سرماخوردگی کودکان و عوارض آن؛ مراقبت، دارو و علائم هشدار
سرماخوردگی کودکان معمولاً بر اثر ویروس‌ها ایجاد می‌شود و با علائمی مانند آبریزش یا گرفتگی بینی، عطسه، گلودرد، سرفه و گاهی تب همراه است. بیشتر کودکان با استراحت، مصرف مایعات و مراقبت حمایتی طی یک تا دو هفته بهتر می‌شوند.
برای درمان سرماخوردگی کودکان معمولاً به آنتی‌بیوتیک نیاز نیست. همچنین بسیاری از شربت‌های سرفه و سرماخوردگی بدون نسخه برای کودکان خردسال فایده اثبات‌شده‌ای ندارند و ممکن است عوارض جدی ایجاد کنند. مشکل تنفسی، کم‌آبی، تب مداوم، بی‌حالی شدید یا بدترشدن علائم از نشانه‌هایی هستند که نیاز به ارزیابی پزشکی دارند.
سرماخوردگی کودکان چیست؟
سرماخوردگی کودکان یک عفونت ویروسی دستگاه تنفسی فوقانی است. ویروس‌ها از طریق قطرات تنفسی، تماس نزدیک و لمس سطوح آلوده منتقل می‌شوند. کودکانی که به مهدکودک می‌روند یا خواهر و برادر بزرگ‌تر دارند، ممکن است در سال چندین بار به سرماخوردگی مبتلا شوند.
سرماخوردگی با آنفلوآنزا، کووید-۱۹، برونشیولیت و ذات‌الریه یکسان نیست؛ بااین‌حال بعضی علائم آن‌ها مشابه است. شدت بیماری، سن کودک و وجود بیماری‌های زمینه‌ای در تشخیص و تصمیم‌گیری درمانی اهمیت دارد.
علائم سرماخوردگی کودکان
علائم ممکن است یک تا سه روز پس از تماس با ویروس شروع شوند و شامل موارد زیر باشند:
- آبریزش یا گرفتگی بینی
- عطسه
- گلودرد یا گرفتگی صدا
- سرفه
- تب خفیف
- سردرد یا بدن‌درد
- کاهش اشتها
- بی‌قراری در نوزادان و کودکان خردسال
- اختلال خواب به‌دلیل گرفتگی بینی
ترشحات بینی ممکن است پس از چند روز غلیظ یا زرد و سبز شوند. تغییر رنگ ترشحات به‌تنهایی به معنی عفونت باکتریایی یا نیاز به آنتی‌بیوتیک نیست.
علائم سرماخوردگی معمولاً در روزهای دوم و سوم شدیدتر هستند. آبریزش و گرفتگی بینی ممکن است تا حدود ۱۰ تا ۱۴ روز باقی بماند و سرفه گاهی بیشتر طول بکشد.
تفاوت سرماخوردگی و آنفلوآنزا
سرماخوردگی معمولاً تدریجی شروع می‌شود و علائم آن خفیف‌تر است. آنفلوآنزا اغلب ناگهانی آغاز می‌شود و می‌تواند با تب، لرز، بدن‌درد شدید، خستگی زیاد و سرفه خشک همراه باشد.
از روی علائم به‌تنهایی همیشه نمی‌توان علت بیماری را مشخص کرد. اگر کودک تب بالا، بی‌حالی قابل‌توجه، تنفس دشوار، بیماری زمینه‌ای یا علائم شدید دارد، باید توسط پزشک معاینه شود.
درمان سرماخوردگی کودکان در خانه
هدف اصلی درمان، کاهش ناراحتی کودک و پیشگیری از کم‌آبی است. بیشتر موارد سرماخوردگی با مراقبت حمایتی بهبود پیدا می‌کنند.
تأمین مایعات
به کودک مایعات کافی بدهید:
- شیر مادر یا شیر خشک برای نوزادان
- آب برای کودکان بزرگ‌تر
- سوپ یا مایعات گرم مناسب سن کودک
- محلول خوراکی جبران آب و املاح در صورت توصیه پزشک
به‌جای دادن حجم زیاد مایعات در یک نوبت، به کودک خردسال مقدار کمی مایع را در دفعات بیشتر بدهید. نوزادی که به‌دلیل گرفتگی بینی نمی‌تواند به‌خوبی شیر بخورد، ممکن است به وعده‌های کوتاه‌تر و مکرر نیاز داشته باشد.
