چرا تماس فیزیکی برای نوزاد مهم است؟
لمس یکی از نخستین راه‌های دریافت اطلاعات از محیط است. نوزاد پیش از آنکه بتواند با کلمات صحبت کند، از طریق تماس، صدا، بو، حالت چهره و حرکات بدن والد با او ارتباط برقرار می‌کند.
در آغوش گرفتن، کودک هم‌زمان محرک‌های مختلفی دریافت می‌کند؛ برای مثال صدای قلب و صدای والد، گرمای بدن، بوی آشنا و فشار ملایم تماس بدنی.
این تجربه‌ها در چارچوب یک رابطه پاسخ‌گو می‌توانند به نوزاد کمک کنند تا به‌تدریج تعامل با مراقب اصلی خود را پیش‌بینی کند و احساس آشنایی و امنیت بیشتری داشته باشد.
البته «تماس» فقط به بغل کردن محدود نیست. نوازش آرام، در آغوش گرفتن هنگام شیر دادن، تماس پوست‌به‌پوست، ماساژ ملایم، نگه داشتن دست کودک و حتی نشستن نزدیک او نیز می‌توانند شکل‌هایی از ارتباط محبت‌آمیز باشند.
تأثیر در آغوش گرفتن کودک بر احساس امنیت
یکی از مهم‌ترین نقش‌های تماس محبت‌آمیز، کمک به آرام شدن کودک در موقعیت‌هایی است که ترسیده، خسته، ناراحت یا بیش‌ازحد تحریک شده است.
برای مثال، ممکن است نوزاد پس از واکسن گریه کند، کودک نوپا هنگام جدا شدن از والد مضطرب شود یا کودک بزرگ‌تر پس از یک روز سخت به نزدیکی والد نیاز داشته باشد. در چنین شرایطی، تماس بدنی در کنار صدای آرام و حضور والد می‌تواند به کودک کمک کند احساس کند تنها نیست.
این موضوع به معنی آن نیست که هر بار کودک گریه کرد، تنها راه‌حل بغل کردن است. گرسنگی، خواب‌آلودگی، درد، بیماری، پوشک خیس، گرما یا سرما و نیاز به استراحت نیز باید بررسی شوند.
در واقع، در آغوش گرفتن بخشی از پاسخ به نیاز کودک است، نه جایگزین شناخت علت ناراحتی او.
بغل کردن و شکل‌گیری دلبستگی
دلبستگی از طریق یک رفتار منفرد ایجاد نمی‌شود. رابطه دلبستگی در طول زمان و از طریق مجموعه‌ای از تعامل‌های مکرر شکل می‌گیرد.
وقتی کودک بارها تجربه می‌کند که هنگام گرسنگی تغذیه می‌شود، هنگام ترسیدن مراقب به او نزدیک می‌شود، هنگام ناراحتی با او با آرامش رفتار می‌شود و هنگام نیاز به ارتباط پاسخ مناسبی دریافت می‌کند، به‌تدریج تجربه‌ای از قابل پیش‌بینی بودن مراقبت شکل می‌گیرد.
در آغوش گرفتن می‌تواند یکی از این تعامل‌های پاسخ‌گو باشد.
بنابراین بهتر است به‌جای این تصور که «هرچه کودک را بیشتر بغل کنیم، دلبستگی او حتماً بهتر می‌شود»، به کیفیت رابطه و پاسخ‌گویی مداوم والد به نیازهای کودک توجه کنیم.
آیا در آغوش گرفتن کودک باعث افزایش اعتمادبه‌نفس می‌شود؟
در متن‌های قدیمی گاهی گفته می‌شود که بغل کردن مستقیماً اعتمادبه‌نفس کودک را افزایش می‌دهد. این عبارت بیش از حد ساده‌سازی شده است.
احساس ارزشمندی و اعتماد کودک به خود، تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار دارد؛ از جمله کیفیت رابطه با والدین، فرصت تجربه موفقیت، استقلال متناسب با سن، نحوه برخورد با اشتباه‌ها و احساس تعلق به خانواده.
