مشکلات نوزادان نارس در دوره درمان؛ عوارض شایع و مراقبت در NICU

نوزاد نارس نوزادی است که پیش از هفته ۳۷ بارداری متولد می‌شود. هرچه تولد زودتر اتفاق بیفتد، احتمال نیاز به مراقبت‌های ویژه بیشتر است؛ اما مشکلات هر نوزاد با توجه به سن بارداری، وزن تولد و وضعیت سلامت او متفاوت است. در بخش مراقبت‌های ویژه نوزادان (NICU)، تیم درمان تنفس، تغذیه، رشد، عفونت‌ها و تکامل اندام‌های نوزاد را زیر نظر می‌گیرد. ابتلا به یک عارضه به‌تنهایی به معنای بروز حتمی مشکلات بلندمدت نیست.

پرستار در حال پایش تنفس نوزاد نارس در بخش مراقبت‌های ویژه نوزادان

مشکلات تنفسی نوزاد نارس

سندرم دیسترس تنفسی (RDS)

ریه نوزاد نارس ممکن است هنوز به اندازه کافی سورفکتانت تولید نکند. سورفکتانت به باز ماندن کیسه‌های هوایی کمک می‌کند و کمبود آن می‌تواند تنفس را دشوار کند. نشانه‌های احتمالی شامل تنفس سریع یا سخت، فرورفتگی پوست بین دنده‌ها و نیاز به اکسیژن است.

درمان بر اساس وضعیت نوزاد می‌تواند شامل اکسیژن، فشار مثبت مداوم راه هوایی (CPAP) و در برخی موارد سورفکتانت باشد. همه نوزادان به لوله‌گذاری یا دستگاه تنفس مصنوعی نیاز ندارند؛ تیم درمان کم‌تهاجمی‌ترین حمایت مناسب را انتخاب می‌کند.

دیسپلازی برونکوپولمونری (BPD)

برخی نوزادان بسیار نارس پس از نیاز طولانی‌مدت به اکسیژن یا حمایت تنفسی دچار بیماری مزمن ریوی می‌شوند که به آن BPD می‌گویند. شدت آن متفاوت است و بعضی نوزادان پس از ترخیص نیز به پیگیری تنفسی یا اکسیژن نیاز دارند.

مراقبت ممکن است شامل حمایت تنفسی متناسب، تغذیه کافی برای رشد، پیگیری متخصص و پیشگیری از عفونت‌های تنفسی باشد. داروهایی مانند کورتیکواستروئید فقط در شرایط مشخص و با ارزیابی پزشک استفاده می‌شوند.

مشکلات قلبی: مجرای شریانی باز (PDA)

مجرای شریانی رگی طبیعی در دوران جنینی است که معمولاً پس از تولد بسته می‌شود. در بعضی نوزادان نارس این مجرا باز می‌ماند. اهمیت آن به اندازه مجرا و تأثیرش بر جریان خون و عملکرد قلب و ریه بستگی دارد؛ بنابراین هر PDA به درمان نیاز ندارد.

پزشک ممکن است وضعیت نوزاد را با معاینه و اکوکاردیوگرافی بررسی کند. بسته به شرایط، گزینه‌ها می‌توانند پایش بدون درمان، دارو یا در موارد منتخب بستن مجرا با روش کاتتری یا جراحی باشند. انتخاب روش به وضعیت نوزاد و پاسخ او به درمان بستگی دارد.

مشکلات گوارشی و آنتروکولیت نکروزان (NEC)

آنتروکولیت نکروزان یک التهاب جدی روده است که بیشتر در نوزادان نارس دیده می‌شود. علت آن ساده و تک‌عاملی نیست و نباید آن را صرفاً به تغذیه با شیرخشک نسبت داد. شیر مادر، در صورت امکان، با کاهش خطر NEC ارتباط دارد؛ اما پیشگیری کامل را تضمین نمی‌کند.

تیم NICU تحمل تغذیه، وضعیت شکم، مدفوع و علائم عمومی نوزاد را بررسی می‌کند. در صورت شک به NEC، ممکن است تغذیه موقتاً متوقف شود و بررسی‌های تصویربرداری و آزمایشگاهی انجام گیرد. درمان بسته به شدت بیماری می‌تواند شامل مراقبت حمایتی، آنتی‌بیوتیک و به‌ندرت جراحی باشد.

تغذیه نوزاد نارس معمولاً مرحله‌به‌مرحله و با توجه به وضعیت او پیش می‌رود. شیر مادر ممکن است با نظر تیم درمان غنی‌سازی شود تا نیازهای رشد تأمین شود. در بعضی شرایط از تغذیه وریدی نیز استفاده می‌شود.

مشکلات عصبی: IVH و PVL

خونریزی داخل بطنی (IVH)

رگ‌های خونی مغز نوزادان بسیار نارس شکننده‌اند و ممکن است خونریزی در اطراف یا داخل بطن‌های مغزی رخ دهد. شدت IVH متفاوت است. بسیاری از موارد خفیف‌اند، اما موارد شدیدتر ممکن است به پایش بیشتر و ارزیابی عوارض احتمالی نیاز داشته باشند.

برای برخی نوزادان، بر اساس سن بارداری و عوامل خطر، سونوگرافی مغز انجام می‌شود. تیم درمان نتیجه را در کنار معاینه و روند رشد نوزاد تفسیر می‌کند؛ وجود خونریزی به‌تنهایی پیش‌بینی دقیقی از پیامد آینده نیست.