بازکردن گرفتگی بینی
برای نوزادان و کودکان خردسال می‌توان از قطره یا اسپری سالین استفاده کرد. چند قطره سالین در هر سوراخ بینی، پیش از شیر دادن یا خواب، ممکن است تنفس و تغذیه کودک را راحت‌تر کند.
در نوزادان، پس از استفاده از سالین می‌توان ترشحات را با پوآر یا سرنگ مکش لاستیکی به‌آرامی خارج کرد. مکش شدید یا مکرر می‌تواند مخاط بینی را تحریک کند.
استراحت و هوای مناسب
کودک باید فرصت کافی برای استراحت داشته باشد. استفاده از دستگاه بخور سرد و تمیز ممکن است به کاهش خشکی و گرفتگی بینی کمک کند.
دستگاه بخور را مرتب تمیز کنید تا به محل رشد قارچ و باکتری تبدیل نشود. از بخار داغ، قابلمه آب جوش و روش‌های بخور مستقیم استفاده نکنید؛ این روش‌ها خطر سوختگی دارند.
عسل برای سرفه
برای کودک یک‌ساله و بزرگ‌تر، مقدار کمی عسل می‌تواند به تسکین سرفه کمک کند. مقدار مناسب به سن کودک و نظر پزشک بستگی دارد و معمولاً برای کودکان خردسال حدود نصف تا یک قاشق چای‌خوری در نظر گرفته می‌شود.
به نوزاد زیر ۱۲ ماه عسل ندهید. عسل می‌تواند خطر بوتولیسم نوزادان را ایجاد کند.
مراقبت از گلودرد
مایعات ولرم، غذاهای نرم و استراحت می‌توانند گلودرد را کاهش دهند. قرص مکیدنی یا آب‌نبات سرفه برای کودکان کم‌سن خطر خفگی دارد و نباید بدون توجه به سن و توانایی بلع کودک استفاده شود.
داروهای سرماخوردگی کودکان
شربت‌های ترکیبی سرفه و سرماخوردگی
بسیاری از شربت‌های سرماخوردگی حاوی ترکیبی از چند ماده هستند؛ برای مثال داروی ضداحتقان، آنتی‌هیستامین، ضدسرفه یا مسکن. این داروها برای کودکان خردسال سود اثبات‌شده محدودی دارند و خطر مصرف اشتباه یا دریافت مقدار تکراری یک ماده فعال را افزایش می‌دهند.
به‌طور کلی:
- به کودک زیر ۲ سال داروی بدون نسخه سرفه و سرماخوردگی ندهید، مگر با دستور مستقیم پزشک.
- بسیاری از راهنماها و برچسب‌های دارویی، مصرف این محصولات را برای کودکان زیر ۴ تا ۶ سال توصیه نمی‌کنند.
- برای کودکان بزرگ‌تر نیز فقط دارویی را استفاده کنید که پزشک یا داروساز بر اساس سن، وزن و وضعیت کودک مناسب دانسته است.
- هیچ‌گاه دو محصول سرماخوردگی را هم‌زمان مصرف نکنید؛ ممکن است هر دو حاوی استامینوفن یا ماده فعال مشابه باشند.
- از قاشق آشپزخانه برای اندازه‌گیری دارو استفاده نکنید و پیمانه همان دارو را به‌کار ببرید.
- دوز دارو را به‌دلیل ادامه داشتن علائم افزایش ندهید.
دیفن‌هیدرامین و آنتی‌هیستامین‌ها
دیفن‌هیدرامین ممکن است در برخی شرایط خاص و با تشخیص پزشک تجویز شود، اما داروی مناسبی برای خواباندن کودک یا درمان معمول سرماخوردگی نیست. در کودکان خردسال، مصرف نادرست آن می‌تواند باعث خواب‌آلودگی شدید، بی‌قراری، تپش قلب یا مشکلات تنفسی شود.