محبت فیزیکی می‌تواند بخشی از یک محیط حمایتگر باشد، اما نمی‌توان گفت بغل کردن به‌تنهایی باعث افزایش اعتمادبه‌نفس می‌شود.
حتی بهتر است والد هنگام بغل کردن، هم‌زمان به پیام‌های کلامی و رفتاری خود نیز توجه کند. مثلاً وقتی کودک ناراحت است، گفتن «می‌بینم خیلی ناراحتی، من کنارت هستم» در کنار تماس محبت‌آمیز، به کودک کمک می‌کند احساس خود را نیز بشناسد.
آیا بغل کردن کودک استرس را کاهش می‌دهد؟
تماس محبت‌آمیز می‌تواند در تنظیم هیجان و آرام شدن کودک نقش داشته باشد. تماس پوست‌به‌پوست، به‌ویژه در نوزادان، با تنظیم برخی فرایندهای فیزیولوژیک مانند دمای بدن، ضربان قلب و سطح برانگیختگی ارتباط دارد.
شواهد مربوط به تماس پوست‌به‌پوست در نوزادان، به‌خصوص نوزادان نارس و کم‌وزن، قوی‌تر است. سازمان جهانی بهداشت تماس پوست‌به‌پوست و مراقبت کانگورویی را بخش مهمی از مراقبت از نوزادان نارس و کم‌وزن می‌داند.
برای نوزاد سالم نیز تماس پوست‌به‌پوست می‌تواند به آرامش، شروع و تداوم شیردهی و تعامل نزدیک مادر و نوزاد کمک کند.
اما نباید نتیجه گرفت که هر بار بغل کردن کودک، سطح هورمون استرس را به شکل مشخص و قابل پیش‌بینی کاهش می‌دهد. پاسخ بدن به تماس فیزیکی به سن، وضعیت کودک، نوع تماس و شرایط کلی او بستگی دارد.
نقش اکسی‌توسین در تماس محبت‌آمیز
اکسی‌توسین هورمونی است که در بسیاری از فرایندهای مرتبط با زایمان، شیردهی و تعامل اجتماعی نقش دارد. تماس نزدیک و تعامل محبت‌آمیز می‌توانند با فرایندهای هورمونی و عصبی مرتبط با پیوند والد و کودک همراه باشند.
با این حال، بهتر است از عبارت‌هایی مانند «بغل کردن باعث ترشح هورمون شادی می‌شود و بنابراین کودک حتماً شادتر می‌شود» استفاده نکنیم. عملکرد مغز و هورمون‌ها بسیار پیچیده‌تر از یک رابطه ساده علت و معلولی است.
آنچه از نظر تربیتی اهمیت بیشتری دارد، تکرار تعامل‌های گرم، پاسخ‌گو و قابل پیش‌بینی است.
آیا بغل کردن به رشد مغز کودک کمک می‌کند؟
رشد مغز در دوران نوزادی و کودکی تحت تأثیر عوامل متعددی مانند ژنتیک، تغذیه، خواب، سلامت، تجربه‌های محیطی و کیفیت تعامل با مراقبان قرار دارد.
مطالعات درباره «لمس محبت‌آمیز» نشان می‌دهند که تماس بدنی بخشی از تجربه اجتماعی اولیه کودک است و می‌تواند با فرایندهای عصبی و رفتاری مرتبط با تعامل والد و نوزاد ارتباط داشته باشد.
اما عبارت «بغل کردن باعث رشد مغز کودک می‌شود» اگر بدون توضیح گفته شود، می‌تواند گمراه‌کننده باشد.
بهتر است این موضوع را این‌گونه بیان کنیم: تماس محبت‌آمیز یکی از تجربه‌های مهم در محیط رشدی کودک است و در کنار تعامل کلامی، بازی، نگاه متقابل و پاسخ‌گویی والد، در شکل‌گیری تجربه‌های اجتماعی و هیجانی اولیه نقش دارد.
بنابراین اگر کودکی کمتر در آغوش گرفته می‌شود، نمی‌توان نتیجه گرفت که حتماً رشد مغزی او آسیب می‌بیند؛ کیفیت کلی مراقبت و تعامل اهمیت بسیار بیشتری دارد.
