پلی‌اتیلن گلیکول (PEG) برای کودکان؛ مقدار مصرف، فواید و پاسخ به نگرانی‌های والدین

یبوست یکی از شایع‌ترین و در عین حال کلافه‌کننده‌ترین مشکلات گوارشی در کودکان است؛ به‌ویژه زمانی که کودک به دلیل تجربه دفع دردناک، مدفوع خود را حبس می‌کند و وارد یک چرخه معیوب از درد و بی‌قراری می‌شود. در چنین شرایطی، معمولاً نخستین دارویی که توسط متخصصان کودکان تجویز می‌شود، پلی‌اتیلن گلیکول (با نام تجاری پیدرولاکس، مووی‌کول یا میرالاکس) است.

بسیاری از والدین پس از شنیدن نام این دارو نگران می‌شوند: «آیا روده کودک به دارو وابسته می‌شود؟»، «این دارو تا چه مدت قابل مصرف است؟» و «آیا عوارض خطرناکی دارد؟». در این راهنمای جامع، با استناد به راهنماهای بالینی معتبر اطفال، به تمام پرسش‌ها و ابهامات والدین پاسخ می‌دهیم.

فهرست مطالب

• پلی‌اتیلن گلیکول (PEG 3350) چیست و چگونه کار می‌کند؟
• چرا پلی‌اتیلن گلیکول خط اول درمان یبوست کودکان است؟
• نحوه و مقدار مصرف پودر پلی‌اتیلن گلیکول در کودکان
• آیا مصرف طولانی‌مدت پلی‌اتیلن گلیکول باعث تنبلی روده می‌شود؟
• درمان یبوست با PEG چقدر طول می‌کشد؟
• عوارض جانبی احتمالی پلی‌اتیلن گلیکول
• تفاوت پلی‌اتیلن گلیکول با سایر ملین‌ها (لاکتولوز و پارافین)
• چه زمانی باید فوراً به پزشک مراجعه کرد؟ (علائم خطر)
• سوالات متداول والدین
• منابع علمی معتبر

پلی‌اتیلن گلیکول (PEG 3350) چیست و چگونه کار می‌کند؟

پلی‌اتیلن گلیکول با وزن مولکولی ۳۳۵۰ (PEG 3350)، یک ترکیب پلیمری محلول در آب است که به عنوان ملین اسموتیک (جذب‌کننده آب) شناخته می‌شود.

مکانیسم اثر این دارو کاملاً مکانیکی است:

1. این دارو به هیچ عنوان وارد جریان خون نمی‌شود و روده آن را جذب نمی‌کند.
2. دارو مانند اسفنج عمل کرده و آب موجود در روده را جذب مدفوع می‌کند.
3. در نتیجه، مدفوع سفت و خشک، نرم و حجیم شده و کودک بدون درد و فشار اضافی می‌تواند آن را دفع کند.
4. در نهایت، دارو به همراه مدفوع به طور کامل از بدن خارج می‌شود.

تفاوت دارویی مهم: گاهی والدین نام «پلی‌اتیلن گلیکول» را با «اتیلن گلیکول» (ضدیخ ماشین) اشتباه می‌گیرند. این دو ماده کاملاً با یکدیگر متفاوت‌اند؛ پلی‌اتیلن گلیکول ۳۳۵۰ کاملاً ایمن و غیرسمی است.

چرا پلی‌اتیلن گلیکول خط اول درمان یبوست کودکان است؟

طبق راهنماهای انجمن گوارش کودکان آمریکا و اروپا (NASPGHAN / ESPGHAN)، پلی‌اتیلن گلیکول اولین انتخاب دارویی برای یبوست عملکردی کودکان است، زیرا:

• بی‌رنگ، بی‌بو و تقریباً بی‌طعم است: می‌توان آن را در آب، آب‌میوه یا شیر حل کرد، بدون اینکه کودک متوجه طعم دارو شود (برخلاف شربت لاکتولوز یا روغن پارافین که طعم زننده‌ای دارند).
• گاز و نفخ ایجاد نمی‌کند: برخلاف قندهایی مانند لاکتولوز که توسط باکتری‌های روده تخمیر می‌شوند و دل‌پیچه و نفخ شدید می‌آورند، PEG تخمیر نمی‌شود.
• ایمنی بالایی دارد: حتی مصرف دوره‌ای چندماهه آن زیر نظر پزشک عارضه عضوی پایدار ایجاد نمی‌کند.

نحوه و مقدار مصرف پودر پلی‌اتیلن گلیکول در کودکان

پلی‌اتیلن گلیکول در داروخانه‌های ایران عمدتاً به صورت پودر (مانند پیدرولاکس - Pidrolax) در ساشه‌های جداگانه یا قوطی عرضه می‌شود.

اصول صحیح مصرف:

1. حل کردن کامل در مایعات: هر پیمانه یا ساشه طبق دستور پزشک باید در حجم مناسبی از مایعات (معمولاً نصف تا یک لیوان آب، آب‌میوه طبیعی، چای کم‌رنگ یا شیر) کاملاً حل شود تا شفاف گردد.
2. تأمین آب بدن: اثرگذاری دارو به وجود آب کافی در بدن وابسته است؛ بنابراین کودک در طول روز باید آب و مایعات کافی بنوشد.
3. زمان مصرف: بهترین زمان، یک‌بار در روز (معمولاً صبح‌ها همراه با صبحانه) است، مگر اینکه پزشک دوز را منقسم تجویز کرده باشد.

