود.
درمان کامل نشدن ریه نوزاد چیست؟
پس از تولد، درمانی که برای همه نوزادان به‌صورت یکسان «ریه را کامل کند» وجود ندارد. پزشک ابتدا علت مشکل تنفسی و شدت آن را بررسی می‌کند و سپس درمان مناسب را انتخاب می‌کند.
درمان ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- اکسیژن‌درمانی کنترل‌شده
- CPAP یا سایر روش‌های حمایت غیرتهاجمی
- تجویز سورفکتانت
- تهویه مکانیکی در صورت ناتوانی نوزاد در تنفس کافی
- درمان عفونت در صورت وجود
- داروهایی مانند کافئین برای آپنه نوزاد نارس
- تغذیه وریدی یا تغذیه از طریق لوله تا زمانی که نوزاد توانایی مکیدن و بلع کافی داشته باشد
- پایش مداوم دما، ضربان قلب، تنفس و میزان اکسیژن
هیچ آمپول، داروی گیاهی یا درمان خانگی نباید بدون دستور متخصص برای «کامل شدن ریه» به نوزاد داده شود.
کورتیکواستروئید پیش از تولد چیست؟
اگر احتمال زایمان زودرس وجود داشته باشد، پزشک ممکن است برای کمک به بلوغ ریه جنین، داروهایی مانند بتامتازون یا دگزامتازون را برای مادر تجویز کند.
زمان و تعداد دوزهای این دارو به عوامل زیر بستگی دارد:
- سن بارداری
- احتمال زایمان در روزهای آینده
- وضعیت مادر و جنین
- علت تهدید به زایمان زودرس
این دارو باید فقط با نظر پزشک مصرف شود. حتی اگر فرصت کافی برای تکمیل دوره درمان وجود نداشته باشد، پزشک ممکن است بر اساس شرایط، درمان را آغاز کند.
سورفکتانت چگونه به نوزاد داده می‌شود؟
سورفکتانت جایگزین دارویی است که برای کمک به باز ماندن کیسه‌های هوایی وارد راه تنفسی نوزاد می‌شود. این دارو ممکن است از ترکیبات حیوانی تصفیه‌شده یا به‌صورت سنتزی تهیه شده باشد.
روش تجویز به شرایط نوزاد و امکانات مرکز درمانی بستگی دارد. ممکن است دارو از طریق لوله تنفسی یا روش‌های کم‌تهاجمی‌تر مانند LISA یا MIST تجویز شود.
پس از تجویز سورفکتانت، نوزاد همچنان باید تحت پایش دقیق قرار گیرد و ممکن است به اکسیژن یا حمایت تنفسی ادامه‌دار نیاز داشته باشد.
CPAP برای نوزاد نارس چیست؟
CPAP دستگاهی است که با ایجاد فشار مثبت مداوم، به باز ماندن راه‌های هوایی و کیسه‌های هوایی کمک می‌کند. این دستگاه معمولاً از طریق ماسک یا شاخک‌های کوچک بینی، گاز تنفسی را وارد می‌کند.
CPAP می‌تواند به نوزاد کمک کند:
- با تلاش کمتری نفس بکشد.
- کیسه‌های هوایی را باز نگه دارد.
- نیاز به لوله‌گذاری و ونتیلاتور کاهش یابد.
- اکسیژن خون خود را بهتر حفظ کند.
مقدار اکسیژن و فشار دستگاه باید توسط تیم درمان تنظیم شود. افزایش یا کاهش خودسرانه تنظیمات CPAP می‌تواند خطرناک باشد.
نوزاد نارس چند روز در دستگاه می‌ماند؟
برای مدت ماندن نوزاد در دستگاه یا بخش مراقبت‌های ویژه نمی‌توان عدد ثابتی تعیین کرد. برخی نوزادان فقط چند روز به حمایت تنفسی نیاز دارند و برخی نوزادان بسیار نارس ممکن است هفته‌ها یا مدت بیشتری بستری باشند.
مدت بستری به عوامل زیر بستگی دارد:
- سن بارداری هنگام تولد
- وزن تولد
- شدت مشکل تنفسی
- نیاز به اکسیژن یا دستگاه تنفسی
- وجود عفونت یا بیماری قلبی
- توانایی مکیدن و تغذیه
- توانایی حفظ دمای بدن
- روند افزایش وزن
ترخیص معمولاً فقط بر اساس تعداد روزهای سپری‌شده انجام نمی‌شود. نوزاد باید از نظر تنفس، تغذیه، دمای بدن و وضعیت عمومی به شرایط ایمن‌تری رسیده باشد.
