علت آبله مرغان چیست؟
عامل آبله مرغان ویروس واریسلا زوستر است. این ویروس پس از ورود به بدن می‌تواند باعث ایجاد تب و بثورات پوستی مشخص بیماری شود.
پس از بهبود آبله مرغان، ویروس به‌طور کامل از بدن حذف نمی‌شود و می‌تواند سال‌ها در حالت نهفته باقی بماند. فعال شدن مجدد آن در سال‌های بعد می‌تواند باعث بیماری زونا شود.
آبله مرغان چگونه منتقل می‌شود؟
آبله مرغان یکی از بیماری‌های بسیار مسری است و عمدتاً از طریق تماس نزدیک با فرد مبتلا و ذرات حاوی ویروس منتقل می‌شود.
راه‌های انتقال شامل موارد زیر است:
- تماس نزدیک با فرد مبتلا
- تماس با مایع داخل تاول‌ها
- استنشاق ذرات تنفسی حاوی ویروس
- تماس با فرد مبتلا به زونا، در صورتی که فرد در معرض تماس با ضایعات پوستی عفونی قرار بگیرد
برخلاف تصور رایج، لازم نیست حتماً فرد مستقیماً تاول کودک را لمس کند تا بیماری منتقل شود.
فرد مبتلا معمولاً ۱ تا ۲ روز پیش از ظاهر شدن بثورات می‌تواند ویروس را منتقل کند و تا زمانی که همه ضایعات پوستی خشک و دلمه‌بسته شوند، مسری باقی می‌ماند.
دوره کمون آبله مرغان چقدر است؟
پس از تماس با ویروس، معمولاً حدود ۱۰ تا ۲۱ روز طول می‌کشد تا علائم بیماری ظاهر شوند.
بنابراین ممکن است کودک امروز با فرد مبتلا تماس داشته باشد، اما علائم آبله مرغان تا چندین روز بعد ظاهر نشوند.
علائم آبله مرغان در کودکان چیست؟
علائم ممکن است از کودکی به کودک دیگر متفاوت باشد. در برخی کودکان ابتدا علائم عمومی بیماری ظاهر می‌شود و سپس بثورات پوستی ایجاد می‌شوند.
علائم اولیه
یک تا دو روز پیش از شروع بثورات ممکن است موارد زیر دیده شود:
- تب
- خستگی و بی‌حالی
- کاهش اشتها
- سردرد
- احساس ناخوشی عمومی
در کودکان، این علائم ممکن است خفیف باشند و گاهی بثورات پوستی اولین علامت واضح بیماری باشند.
بثورات پوستی آبله مرغان
مهم‌ترین علامت آبله مرغان، بثورات پوستی است.
این ضایعات معمولاً به این شکل پیشرفت می‌کنند:
لکه‌های قرمز → برجستگی‌های کوچک → تاول‌های پر از مایع → خشک شدن و تشکیل دلمه
بثورات معمولاً خارش دارند و ممکن است ابتدا روی صورت، قفسه سینه و پشت ظاهر شوند و سپس در قسمت‌های دیگر بدن گسترش پیدا کنند.
ضایعات می‌توانند در پوست سر، صورت، تنه، دست‌ها و پاها دیده شوند و حتی مخاط دهان، پلک‌ها یا ناحیه تناسلی را نیز درگیر کنند.
یکی از ویژگی‌های آبله مرغان این است که همه ضایعات هم‌زمان در یک مرحله نیستند؛ ممکن است در یک قسمت بدن تاول تازه وجود داشته باشد و در قسمت دیگر، ضایعات در حال خشک شدن باشند.
در برخی کودکان تعداد تاول‌ها زیاد است و در برخی دیگر فقط تعداد محدودی ضایعه دیده می‌شود.
آبله مرغان چند روز طول می‌کشد؟
خود بیماری معمولاً حدود ۴ تا ۷ روز طول می‌کشد، اگرچه برطرف شدن کامل همه ضایعات پوستی ممکن است بیشتر زمان ببرد.