نکته: دوز دقیق دارو بر اساس وزن کودک و شدت سفتی مدفوع توسط پزشک تعیین می‌شود (معمولاً بین ۰.۴ تا ۰.۸ گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز برای دوز نگهدارنده). هرگز بدون محاسبه دقیق دوز شروع به مصرف نکنید.

آیا مصرف طولانی‌مدت پلی‌اتیلن گلیکول باعث تنبلی روده می‌شود؟

پاسخ کوتاه: خیر. این یکی از رایج‌ترین شایعات میان والدین است.

ملین‌های محرک (مانند سنا یا روغن کرچک) در صورت استفاده بی‌رویه ممکن است باعث وابستگی عضلات روده شوند، اما پلی‌اتیلن گلیکول یک ملین محرک نیست. این دارو تنها حجم آب مدفوع را تنظیم می‌کند و اثری روی اعصاب دیواره روده ندارد.

در کودکانی که ترس از دفع پیدا کرده‌اند، قطع زودهنگام دارو به دلیل ترس والدین از اعتیادآور بودن آن، باعث برگشت مجدد مدفوع سفت، پارگی مقعد (شقاق) و ماندگار شدن یبوست می‌شود.

درمان یبوست با PEG چقدر طول می‌کشد؟

بر خلاف باور برخی که تصور می‌کنند مصرف دارو باید بعد از ۱ یا ۲ هفته قطع شود:

• مرحله اولیه (پاکسازی): طی ۲۴ تا ۷۲ ساعت نخست، مدفوع نرم شده و تخلیه آغاز می‌شود.
• مرحله نگهدارنده: برای بهبود کشسانی روده بزرگ و از بین رفتن ترس کودک از دفع مدفوع، درمان نگهدارنده معمولاً حداقل ۲ ماه ادامه می‌یابد.
• قطع تدریجی (Weaning): قطع دارو نباید ناگهانی باشد؛ پس از تثبیت حرکات روده، دوز دارو طی چند هفته و زیر نظر پزشک مرحله‌به‌مرحله کم می‌شود.

مقایسه پلی‌اتیلن گلیکول با سایر ملین‌های کودکان

عوارض جانبی احتمالی و راه‌حل آن

اگرچه این دارو بسیار ایمن است، در مواردی ممکن است عوارض زیر بروز کند:

• شل شدن بیش از حد مدفوع یا اسهال: نشانه بالا بودن دوز است؛ با مشورت پزشک دوز دارو کمی کاهش داده می‌شود.
• دل‌پیچه یا حالت تهوع خفیف: با نوشیدن جرعه‌جرعه محلول و عدم مصرف شتاب‌زده برطرف می‌شود.
• بی‌اختیاری مدفوع ناشی از سرریز: گاهی نرم شدن لایه‌های پشتی و عبور مایع از اطراف مدفوع سفت قبلی باعث کثیف شدن لباس زیر می‌شود که نیاز به ارزیابی پزشک دارد.

چه زمانی باید فوراً به پزشک مراجعه کرد؟ (علائم خطر)

یبوست اغلب عملکردی است، اما در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر حتماً باید بررسی‌های تخصصی توسط پزشک انجام شود:

• وجود خون واضح در مدفوع
• استفراغ مداوم یا صفراوی (سبز رنگ)
• تورم شدید شکم همراه با بی‌قراری زیاد
• عدم وزن‌گیری مناسب و بی‌حالی کودک
• یبوست در نوزادان زیر ۶ ماه یا نوزادی که دفع مدفوع اولیه‌اش (مکونیوم) بیش از ۴۸ ساعت بعد از تولد به طول انجامیده است.

سوالات متداول والدین

از چه سنی می‌توان از پلی‌اتیلن گلیکول استفاده کرد؟

به طور معمول برای کودکان بالای ۱ تا ۲ سال به راحتی و با اطمینان تجویز می‌شود. برای شیرخواران زیر یک سال مصرف آن صرفاً باید با دستور مستقیم فوق‌تخصص گوارش یا متخصص اطفال انجام شود.

آیا در کنار مصرف این دارو نیازی به تغییر رژیم غذایی هست؟

بله. دارو تنها یک راهکار کمکی برای شکستن چرخه درد است. اصلاح رژیم غذایی شامل افزایش آب دریافتی، استفاده از سبزیجات، میوه‌های فیبردار (مثل آلو، گلابی، انجیر) و فعالیت بدنی، پایه‌های اصلی درمان ماندگار هستند.

اگر یک نوبت مصرف دارو فراموش شد چه کنیم؟

به محض یادآوری دوز را به کودک بدهید، اما اگر به نوبت بعدی نزدیک شده‌اید، دوز دارو را دوبرابر نکنید.

منابع علمی:

American Academy of Pediatrics (AAP) - Constipation in Children (HealthyChildren.org)

NASPGHAN / ESPGHAN Clinical Practice Guidelines for the Management of Functional Constipation in Infants and Children

NHS - Constipation in Children and Osmotic Laxatives Guidance

تاریخ آخرین بررسی و به‌روزرسانی علمی: ۱ مهر ۱۴۰۵ (۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶)