دیسپلازی تکاملی لگن چیست؟

دیسپلازی تکاملی لگن یا DDH اصطلاحی برای مجموعه‌ای از اختلالات رشد مفصل ران است. این اختلال می‌تواند از ناپایداری مفصل تا نیمه‌دررفتگی یا دررفتگی کامل سر استخوان ران متغیر باشد.

مفصل ران از دو بخش اصلی تشکیل شده است:

سر استخوان ران یا فمور
حفره‌ای در استخوان لگن به نام استابولوم

در حالت طبیعی، سر استخوان ران به‌خوبی داخل حفره لگن قرار می‌گیرد و مفصل امکان حرکت مناسب را فراهم می‌کند. در DDH، شکل یا عمق حفره، وضعیت سر استخوان ران یا پایداری مفصل می‌تواند دچار اختلال باشد.

این بیماری فقط به معنای «دررفتگی کامل» نیست؛ بنابراین استفاده از عبارت «دررفتگی فمور» برای تمام موارد DDH دقیق نیست.

اگر DDH به‌موقع تشخیص داده نشود، ممکن است با گذشت زمان باعث محدودیت حرکتی، اختلال راه رفتن، تغییر شکل مفصل و افزایش خطر مشکلات زودرس مفصل ران شود. تشخیص و درمان زودهنگام معمولاً شانس نتیجه مطلوب را افزایش می‌دهد.

آیا دیسپلازی لگن از بدو تولد وجود دارد؟

ممکن است DDH هنگام تولد وجود داشته باشد، اما واژه «تکاملی» به این دلیل استفاده می‌شود که وضعیت مفصل می‌تواند در طول ماه‌های نخست زندگی تغییر کند و برخی موارد نیز بعداً آشکار شوند.

به همین دلیل، معاینه لگن فقط یک بار در بیمارستان هنگام تولد کافی نیست و پزشک باید لگن کودک را در ویزیت‌های دوره‌ای نیز بررسی کند. آکادمی اطفال آمریکا توصیه می‌کند بررسی لگن در معاینات منظم کودک ادامه پیدا کند تا زمانی که کودک به‌طور طبیعی راه برود.

عوامل خطر دیسپلازی لگن در کودکان

DDH می‌تواند بدون وجود هیچ عامل خطر شناخته‌شده‌ای رخ دهد، اما برخی شرایط احتمال آن را افزایش می‌دهند.

جنسیت دختر

DDH در دختران شایع‌تر از پسران است و جنسیت مؤنث یکی از عوامل خطر شناخته‌شده محسوب می‌شود. با این حال، پسران نیز ممکن است به DDH مبتلا شوند و نباید به دلیل جنسیت، بررسی کودک کنار گذاشته شود.

وضعیت بریچ هنگام تولد

قرار گرفتن جنین در وضعیت بریچ، به‌ویژه زمانی که پاها در وضعیت خاصی قرار گرفته باشند، از عوامل خطر مهم DDH است. به همین دلیل سابقه بریچ باید هنگام ارزیابی کودک به پزشک اطلاع داده شود.

سابقه خانوادگی

اگر یکی از اعضای نزدیک خانواده سابقه DDH داشته باشد، احتمال ابتلای کودک افزایش پیدا می‌کند. بنابراین پزشک هنگام بررسی نوزاد درباره سابقه مشکلات مفصل ران در خانواده سؤال می‌کند.

اولین فرزند بودن

اولین فرزند خانواده نیز در برخی منابع به‌عنوان یکی از عوامل مرتبط با افزایش خطر گزارش شده است. این عامل به‌تنهایی به معنای ابتلای کودک نیست و در کنار سایر عوامل و معاینه بالینی تفسیر می‌شود.

وضعیت نامناسب پاها هنگام قنداق کردن

قنداق کردن نوزاد به‌گونه‌ای که پاها کاملاً صاف و به هم فشرده شوند، می‌تواند برای رشد طبیعی مفصل ران نامناسب باشد.