معمولاً حدود یک هفته طول می‌کشد تا تمام تاول‌ها خشک و دلمه‌بسته شوند.
بنابراین نباید «۱۰ تا ۱۴ روز» یا یک عدد ثابت را برای همه کودکان به‌عنوان مدت بیماری در نظر گرفت.
کودک مبتلا به آبله مرغان تا چه زمانی مسری است؟
کودک معمولاً از ۱ تا ۲ روز پیش از شروع بثورات مسری است و تا زمانی که تمام ضایعات تاول‌دار خشک و دلمه‌بسته شوند می‌تواند بیماری را منتقل کند.
بنابراین صرفاً کم شدن تب یا بهتر شدن حال عمومی کودک به معنی پایان دوره سرایت نیست.
اگر کودک واکسینه‌شده به نوع خفیف آبله مرغان مبتلا شود و ضایعات آن به شکل معمول دلمه نبندند، معیار دیگری مانند نداشتن ضایعه جدید طی ۲۴ ساعت می‌تواند برای تعیین پایان دوره سرایت استفاده شود.
آیا آبله مرغان با حمام کردن بدتر می‌شود؟
خیر.
حمام کردن باعث پخش شدن آبله مرغان روی بدن نمی‌شود. حمام خنک یا ولرم حتی می‌تواند به کاهش خارش و ناراحتی کودک کمک کند.
برای مراقبت از پوست می‌توان:
- کودک را با آب خنک یا ولرم حمام کرد.
- در صورت مناسب بودن شرایط، از حمام جو دوسر یا مقدار مناسب جوش‌شیرین استفاده کرد.
- پس از حمام، پوست را به‌آرامی خشک کرد و حوله را روی تاول‌ها نکشید.
- از صابون‌های تحریک‌کننده یا محصولات معطر در صورت تشدید خارش استفاده نکرد.
حمام کردن همچنین می‌تواند به تمیز نگه داشتن پوست و کاهش خطر عفونت ثانویه کمک کند.
برای کاهش خارش آبله مرغان چه کنیم؟
خارش یکی از آزاردهنده‌ترین علائم آبله مرغان است و کنترل آن اهمیت دارد؛ زیرا خاراندن ضایعات می‌تواند باعث عفونت باکتریایی پوست و باقی ماندن جای زخم شود.
برای کاهش خارش می‌توان:
- از حمام خنک یا ولرم استفاده کرد.
- در صورت مناسب بودن، از حمام جو دوسر یا جوش‌شیرین کمک گرفت.
- روی بعضی ضایعات از لوسیون کالامین استفاده کرد.
- ناخن‌های کودک را کوتاه نگه داشت.
- دست‌های کودک را تمیز نگه داشت.
- از خاراندن و کندن دلمه‌ها جلوگیری کرد.
- در صورت خارش شدید، درباره داروی مناسب با پزشک یا داروساز مشورت کرد.
داروهای ضدخارش خوراکی در بعضی کودکان قابل استفاده هستند، اما انتخاب دارو و مقدار مصرف باید بر اساس سن کودک و شرایط او باشد.
برای تب آبله مرغان چه دارویی مناسب است؟
اگر کودک تب دارد و ناراحت است، استامینوفن می‌تواند برای کاهش ناراحتی و تب استفاده شود؛ مقدار مصرف باید بر اساس وزن و دستور پزشک یا فرآورده دارویی باشد.
چرا آسپرین در آبله مرغان ممنوع است؟
به کودکان مبتلا به آبله مرغان نباید آسپرین یا داروهای حاوی سالیسیلات داده شود، زیرا مصرف آن با سندرم ری، یک عارضه نادر اما بسیار جدی که می‌تواند مغز و کبد را درگیر کند، ارتباط دارد.
آیا ایبوپروفن برای آبله مرغان مناسب است؟
این نکته نسبت به متن‌های قدیمی اهمیت زیادی دارد: ایبوپروفن معمولاً در آبله مرغان توصیه نمی‌شود، مگر اینکه پزشک مصرف آن را مناسب بداند.
CDC و آکادمی اطفال آمریکا توصیه می‌کنند در صورت امکان از ایبوپروفن در کودکان مبتلا به آبله مرغان اجتناب شود، زیرا با عفونت‌های شدید باکتریایی پوست ارتباط داشته است.
اگر کودک آبله مرغان دارد چه غذاهایی بخورد؟
اگر ضایعات داخل دهان ایجاد شده باشند، خوردن برخی غذاها می‌تواند دردناک شود.
در این شرایط می‌توان:
- مایعات کافی به کودک داد.
- غذاهای نرم و راحت برای بلع انتخاب کرد.
- از غذاهای بسیار تند، شور یا اسیدی در صورت تحریک زخم‌های دهان پرهیز کرد.
- نوشیدنی‌های خنک را در صورت تحمل کودک امتحان کرد.
در این مرحله دریافت مایعات اهمیت زیادی دارد، به‌خصوص اگر کودک به دلیل درد دهان تمایل کمتری به خوردن و نوشیدن داشته باشد.
آیا کودک مبتلا به آبله مرغان باید استراحت کند؟
کودک باید متناسب با حال عمومی خود استراحت کند. الزام به استراحت مطلق وجود ندارد، اما تا زمانی که تب دارد یا حال عمومی مناسبی ندارد، بهتر است در خانه بماند و از تماس نزدیک با دیگران دور باشد.
پس از برطرف شدن تب و زمانی که کودک احساس بهتری دارد، می‌تواند فعالیت‌های معمول خود را به‌تدریج از سر بگیرد؛ اما تا پایان دوره سرایت نباید به محیط‌هایی مانند مهدکودک یا مدرسه برگردد.
چگونه از عفونت پوستی ثانویه جلوگیری کنیم؟
یکی از عوارض مهم آبله مرغان، عفونت باکتریایی ضایعات پوستی است.
برای کاهش خطر:
- کودک را تشویق کنید تا تاول‌ها را نخراشد.
- ناخن‌ها را کوتاه کنید.
- دست‌ها را مرتب با آب و صابون بشویید.
- پوست را تمیز نگه دارید.
- دلمه‌ها را نکنید.
- در صورت ایجاد زخم باز، قرمزی یا ترشح، با پزشک مشورت کنید.
اگر اطراف تاول‌ها به‌طور فزاینده‌ای قرمز، گرم، متورم یا دردناک شد یا از ضایعه چرک خارج شد، احتمال عفونت باکتریایی وجود دارد و کودک باید ارزیابی پزشکی شود.
عوارض آبله مرغان چیست؟
بیشتر کودکان سالم بدون عارضه جدی بهبود پیدا می‌کنند، اما آبله مرغان می‌تواند در برخی افراد عوارض ایجاد کند.
از جمله عوارض احتمالی:
- عفونت باکتریایی پوست و بافت نرم
- کم‌آبی بدن
- پنومونی
- التهاب مغز یا مخچه
- عوارض عصبی نادر
- عفونت‌های شدید در افراد دارای ضعف سیستم ایمنی
خطر بیماری شدید در نوزادان، نوجوانان، بزرگسالان، زنان باردار و افراد دارای ضعف سیستم ایمنی بیشتر است.
چه کودکانی بیشتر در معرض آبله مرغان شدید هستند؟
برخی شرایط می‌توانند خطر عوارض را افزایش دهند، از جمله:
- ضعف سیستم ایمنی
- برخی سرطان‌ها مانند لوسمی
- دریافت داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی
- مصرف طولانی‌مدت کورتیکواستروئیدها
- سن بسیار پایین
- نوجوانی و بزرگسالی
بنابراین اگر کودکی داروی سرکوب‌کننده سیستم ایمنی مصرف می‌کند یا بیماری زمینه‌ای مهم دارد، در صورت تماس با فرد مبتلا یا بروز علائم آبله مرغان باید سریع‌تر با پزشک تماس گرفت.