در آغوش گرفتن نوزاد چه تفاوتی با کودک بزرگ‌تر دارد؟
نیاز کودک به تماس بدنی در طول رشد تغییر می‌کند.
در آغوش گرفتن نوزاد
نوزادان به حمایت کامل از سر و گردن نیاز دارند. هنگام بغل کردن نوزاد باید سر و راه هوایی او در وضعیت مناسب قرار داشته باشد و صورت کودک پوشانده نشود.
تماس پوست‌به‌پوست نیز می‌تواند در شرایط مناسب انجام شود. در این حالت، نوزاد باید به شکل ایمن روی سینه فرد قرار بگیرد و والد در تمام مدت بیدار و هوشیار باشد.
اگر والد احساس خواب‌آلودگی می‌کند، نباید نوزاد را در آغوش خود رها کند و به خواب برود. برای خواب، نوزاد باید روی سطحی صاف و سفت و به پشت قرار داده شود.
در آغوش گرفتن کودک نوپا
کودک نوپا ممکن است در یک لحظه بخواهد بغل شود و چند دقیقه بعد بخواهد خودش راه برود و محیط را کشف کند. این تغییر رفتار طبیعی است.
والد می‌تواند در صورت تمایل کودک او را در آغوش بگیرد، اما هم‌زمان فرصت حرکت، بازی و استقلال را نیز فراهم کند.
در آغوش گرفتن کودک پیش‌دبستانی و بزرگ‌تر
با افزایش سن، کودک ممکن است به شکل‌های متفاوتی محبت دریافت کند. گاهی یک بغل کوتاه، نشستن کنار والد، گرفتن دست یا گفتن جمله‌ای محبت‌آمیز برای او کافی است.
مهم است که محبت فیزیکی به ابزار اجبار تبدیل نشود.
آیا باید کودک را مجبور به بغل کردن کرد؟
خیر.
محبت نباید با اجبار همراه باشد. اگر کودک نمی‌خواهد کسی او را بغل کند، بهتر است تا حد امکان به مرز بدنی او احترام گذاشته شود.
این موضوع به‌خصوص درباره بغل کردن توسط اقوام، دوستان یا افراد ناآشنا اهمیت دارد. کودک می‌تواند یاد بگیرد که اگر تمایل ندارد کسی او را ببوسد یا بغل کند، می‌تواند «نه» بگوید.
والد می‌تواند به جای اجبار، گزینه‌هایی مانند دست دادن، دست تکان دادن یا فرستادن بوسه از فاصله دور را پیشنهاد کند.
این کار به کودک می‌آموزد که بدن او متعلق به خودش است و در عین حال می‌تواند به احساسات دیگران نیز احترام بگذارد.
وقتی کودک عصبانی یا گریان است، بغلش کنیم؟
در بسیاری از موقعیت‌ها، اگر کودک تمایل داشته باشد، بغل کردن می‌تواند به آرام شدن او کمک کند.
اما هدف نباید این باشد که والد با زور کودک را ساکت کند.
مثلاً اگر کودک به دلیل تمام شدن زمان بازی عصبانی شده است، والد می‌تواند احساس او را تأیید کند، اما لازم نیست قانون را تغییر دهد:
«می‌دونم ناراحتی که بازی تموم شد. بیا بغلت کنم. بعد می‌ریم مسواک بزنیم.»
در این حالت، کودک هم محبت دریافت می‌کند و هم مرز مشخصی را تجربه می‌کند.
این نکته مهم است که آرام کردن کودک با تسلیم شدن در برابر هر خواسته او یکسان نیست.
تماس پوست‌به‌پوست نوزاد چه فوایدی دارد؟
تماس پوست‌به‌پوست به معنای قرار گرفتن مستقیم پوست نوزاد روی پوست سینه والد است و در مراقبت از نوزادان، به‌ویژه نوزادان نارس و کم‌وزن، اهمیت ویژه‌ای دارد.