اگر والدین کودک را قنداق می‌کنند، باید اجازه دهند پاها و لگن فضای کافی برای خم شدن و حرکت داشته باشند. به این روش گاهی قنداق سالم برای لگن یا hip-healthy swaddling گفته می‌شود.

نقش هورمون‌ها در دیسپلازی لگن

تأثیر هورمون‌های دوران بارداری بر شل شدن رباط‌ها به‌عنوان یکی از عوامل احتمالی در ایجاد ناپایداری مفصل مطرح شده است، اما DDH نتیجه یک عامل منفرد نیست.

بنابراین بهتر است آن را به «افزایش استروژن» یا یک علت هورمونی مشخص نسبت ندهیم. عوامل ژنتیکی، وضعیت جنین، عوامل مکانیکی و ویژگی‌های رشد مفصل می‌توانند در ایجاد این اختلال نقش داشته باشند.

علائم دیسپلازی لگن در نوزاد چیست؟

DDH در بسیاری از نوزادان ممکن است در ظاهر هیچ علامت واضحی نداشته باشد. به همین دلیل معاینه پزشکی اهمیت زیادی دارد.

علائمی که ممکن است پزشک یا والدین متوجه آنها شوند عبارت‌اند از:

محدودیت حرکت یکی از پاها
تفاوت در میزان باز شدن دو پا
کوتاه‌تر به نظر رسیدن یک پا
نامتقارن بودن چین‌های ران یا باسن
احساس ناپایداری مفصل هنگام معاینه
قرار گرفتن غیرطبیعی پا
در موارد دیرتشخیص‌داده‌شده، لنگیدن هنگام راه رفتن

البته وجود چین‌های پوستی نامتقارن به‌تنهایی به معنی ابتلای کودک به DDH نیست و تشخیص نباید فقط بر اساس ظاهر چین‌های ران انجام شود.

علائم دیسپلازی لگن در کودکانی که راه می‌روند

وقتی DDH دیر تشخیص داده شود، ممکن است علائم واضح‌تری ایجاد شود.

برای مثال:

لنگیدن
راه رفتن با الگوی غیرطبیعی
کوتاه‌تر به نظر رسیدن یک پا
محدودیت حرکت مفصل ران
درگیری دوطرفه و ایجاد راه رفتن غیرطبیعی در هر دو طرف

گاهی کودک مبتلا ممکن است درد مشخصی نداشته باشد. بنابراین طبیعی به نظر رسیدن کودک از نظر درد، DDH را به‌طور کامل رد نمی‌کند.

معاینه لگن نوزاد چگونه انجام می‌شود؟

پزشک در معاینه نوزاد، لگن را در وضعیت‌های خاصی قرار می‌دهد و پایداری سر استخوان ران را بررسی می‌کند.

دو مانور شناخته‌شده در معاینه نوزاد عبارت‌اند از:

مانور بارلو

در مانور بارلو، پزشک بررسی می‌کند که آیا مفصل لگن ناپایدار است و آیا سر استخوان ران قابلیت جابه‌جایی از حفره را دارد یا خیر.

مانور اورتولانی

در مانور اورتولانی، پزشک بررسی می‌کند که آیا سر استخوان ران که از وضعیت طبیعی خارج شده، با مانور مناسب دوباره داخل حفره قرار می‌گیرد یا خیر.

این مانورها باید توسط فرد آموزش‌دیده انجام شوند و والدین نباید برای بررسی لگن، پاهای نوزاد را خودشان تحت فشار قرار دهند.

همچنین با افزایش سن، ارزش برخی یافته‌های معاینه تغییر می‌کند و پزشک باید متناسب با سن کودک از روش‌های مناسب ارزیابی استفاده کند.

سونوگرافی لگن نوزاد چه زمانی انجام می‌شود؟

در نوزادان کم‌سن، استخوان‌های مفصل ران هنوز به‌طور کامل استخوانی نشده‌اند؛ به همین دلیل سونوگرافی می‌تواند برای بررسی ساختار و پایداری مفصل مفید باشد.