چه زمانی برای آبله مرغان باید به پزشک مراجعه کرد؟
در بیشتر کودکان سالم، بیماری را می‌توان با مراقبت حمایتی مدیریت کرد؛ اما در شرایط زیر باید با پزشک تماس گرفت:
- تب بیشتر از ۴ روز ادامه پیدا کند.
- تب پس از بهتر شدن دوباره برگردد.
- تب بالا باشد یا حال عمومی کودک به‌طور واضح بدتر شود.
- اطراف ضایعات قرمز، گرم، متورم یا دردناک شود.
- از ضایعات چرک خارج شود.
- کودک دچار استفراغ مکرر شود.
- کودک به‌سختی بیدار شود یا گیج به نظر برسد.
- کودک دچار سفتی گردن یا مشکل در راه رفتن شود.
- تنفس دشوار یا سرفه شدید ایجاد شود.
- درد شدید شکم ایجاد شود.
- ضایعات پوستی خونریزی کنند یا شبیه کبودی شوند.
چه زمانی آبله مرغان یک وضعیت اورژانسی است؟
اگر کودک دچار اختلال هوشیاری، مشکل شدید تنفسی، تشنج، سفتی گردن، بی‌حالی شدید یا علائم کم‌آبی شدید شود، باید فوراً برای دریافت مراقبت پزشکی اقدام کرد.
همچنین نوزادان کم‌سن و کودکانی که ضعف سیستم ایمنی دارند، در صورت تماس یا ابتلا نیازمند توجه پزشکی سریع‌تری هستند.
آیا آبله مرغان در نوزادان خطرناک‌تر است؟
آبله مرغان در نوزادان می‌تواند شدیدتر باشد و بنابراین نباید علائم آن را صرفاً یک بیماری معمول دوران کودکی در نظر گرفت.
اگر نوزاد با فرد مبتلا تماس داشته یا علائمی مانند تب و بثورات پوستی پیدا کرده است، به‌ویژه در سنین پایین، بهتر است با پزشک تماس گرفته شود.
آبله مرغان و بارداری
آبله مرغان در دوران بارداری می‌تواند برای مادر و جنین خطرناک باشد.
اگر فرد بارداری که سابقه ابتلا یا واکسیناسیون ندارد با فرد مبتلا به آبله مرغان تماس داشته باشد، نباید منتظر بروز علائم بماند و باید هرچه سریع‌تر با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرد.
برای برخی افراد پرخطر که واکسن برایشان مناسب نیست، ممکن است پس از تماس، ایمونوگلوبولین اختصاصی واریسلا (VariZIG) برای کاهش خطر بیماری شدید در نظر گرفته شود. این درمان باید هرچه سریع‌تر و حداکثر در بازه توصیه‌شده پس از تماس انجام شود.
واکسن واریسلا نیز در دوران بارداری استفاده نمی‌شود.
اگر کودک با فرد مبتلا تماس داشته باشد چه کنیم؟
اگر کودک هنوز آبله مرغان نگرفته و واکسینه نشده است، تماس با فرد مبتلا به معنی قطعی بودن ابتلا نیست؛ اما خطر ابتلا قابل‌توجه است.
در صورت تماس، بهتر است والدین با پزشک یا مرکز واکسیناسیون تماس بگیرند تا وضعیت ایمنی کودک بررسی شود.
برای افراد واجد شرایط که ایمنی ندارند، واکسن واریسلا ideally در ۳ تا ۵ روز نخست پس از تماس می‌تواند از بیماری جلوگیری کند یا شدت آن را کاهش دهد. حتی اگر بیشتر از ۵ روز گذشته باشد، ممکن است واکسن همچنان برای ایجاد ایمنی در آینده توصیه شود.
افراد پرخطری که نمی‌توانند واکسن دریافت کنند، ممکن است به پیشگیری با ایمونوگلوبولین واریسلا نیاز داشته باشند. این موضوع باید توسط پزشک ارزیابی شود.