دیفن‌هیدرامین را برای خواب کودک یا بدون تشخیص علت علائم استفاده نکنید.
داروهای ضداحتقان و قطره‌های بینی
داروهای ضداحتقان خوراکی یا قطره‌های دارویی بینی برای کودکان خردسال می‌توانند عوارضی مانند تپش قلب، بی‌قراری و اختلال خواب ایجاد کنند. برای گرفتگی بینی، سالین معمولاً گزینه ایمن‌تری است.
قطره‌های ضداحتقان بینی را بیش از مدت تجویزشده مصرف نکنید؛ استفاده طولانی می‌تواند گرفتگی بینی را بدتر کند.
استامینوفن و ایبوپروفن
اگر کودک تب یا درد دارد، پزشک ممکن است استامینوفن یا ایبوپروفن را بر اساس وزن و سن او توصیه کند.
نکات مهم:
- مقدار مصرف باید بر اساس وزن کودک و غلظت همان فرآورده تعیین شود.
- به کودک آسپرین ندهید؛ مصرف آن در کودکان با خطر سندرم ری مرتبط است.
- ایبوپروفن معمولاً برای کودکان زیر ۶ ماه بدون نظر پزشک توصیه نمی‌شود.
- در صورت کم‌آبی، استفراغ مکرر یا بیماری کلیوی، پیش از مصرف ایبوپروفن با پزشک مشورت کنید.
- داروهای حاوی استامینوفن را با یکدیگر ترکیب نکنید.
ارائه یک دوز ثابت برای همه کودکان ایمن نیست؛ چون وزن کودک و غلظت داروها با هم تفاوت دارند.
آیا برای سرماخوردگی کودکان آنتی‌بیوتیک لازم است؟
خیر. سرماخوردگی معمولاً ویروسی است و آنتی‌بیوتیک‌ها ویروس‌ها را درمان نمی‌کنند. مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک می‌تواند باعث اسهال، واکنش حساسیتی و مقاومت میکروبی شود.
آنتی‌بیوتیک فقط زمانی استفاده می‌شود که پزشک عفونت باکتریایی مانند برخی موارد عفونت گوش، سینوس یا ذات‌الریه را تشخیص دهد. وجود ترشحات غلیظ بینی یا سرفه به‌تنهایی دلیل کافی برای مصرف آنتی‌بیوتیک نیست.
عوارض و بیماری‌هایی که ممکن است پس از سرماخوردگی ایجاد شوند
در بیشتر کودکان، سرماخوردگی بدون عارضه جدی برطرف می‌شود؛ اما گاهی ممکن است با مشکلات زیر همراه شود:
عفونت گوش میانی
علائم احتمالی:
- گوش‌درد
- بی‌قراری، به‌خصوص هنگام خواب
- کشیدن گوش در نوزادان
- تب
- کاهش شنوایی موقت
- خروج ترشح از گوش
کودک مبتلا به گوش‌درد شدید یا تب باید معاینه شود. قطره گوش یا آنتی‌بیوتیک را بدون بررسی پزشک استفاده نکنید.
سینوزیت
اگر علائم بینی و سرفه بیش از ۱۰ روز بدون بهبود ادامه پیدا کند، پس از بهترشدن دوباره شدید شود یا تب بالا و ترشحات چرکی پایدار وجود داشته باشد، پزشک باید کودک را ارزیابی کند.
برونشیولیت یا درگیری راه‌های هوایی کوچک
این مشکل در نوزادان و کودکان کم‌سن شایع‌تر است و می‌تواند با خس‌خس، تنفس سریع و دشواری در شیر خوردن همراه باشد. در نوزادان، علائم تنفسی باید جدی گرفته شود.
ذات‌الریه
تب پایدار، سرفه شدید، درد قفسه سینه، تنفس تند، فرورفتگی بین دنده‌ها یا بی‌حالی می‌تواند نشانه عفونت جدی‌تر باشد و نیاز به معاینه فوری دارد.
تشدید آسم
سرماخوردگی ممکن است در کودکان مبتلا به آسم باعث تشدید سرفه، خس‌خس یا تنگی نفس شود. برنامه درمانی آسم کودک را طبق دستور پزشک دنبال کنید و در صورت عدم پاسخ، مراجعه کنید.
چه زمانی کودک را نزد پزشک ببریم؟
در موارد زیر با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید:
- تب بیش از سه تا چهار روز ادامه پیدا کند.
- علائم پس از ۱۰ روز بهتر نشود.
- کودک ابتدا بهتر شود و سپس دوباره بدتر شود.
- سرفه بیش از سه هفته ادامه داشته باشد.
- کودک گوش‌درد، درد صورت یا گلودرد شدید داشته باشد.
- کودک بیماری زمینه‌ای مانند آسم، بیماری قلبی، بیماری ریوی یا نقص ایمنی داشته باشد.
- کودک مایعات کافی نمی‌نوشد یا تعداد پوشک‌های خیس او کاهش یافته است.
- کودک به‌طور غیرمعمول خواب‌آلود، بی‌حال یا تحریک‌پذیر است.
نوزاد زیر ۳ ماه با دمای ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر باید فوراً توسط پزشک ارزیابی شود.
چه زمانی مراجعه فوری لازم است؟
در صورت وجود هر یک از علائم زیر، منتظر بهبود خودبه‌خودی نمانید:
- دشواری تنفس، نفس‌نفس‌زدن یا تنفس بسیار سریع
- فرورفتگی قفسه سینه یا بین دنده‌ها هنگام تنفس
- کبودی یا خاکستری‌شدن لب‌ها و صورت
- وقفه‌های تنفسی
- ناتوانی در نوشیدن شیر یا مایعات
- کاهش شدید ادرار یا خشک ماندن پوشک‌ها
- بی‌حالی شدید، گیجی یا سخت بیدارشدن کودک
- تشنج
- درد شدید قفسه سینه
- بدترشدن سریع وضعیت عمومی کودک
اشتباهات رایج در درمان سرماخوردگی کودکان
دادن چند داروی مشابه
مصرف هم‌زمان شربت سرماخوردگی، داروی تب‌بر و داروی سرفه ممکن است باعث دریافت بیش از حد استامینوفن یا مواد مشابه شود. ترکیبات داروها را پیش از مصرف بررسی کنید.
استفاده از آنتی‌بیوتیک باقی‌مانده
داروی باقی‌مانده از بیماری قبلی ممکن است برای بیماری فعلی مناسب نباشد. مقدار و مدت مصرف آنتی‌بیوتیک باید بر اساس تشخیص جدید پزشک تعیین شود.
دادن عسل به نوزاد
عسل برای کودک زیر یک سال ممنوع است، حتی اگر مقدار آن کم باشد.
استفاده از بخار آب جوش
بخار آب جوش می‌تواند باعث سوختگی پوست و راه‌های هوایی کودک شود. برای رطوبت محیط از دستگاه بخور سرد تمیز استفاده کنید.
خواباندن نوزاد در وضعیت نامناسب
برای کاهش گرفتگی بینی، بالش یا وسایل نرم را زیر سر نوزاد قرار ندهید. نوزاد باید طبق اصول ایمنی خواب، به پشت و روی سطح صاف و سفت خوابانده شود.
پیشگیری از سرماخوردگی کودکان
- شست‌وشوی مرتب دست‌ها را به کودک آموزش دهید.
- هنگام سرفه و عطسه، دهان و بینی را با دستمال یا قسمت داخلی آرنج بپوشانید.
- لیوان، قاشق، حوله و پستانک را مشترک استفاده نکنید.
- سطوحی را که زیاد لمس می‌شوند تمیز کنید.
- کودک بیمار را تا بهترشدن حال عمومی و کاهش تب در خانه نگه دارید.
- از دود سیگار و قلیان در محیط کودک دوری کنید.
- واکسیناسیون‌های توصیه‌شده، به‌ویژه واکسن آنفلوآنزا در گروه‌های واجد شرایط، را طبق نظر پزشک و برنامه کشوری پیگیری کنید.
پرسش‌های متداول
سرماخوردگی کودکان چند روز طول می‌کشد؟
بیشتر کودکان طی یک تا دو هفته بهتر می‌شوند. آبریزش و گرفتگی بینی ممکن است تا ۱۰ تا ۱۴ روز باقی بماند و سرفه گاهی طولانی‌تر شود. ادامه علائم بدون بهبود یا بدترشدن دوباره باید توسط پزشک بررسی شود.
آیا آبریزش بینی سبز به معنی نیاز به آنتی‌بیوتیک است؟
خیر. رنگ ترشحات بینی به‌تنهایی نمی‌تواند باکتریایی بودن عفونت را ثابت کند. تشخیص نیاز به آنتی‌بیوتیک باید بر اساس معاینه و مجموعه علائم انجام شود.
برای سرفه کودک چه چیزی خوب است؟
مایعات کافی، مرطوب نگه‌داشتن هوای اتاق، سالین برای گرفتگی بینی و عسل برای کودکان بالای یک سال می‌تواند کمک‌کننده باشد. داروهای ضدسرفه و شربت‌های ترکیبی را بدون نظر پزشک به کودک خردسال ندهید.
آیا شربت سرماخوردگی برای کودک زیر ۶ سال مجاز است؟
بسیاری از راهنماهای معتبر، مصرف داروهای بدون نسخه سرفه و سرماخوردگی را در کودکان زیر ۶ سال توصیه نمی‌کنند. برای کودکان بزرگ‌تر نیز باید برچسب فرآورده، سن کودک، ترکیبات دارو و نظر پزشک یا داروساز در نظر گرفته شود.
آیا می‌توان برای سرماخوردگی کودک از دیفن‌هیدرامین استفاده کرد؟
دیفن‌هیدرامین درمان روتین سرماخوردگی نیست و نباید برای خواباندن کودک استفاده شود. مصرف آن در کودکان خردسال فقط در صورت تجویز پزشک انجام شود.
آیا کودک مبتلا به سرماخوردگی باید آنتی‌بیوتیک بخورد؟
در بیشتر موارد خیر. سرماخوردگی معمولاً ویروسی است و آنتی‌بیوتیک روی ویروس اثر ندارد. تنها در صورت تشخیص عفونت باکتریایی، پزشک آنتی‌بیوتیک تجویز می‌کند.
جمع‌بندی
سرماخوردگی کودکان معمولاً بیماری خفیف و ویروسی است و با استراحت، مایعات، شست‌وشوی بینی با سالین و مراقبت حمایتی بهبود پیدا می‌کند. شربت‌های ترکیبی سرفه و سرماخوردگی، داروهای ضداحتقان، دیفن‌هیدرامین و آنتی‌بیوتیک‌ها نباید خودسرانه مصرف شوند.
برای کاهش خطر عوارض:
- برای کودک زیر یک سال عسل استفاده نکنید.
- داروهای بدون نسخه سرفه و سرماخوردگی را به کودک خردسال ندهید.
- دوز دارو را بر اساس سن، وزن و غلظت همان فرآورده تعیین کنید.
- به کودک آسپرین ندهید.
- مشکل تنفسی، کم‌آبی، تب مداوم و بی‌حالی شدید را جدی بگیرید.
- در مورد نوزادان و کودکان دارای بیماری زمینه‌ای، آستانه مراجعه به پزشک پایین‌تر باشد.
منابع علمی:
CDC: درمان و مراقبت از سرماخوردگی
CDC: سرماخوردگی و روش‌های پیشگیری و مراقبت
FDA: هشدار درباره داروهای سرفه و سرماخوردگی برای کودکان
FDA: آیا باید به کودکان داروی سرفه و سرماخوردگی داد؟
AAP و HealthyChildren: مراقبت از کودک مبتلا به سرماخوردگی یا آنفلوآنزا
AAP و HealthyChildren: راهنمای علائم سرفه در کودکان
تاریخ آخرین بررسی و به‌روزرسانی علمی: ۷ مهر ۱۴۰۵ (۲۹ سپتامبر ۲۰۲۶)