با این حال، انجام سونوگرافی برای تمام نوزادان بدون توجه به معاینه و عوامل خطر، به‌طور عمومی توصیه نمی‌شود. AAOS شواهد کافی برای غربالگری سونوگرافیک همگانی همه نوزادان پیدا نکرده است.

در کودکانی که عوامل خطر مهم مانند وضعیت بریچ، سابقه خانوادگی یا ناپایداری بالینی دارند، پزشک ممکن است تصویربرداری را توصیه کند. زمان دقیق تصویربرداری به شرایط کودک و نظر پزشک بستگی دارد.

رادیوگرافی لگن در چه سنی کاربرد بیشتری دارد؟

با افزایش سن، استخوانی شدن بخش‌های مختلف مفصل ران باعث می‌شود رادیوگرافی لگن برای ارزیابی DDH کاربرد بیشتری پیدا کند.

بنابراین انتخاب بین سونوگرافی و رادیوگرافی به سن کودک و شرایط بالینی بستگی دارد و نمی‌توان برای همه کودکان یک آزمایش تصویربرداری ثابت تجویز کرد.

CT و MRI نیز در شرایط خاص ممکن است مورد استفاده قرار گیرند؛ اما معمولاً برای تشخیص اولیه DDH در همه کودکان ضروری نیستند.

آیا همه نوزادان باید سونوگرافی لگن انجام دهند؟

خیر. در حال حاضر شواهد از انجام سونوگرافی همگانی برای تمام نوزادان حمایت نمی‌کند.

روش ارزیابی معمول شامل:

بررسی عوامل خطر
معاینه بالینی در بدو تولد
ادامه معاینات در ویزیت‌های دوره‌ای
انجام تصویربرداری در صورت وجود عوامل خطر یا یافته‌های مشکوک

است.

در بعضی شرایط، به‌ویژه نوزادان بریچ، پزشک ممکن است حتی در صورت طبیعی بودن معاینه، تصویربرداری را توصیه کند.

درمان دیسپلازی لگن چگونه انجام می‌شود؟

درمان به عوامل مختلفی مانند سن کودک، شدت ناپایداری یا دررفتگی، وضعیت مفصل در تصویربرداری و پاسخ به درمان بستگی دارد.

هدف درمان این است که سر استخوان ران در موقعیت مناسب داخل حفره لگن قرار بگیرد و رشد طبیعی مفصل تا حد امکان حفظ شود.

پاولیک هارنس

در شیرخواران کم‌سن، یکی از روش‌های رایج درمانی استفاده از Pavlik harness یا هارنس پاولیک است.

این وسیله پاها را در وضعیت مناسب قرار می‌دهد تا سر استخوان ران در وضعیت مطلوب داخل حفره لگن باقی بماند و مفصل فرصت رشد طبیعی پیدا کند.

اما پاولیک برای تمام انواع DDH و در همه سنین مناسب نیست و استفاده از آن باید توسط متخصص ارتوپدی کودکان و همراه با پیگیری بالینی و تصویربرداری انجام شود.

شواهد موجود نشان می‌دهد درمان غیرجراحی با بریس در شیرخواران کم‌سن، بخش مهمی از درمان DDH است، اما انتخاب نوع بریس و زمان شروع آن به وضعیت دقیق مفصل بستگی دارد.

جااندازی بسته

اگر DDH در سن بالاتری تشخیص داده شود یا درمان با بریس موفق نباشد، ممکن است پزشک جااندازی بسته را توصیه کند.

در این روش، سر استخوان ران بدون ایجاد برش بزرگ جراحی به داخل حفره هدایت می‌شود و معمولاً پس از آن برای حفظ موقعیت مفصل از گچ مخصوص استفاده می‌شود.

جراحی باز

در برخی کودکان، به‌ویژه در موارد دیرتشخیص‌داده‌شده یا زمانی که جااندازی بسته موفق نباشد، جراحی باز ممکن است لازم شود.

در سنین بالاتر یا در صورت وجود تغییرات ساختاری قابل‌توجه، ممکن است جراحی‌های تکمیلی روی استخوان لگن یا فمور نیز مورد نیاز باشد.

بنابراین نمی‌توان گفت تمام کودکان در یک سن مشخص به یک نوع جراحی نیاز دارند؛ برنامه درمانی باید بر اساس وضعیت هر کودک تعیین شود.

آیا فیزیوتراپی برای دیسپلازی لگن لازم است؟

توانبخشی می‌تواند در بعضی مراحل درمان یا پس از جراحی برای بازگشت عملکرد حرکتی کودک مفید باشد، اما فیزیوتراپی جایگزین جااندازی و درمان تخصصی DDH نیست.

نوع و زمان تمرین‌ها باید بر اساس درمان انجام‌شده و نظر متخصص ارتوپدی کودکان تعیین شود.

والدین نیز نباید بدون آموزش تخصصی، پاهای کودک را به‌صورت کششی یا اجباری حرکت دهند.

دررفتگی لگن ناشی از ضربه با DDH چه تفاوتی دارد؟

این دو وضعیت نباید با یکدیگر اشتباه گرفته شوند.

DDH یک اختلال تکاملی مفصل ران است که معمولاً در شیرخواران و کودکان خردسال بررسی می‌شود.

اما دررفتگی تروماتیک لگن معمولاً در اثر یک ضربه شدید مانند تصادف یا آسیب قابل‌توجه ایجاد می‌شود و یک وضعیت اورژانسی ارتوپدی است.

دررفتگی تروماتیک می‌تواند با:

درد شدید ناگهانی
ناتوانی در حرکت دادن پا
قرار گرفتن پا در وضعیت غیرطبیعی
تغییر ظاهری اندام
تورم یا آسیب‌های همراه

همراه باشد.

اگر کودک پس از ضربه شدید دچار درد شدید لگن، تغییر شکل پا یا ناتوانی در حرکت شد، نباید تلاش کرد مفصل را در خانه جا انداخت. کودک باید فوراً ارزیابی پزشکی شود.

آیا DDH می‌تواند در آینده باعث آرتروز شود؟

DDH درمان‌نشده یا باقی‌ماندن تغییرات ساختاری مفصل می‌تواند خطر مشکلات عملکردی و تخریب زودرس مفصل ران را افزایش دهد.

با این حال، نباید به والدین گفته شود که اگر کودک مبتلا باشد «حتماً در آینده دچار آرتروز می‌شود». نتیجه بیماری به شدت اختلال، زمان تشخیص، کیفیت جااندازی، رشد مفصل و پیگیری طولانی‌مدت بستگی دارد.

تشخیص زودهنگام و درمان مناسب می‌تواند احتمال عوارض طولانی‌مدت را کاهش دهد.

چگونه از مشکلات لگن کودک پیشگیری کنیم؟

همه موارد DDH قابل پیشگیری نیستند، اما می‌توان برخی عوامل قابل اصلاح را مدیریت کرد.

قنداق کردن صحیح

اگر نوزاد قنداق می‌شود، پاها نباید به‌صورت صاف و محکم به هم چسبانده شوند. لگن و زانوها باید امکان خم شدن و حرکت داشته باشند.

توجه به عوامل خطر

اگر نوزاد:

بریچ بوده است،
سابقه خانوادگی DDH دارد،
یا پزشک هنگام معاینه ناپایداری لگن را مطرح کرده است،

والدین باید این موضوع را در ویزیت‌های بعدی نیز پیگیری کنند.

انجام معاینات دوره‌ای

حتی اگر معاینه اولیه طبیعی باشد، ویزیت‌های منظم کودک اهمیت دارند؛ زیرا برخی موارد DDH ممکن است بعداً آشکار شوند.