واکسن آبله مرغان چه زمانی تزریق می‌شود؟
برنامه واکسیناسیون بسته به کشور و برنامه ملی ایمن‌سازی متفاوت است؛ بنابراین والدین باید برنامه رسمی واکسیناسیون محل زندگی خود را ملاک قرار دهند.
برای نمونه، در برنامه روتین CDC:
- دوز اول: ۱۲ تا ۱۵ ماهگی
- دوز دوم: ۴ تا ۶ سالگی
دو دوز واکسن محافظت بسیار خوبی در برابر آبله مرغان ایجاد می‌کنند و در صورت ابتلا پس از واکسیناسیون، بیماری معمولاً خفیف‌تر است.
بنابراین توصیه قدیمی «واکسن آبله مرغان در ۹ ماهگی» را نباید به‌عنوان برنامه عمومی واکسیناسیون مطرح کرد.
آیا واکسن آبله مرغان کاملاً از ابتلا جلوگیری می‌کند؟
هیچ واکسنی محافظت صددرصدی در برابر همه موارد بیماری ایجاد نمی‌کند، اما دو دوز واکسن به‌طور قابل‌توجهی خطر ابتلا و به‌خصوص بیماری شدید را کاهش می‌دهد.
افرادی که پس از واکسیناسیون به آبله مرغان مبتلا می‌شوند معمولاً تعداد ضایعات کمتر و تب خفیف‌تری دارند.
آیا می‌توان دوباره به آبله مرغان مبتلا شد؟
ابتلا به آبله مرغان معمولاً ایمنی طولانی‌مدتی ایجاد می‌کند و ابتلای مجدد غیرشایع است.
بنابراین عبارت «ابتلا به آبله مرغان برای همیشه و بدون استثنا فرد را مصون می‌کند» دقیق نیست؛ موارد نادر ابتلای مجدد ممکن است رخ دهد.
از طرف دیگر، ویروس واریسلا زوستر پس از بیماری در بدن باقی می‌ماند و سال‌ها بعد می‌تواند دوباره فعال شود و باعث زونا شود.
آیا نوزاد از مادر مبتلا به آبله مرغان ایمنی می‌گیرد؟
آنتی‌بادی‌های مادر می‌توانند در دوران بارداری از طریق جفت به جنین منتقل شوند، اما میزان و مدت این محافظت محدود و وابسته به شرایط مادر و نوزاد است.
بنابراین نمی‌توان گفت نوزاد تا یک سالگی به دلیل ابتلای قبلی مادر یا شیردهی، به‌طور کامل در برابر آبله مرغان مصون است.
اگر مادر در دوران بارداری به آبله مرغان مبتلا شود، زمان ابتلا نسبت به زمان زایمان اهمیت زیادی دارد و در برخی شرایط می‌تواند برای نوزاد خطر ایجاد کند. در چنین شرایطی ارزیابی پزشکی ضروری است.
آیا کودک مبتلا به آبله مرغان باید از کودکان دیگر جدا شود؟
بله، تا پایان دوره سرایت.
کودک باید از تماس نزدیک با افرادی که ممکن است در برابر ویروس ایمنی نداشته باشند، به‌خصوص نوزادان، زنان باردار و افراد دارای ضعف سیستم ایمنی دور نگه داشته شود.
معیار پایان دوره سرایت، خشک و دلمه‌بسته شدن تمام ضایعات است، نه صرفاً گذشتن یک هفته از شروع بیماری.
آیا آبله مرغان درمان اختصاصی دارد؟
در کودکان سالم، درمان معمولاً حمایتی است؛ یعنی هدف، کاهش تب، خارش، درد و پیشگیری از کم‌آبی و عفونت پوستی است.
با این حال، در بعضی افراد که خطر بیماری متوسط تا شدید در آنها بیشتر است، پزشک ممکن است داروی ضدویروس مانند آسیکلوویر یا والاسیکلوویر را در نظر بگیرد. این داروها زمانی بیشترین اثر را دارند که در اوایل بیماری و ترجیحاً در ۲۴ ساعت نخست شروع بثورات آغاز شوند.