مراقبت از نوزاد نارس پس از ترخیص
مراقبت از نوزاد نارس پس از ترخیص باید طبق برنامه‌ای باشد که پزشک و تیم NICU ارائه می‌کنند.
اکسیژن خانگی
اگر نوزاد با اکسیژن به خانه ترخیص شده است:
- جریان اکسیژن را بدون هماهنگی با پزشک تغییر ندهید.
- دستگاه و کپسول اکسیژن را دور از شعله و گرما قرار دهید.
- از سیگار، قلیان و هر نوع شعله در نزدیکی اکسیژن استفاده نکنید.
- روش استفاده از دستگاه و علائم خطر را از تیم درمان یاد بگیرید.
- در صورت خرابی دستگاه یا افت وضعیت تنفسی، با مرکز درمانی تماس بگیرید.
پیشگیری از عفونت
نوزادان نارس ممکن است نسبت به عفونت‌های تنفسی آسیب‌پذیرتر باشند. برای کاهش خطر:
- پیش از لمس نوزاد دست‌ها را بشویید.
- افراد بیمار را از نوزاد دور نگه دارید.
- از بوسیدن صورت و دست نوزاد خودداری کنید.
- محیط خانه را از دود سیگار، قلیان و بخارات تحریک‌کننده پاک نگه دارید.
- واکسن‌های نوزاد و واکسن‌های توصیه‌شده برای اعضای خانواده را طبق نظر پزشک پیگیری کنید.
- درباره پیشگیری از عفونت‌های فصلی با متخصص نوزادان مشورت کنید.
تغذیه و رشد
تنفس سخت می‌تواند مکیدن و تغذیه نوزاد را دشوار کند. وعده‌های غذایی باید طبق برنامه پزشک باشد. اگر نوزاد هنگام شیر خوردن زود خسته می‌شود، عرق می‌کند، کبود می‌شود یا مکث‌های تنفسی دارد، باید موضوع را با پزشک در میان بگذارید.
خواب ایمن
نوزاد را:
- به پشت بخوابانید.
- روی سطح صاف و سفت قرار دهید.
- در تخت جداگانه و بدون بالش، پتوهای سنگین و وسایل نرم بخوابانید.
- از خواباندن نوزاد روی مبل، صندلی یا تشک نرم خودداری کنید.
علائم خطر تنفسی در نوزاد نارس
در صورت مشاهده هرکدام از علائم زیر، سریعاً با پزشک یا اورژانس تماس بگیرید:
- کبودی لب‌ها، زبان یا صورت
- توقف تنفس یا مکث‌های مکرر
- تنفس بسیار سریع یا نامنظم
- فرورفتگی بین دنده‌ها یا زیر قفسه سینه
- باز و بسته شدن شدید پره‌های بینی
- ناله هنگام بازدم
- بی‌حالی یا سخت بیدار شدن نوزاد
- ناتوانی در شیر خوردن یا خفگی هنگام تغذیه
- تعریق و خستگی شدید هنگام شیر خوردن
- کاهش واضح تعداد پوشک‌های خیس
- تب یا پایین افتادن غیرطبیعی دمای بدن
- بدتر شدن ناگهانی سرفه یا ترشحات تنفسی
- کاهش عدد اکسیژن، در صورتی که پزشک برای منزل دستگاه پالس‌اکسیمتر تجویز کرده باشد
در صورت کبودی، توقف تنفس، بی‌هوشی یا بدتر شدن سریع وضعیت، منتظر تماس معمول با پزشک نمانید و با اورژانس تماس بگیرید.
آیا ریه نوزاد نارس بعداً ضعیف می‌ماند؟
همه نوزادان نارس دچار بیماری ریوی طولانی‌مدت نمی‌شوند. بسیاری از آن‌ها با رشد، کاهش نیاز به اکسیژن و پیگیری منظم، وضعیت تنفسی خوبی پیدا می‌کنند.
بااین‌حال، بعضی نوزادان، به‌ویژه مبتلایان به BPD، ممکن است مدتی بیشتر در معرض موارد زیر باشند:
- خس‌خس سینه
- عفونت‌های تنفسی
- سرفه طولانی‌مدت
- حساسیت بیشتر به دود و آلودگی هوا
- بستری شدن در اثر بیماری‌های ویروسی تنفسی
پیگیری رشد، واکسیناسیون و معاینه‌های منظم به شناسایی زودهنگام مشکلات کمک می‌کند.