چه زمانی باید کودک را سریع‌تر به پزشک نشان داد؟

در موارد زیر بهتر است ارزیابی پزشکی انجام شود:

محدودیت واضح حرکت یک پا
تفاوت محسوس طول پاها
کاهش باز شدن یکی از مفصل‌های ران
لنگیدن کودک
راه رفتن غیرطبیعی
سابقه بریچ همراه با نگرانی درباره لگن
سابقه خانوادگی DDH
مشاهده ناپایداری مفصل توسط پزشک
درد یا ناتوانی در حرکت پس از آسیب

اگر کودک پس از یک ضربه شدید دچار درد شدید، تغییر شکل پا یا لگن، یا ناتوانی در حرکت دادن اندام شده است، این وضعیت با DDH معمولی متفاوت است و نیاز به ارزیابی فوری دارد.

پرسش‌های متداول

آیا دررفتگی لگن فقط در دختران اتفاق می‌افتد؟

خیر. DDH در دختران شایع‌تر است، اما پسران نیز ممکن است به آن مبتلا شوند.

آیا چین‌های نامتقارن ران به معنی دررفتگی لگن است؟

خیر. نامتقارن بودن چین‌های ران به‌تنهایی تشخیص DDH نیست و باید همراه با معاینه و در صورت نیاز تصویربرداری ارزیابی شود.

آیا هر نوزاد باید سونوگرافی لگن انجام دهد؟

خیر. غربالگری تصویری همگانی برای همه نوزادان توصیه نمی‌شود. پزشک بر اساس معاینه و عوامل خطر درباره نیاز به تصویربرداری تصمیم می‌گیرد.

آیا پاولیک هارنس برای همه کودکان مبتلا مناسب است؟

خیر. پاولیک بیشتر در شیرخواران کم‌سن استفاده می‌شود و انتخاب آن به نوع و شدت DDH و وضعیت مفصل بستگی دارد.

آیا می‌توان پاولیک را در خانه تنظیم کرد؟

خیر. تنظیم و تغییر وضعیت هارنس باید طبق دستور متخصص انجام شود. تغییر خودسرانه وضعیت آن می‌تواند درمان را مختل کند.

آیا قنداق کردن باعث دررفتگی لگن می‌شود؟

قنداق کردن به‌خودی‌خود ممنوع نیست، اما اگر پاهای نوزاد را محکم و صاف به هم فشار دهد، برای رشد مفصل ران مناسب نیست. قنداق باید اجازه دهد پاها آزادانه خم و باز شوند.

جمع‌بندی

دیسپلازی تکاملی لگن یا DDH یک اختلال طیفی در رشد و پایداری مفصل ران است که می‌تواند از ناپایداری خفیف تا نیمه‌دررفتگی و دررفتگی کامل متغیر باشد.

دختر بودن، وضعیت بریچ، سابقه خانوادگی و برخی عوامل مکانیکی از عوامل افزایش‌دهنده خطر هستند، اما DDH ممکن است بدون هیچ‌کدام از این عوامل نیز ایجاد شود.

معاینه منظم لگن در دوران شیرخوارگی اهمیت زیادی دارد و در صورت وجود عوامل خطر یا یافته‌های مشکوک، پزشک ممکن است سونوگرافی یا رادیوگرافی را توصیه کند. درمان نیز بر اساس سن و وضعیت مفصل انتخاب می‌شود و می‌تواند شامل مشاهده و پیگیری، بریس‌هایی مانند پاولیک، جااندازی بسته یا جراحی باشد.

نکته مهم این است که «دیسپلازی تکاملی لگن» را نباید با «دررفتگی تروماتیک لگن» یکی دانست. دررفتگی ناشی از ضربه شدید یک وضعیت اورژانسی است و نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارد.

تشخیص زودهنگام DDH می‌تواند از مشکلات جدی‌تر در آینده جلوگیری کند؛ بنابراین انجام معاینات دوره‌ای کودک و پیگیری عوامل خطر، بخش مهمی از مراقبت سلامت اوست.