آسیب ماده سفید مغز (PVL)

PVL نوعی آسیب به ماده سفید مغز است که می‌تواند با مشکلات حرکتی یا تأخیر رشدی همراه باشد. تشخیص و پیگیری آن به ارزیابی‌های تصویربرداری و بالینی وابسته است. نوزادانی که در معرض خطر هستند ممکن است پس از ترخیص نیز به پیگیری رشد و خدمات مداخله زودهنگام نیاز داشته باشند.

مشکلات بینایی: رتینوپاتی نوزادان نارس (ROP)

در ROP، رگ‌های شبکیه به شکل طبیعی رشد نمی‌کنند. این مشکل معمولاً با معاینه منظم چشم تشخیص داده می‌شود و در مواردی که خطر آسیب بینایی وجود دارد، درمان لازم است.

زمان نخستین معاینه و فاصله معاینات بعدی بر اساس سن بارداری، وزن تولد و معیارهای پزشکی تعیین می‌شود. همه نوزادان نارس به غربالگری یکسان نیاز ندارند. مهم است خانواده برنامه معاینات را دقیق دنبال کند، حتی اگر نوزاد پس از ترخیص ظاهر سالمی داشته باشد.

شنوایی، عفونت و دیگر نیازهای مراقبتی

نوزاد نارس ممکن است به ارزیابی شنوایی و پیگیری رشد نیاز داشته باشد. همچنین به دلیل نارس بودن و بستری در NICU، تیم درمان مراقب نشانه‌های عفونت است. آزمایش‌ها و مراقبت‌های لازم بر اساس وضعیت هر نوزاد تعیین می‌شوند.

محدودیت رشد یا دشواری تغذیه نیز ممکن است مطرح باشد. مقدار و نوع تغذیه، نیاز به مکمل یا برنامه افزایش وزن باید با تیم درمان تنظیم شود. دارو یا مکمل را بدون تجویز شروع نکنید.

والدین چگونه در مراقبت از نوزاد نقش داشته باشند؟

حضور و مشارکت والدین می‌تواند بخشی از مراقبت روزانه باشد، اگر وضعیت نوزاد اجازه دهد اگر وضعیت نوزاد اجازه دهد. با هماهنگی پرستار یا پزشک:

ذیه و نتایج بررسی‌ها سؤال کنید.

در مراقبت‌های روزانه و تماس پوست‌به‌پوست، در صورت مجاز بودن، مشارکت کنید.
در صورت شیردهی، درباره دوشیدن، نگهداری و رساندن شیر به NICU راهنمایی بگیرید.
زمان ویزیت‌های چشم، شنوایی و پیگیری رشد را پیش از ترخیص یادداشت کنید.
پیش از ترخیص، نشانه‌های هشدار و شماره تماس تیم درمان را بپرسید.

والد در حال تماس پوست‌به‌پوست با نوزاد نارس با هماهنگی تیم NICU

چه زمانی پس از ترخیص فوراً کمک پزشکی بگیریم؟

پس از ترخیص، اگر نوزاد دچار دشواری تنفس، کبودی، وقفه تنفسی، بی‌حالی غیرمعمول، تشنج، تب یا افت دمای بدن، تغذیه بسیار ضعیف یا کاهش واضح پوشک خیس شد، فوراً با پزشک یا اورژانس تماس بگیرید. برای نوزاد نارس، آستانه مراجعه باید پایین باشد و در صورت نگرانی بهتر است منتظر برطرف شدن خودبه‌خودی نشانه‌ها نمانید.

پرسش‌های متداول

آیا همه نوزادان نارس دچار عوارض می‌شوند؟

خیر. احتمال و نوع عوارض به عواملی مانند سن بارداری، وزن تولد و وضعیت سلامت بستگی دارد. بعضی نوزادان به مراقبت کوتاه‌مدت نیاز دارند و برخی دیگر برای مدت طولانی‌تری در NICU می‌مانند.

آیا PDA همیشه باید بسته شود؟

خیر. پزشک اندازه و اثر PDA بر قلب و ریه را ارزیابی می‌کند. بعضی موارد فقط پایش می‌شوند و تصمیم درمانی برای هر نوزاد جداگانه است.

آیا تغذیه با شیرخشک باعث NEC می‌شود؟

NEC بیماری چندعاملی است و نمی‌توان آن را صرفاً به شیرخشک نسبت داد. شیر مادر در صورت امکان گزینه‌ای محافظت‌کننده محسوب می‌شود، اما برنامه تغذیه باید با توجه به وضعیت نوزاد و نظر تیم NICU تنظیم شود.

اگر نوزاد بدون علامت است، باز هم معاینه چشم لازم است؟

اگر نوزاد بر اساس معیارهای پزشکی واجد غربالگری ROP باشد، باید معاینات را طبق برنامه انجام دهد. نبود نشانه ظاهری، جایگزین معاینه چشم نیست.

آیا تشخیص IVH یا PVL یعنی کودک حتماً دچار ناتوانی می‌شود؟

خیر. پیامد به شدت و محل آسیب و عوامل دیگری بستگی دارد. پزشک نتیجه تصویربرداری را همراه با معاینه و روند رشد تفسیر می‌کند و در صورت نیاز پیگیری تکاملی پیشنهاد می‌دهد.

جمع‌بندی

نوزادان نارس ممکن است به مراقبت تنفسی، پایش قلبی، تغذیه تخصصی و غربالگری‌های مغزی، چشمی یا شنوایی نیاز داشته باشند. همه نوزادان یکسان نیستند و تصمیم‌های درمانی بر اساس وضعیت بالینی هر کودک گرفته می‌شود. پیگیری دقیق توصیه‌های تیم NICU و مراجعه به‌موقع پس از ترخیص، بخش مهمی از مراقبت ایمن است.