بنابراین مصرف خودسرانه داروی ضدویروس برای همه کودکان توصیه نمی‌شود.
چند باور نادرست درباره آبله مرغان
«کودک باید حتماً یک بار آبله مرغان بگیرد تا ایمن شود.»
خیر. ایجاد ایمنی با ابتلا به بیماری، کودک را در معرض خود بیماری و عوارض آن قرار می‌دهد. واکسیناسیون روش ایمن‌تری برای ایجاد محافظت است.
«حمام کردن باعث پخش شدن جوش‌ها می‌شود.»
خیر. حمام خنک یا ولرم حتی می‌تواند خارش را کاهش دهد.
«وقتی تب قطع شد، کودک دیگر مسری نیست.»
خیر. کودک تا زمانی که همه ضایعات پوستی خشک و دلمه‌بسته نشده‌اند، می‌تواند ویروس را منتقل کند.
«ایبوپروفن بهترین گزینه برای تب آبله مرغان است.»
توصیه فعلی این نیست. در صورت امکان، ایبوپروفن در آبله مرغان باید اجتناب شود و برای کاهش ناراحتی معمولاً استامینوفن گزینه مناسب‌تری است؛ دارو باید متناسب با سن و وزن کودک مصرف شود.
«هر کودکی که آبله مرغان می‌گیرد، بیماری خفیفی خواهد داشت.»
خیر. اگرچه بسیاری از کودکان سالم بهبود خوبی پیدا می‌کنند، آبله مرغان می‌تواند در بعضی افراد عوارض جدی ایجاد کند.
جمع‌بندی
آبله مرغان یک عفونت ویروسی بسیار مسری است که توسط ویروس واریسلا زوستر ایجاد می‌شود. بیماری معمولاً با تب، خستگی و کاهش اشتها شروع می‌شود و سپس بثورات خارش‌دار ظاهر می‌شوند. ضایعات پوستی از لکه‌های قرمز و برجستگی‌های کوچک به تاول‌های پر از مایع و سپس دلمه تبدیل می‌شوند.
در بیشتر کودکان سالم، بیماری طی حدود ۴ تا ۷ روز فروکش می‌کند، اما تا زمانی که تمام ضایعات خشک و دلمه‌بسته نشده‌اند، کودک می‌تواند بیماری را منتقل کند.
مراقبت از کودک شامل تأمین مایعات، استراحت، کاهش خارش با حمام خنک یا ولرم و روش‌های مناسب پوستی، کوتاه نگه داشتن ناخن‌ها و جلوگیری از خاراندن ضایعات است. برای تب و ناراحتی، استامینوفن می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد؛ آسپرین نباید به کودک داده شود و در آبله مرغان بهتر است از ایبوپروفن نیز بدون توصیه پزشک استفاده نشود.
اگر کودک نوزاد است، ضعف سیستم ایمنی دارد، داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی یا کورتیکواستروئید مصرف می‌کند، یا فرد بارداری با آبله مرغان تماس داشته است، باید سریع‌تر با پزشک مشورت شود.
واکسیناسیون نیز مهم‌ترین راه پیشگیری از آبله مرغان و کاهش خطر بیماری شدید است. در صورت تماس با فرد مبتلا، برای افراد واجد شرایط ممکن است واکسن در چند روز نخست پس از تماس بتواند از بیماری جلوگیری کند یا شدت آن را کاهش دهد؛ افراد پرخطر که امکان دریافت واکسن ندارند ممکن است به ایمونوگلوبولین اختصاصی نیاز داشته باشند.
منابع علمی
آبله مرغان؛ مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها (CDC)
توصیه‌های واکسن آبله مرغان و پیشگیری پس از تماس؛ CDC
آبله مرغان در کودکان؛ آکادمی اطفال آمریکا
تاریخ آخرین بررسی و به‌روزرسانی علمی: ۱۱ مهر ۱۴۰۵ (۳ اکتبر ۲۰۲۶)