طبق راهنمای سازمان جهانی بهداشت، مراقبت کانگورویی برای نوزادان نارس یا کم‌وزن شامل تماس طولانی و زودهنگام پوست‌به‌پوست و حمایت از تغذیه با شیر مادر است.
این مراقبت می‌تواند به تنظیم دمای بدن، تغذیه، تعامل والد و نوزاد و برخی پیامدهای سلامت نوزاد کمک کند.
بغل کردن و کاهش درد کودک
تماس بدنی و حضور آرام والد می‌تواند در برخی موقعیت‌های دردناک یا اضطراب‌آور برای کودک نقش حمایتی داشته باشد.
برای مثال، هنگام برخی اقدامات پزشکی، تماس والد، صدای آرام و توجه به کودک می‌توانند به کاهش اضطراب کمک کنند.
با این حال، بغل کردن جایگزین درمان درد نیست. اگر کودک دچار درد قابل توجه است، باید علت درد مشخص شود و در صورت نیاز درمان مناسب دریافت کند.
بنابراین نباید از بغل کردن به‌عنوان درمان مستقل برای درد، بیماری یا تب استفاده کرد.
آیا بغل کردن باعث تقویت سیستم ایمنی می‌شود؟
یکی از ادعاهای رایج در مطالب قدیمی این است که در آغوش گرفتن کودک سیستم ایمنی او را تقویت می‌کند.
این ادعا به این شکل دقیق نیست.
سلامت سیستم ایمنی به عوامل بسیار زیادی مانند ژنتیک، تغذیه، واکسیناسیون، خواب، محیط، بیماری‌ها و وضعیت سلامت عمومی وابسته است. تماس پوست‌به‌پوست در برخی شرایط پزشکی، به‌ویژه مراقبت کانگورویی از نوزادان نارس و کم‌وزن، با پیامدهای مهم سلامت همراه است؛ اما نمی‌توان گفت بغل کردن معمولی کودک به‌تنهایی سیستم ایمنی او را تقویت می‌کند یا از بیماری‌ها جلوگیری می‌کند.
بهتر است محبت فیزیکی را به‌عنوان بخشی از مراقبت و تعامل سالم با کودک در نظر بگیریم، نه یک روش تقویت ایمنی.
بغل کردن چگونه به ارتباط والد و کودک کمک می‌کند؟
کودک فقط از طریق کلمات با والد ارتباط برقرار نمی‌کند. حالت چهره، لحن صدا، نگاه، لمس و وضعیت بدن نیز پیام‌های مهمی منتقل می‌کنند.
وقتی والد کودک را در آغوش می‌گیرد و هم‌زمان با او صحبت می‌کند، به چهره‌اش نگاه می‌کند یا به واکنش‌هایش پاسخ می‌دهد، یک تعامل چندحسی شکل می‌گیرد.
برای مثال، والد می‌تواند هنگام بغل کردن نوزاد بگوید:
«مامان اینجاست.»
یا:
«خسته شدی؟ بیا کمی استراحت کنیم.»
این جملات ساده، همراه با تماس و صدای آشنا، به ایجاد تعامل پاسخ‌گو کمک می‌کنند.
در کودکان بزرگ‌تر نیز بغل کردن می‌تواند فرصت مناسبی برای گفت‌وگو باشد؛ البته به شرطی که کودک تمایل داشته باشد.
آیا بغل کردن زیاد کودک او را لوس می‌کند؟
بغل کردن و محبت کردن به کودک به‌خودی‌خود باعث «لوس شدن» او نمی‌شود.
آنچه می‌تواند مشکل‌ساز باشد، نبودن مرزها و پاسخ نامتناسب والد به خواسته‌های کودک است؛ نه خود محبت.
کودک می‌تواند هم‌زمان محبت زیادی دریافت کند و قوانین مشخصی نیز داشته باشد.
برای مثال:
«می‌دونم دوست داری بیشتر تلویزیون ببینی و ناراحتی. می‌تونی بیای بغلت کنم، اما زمان تلویزیون تموم شده.»
در چنین شرایطی، والد احساس کودک را رد نمی‌کند، اما قانون را نیز کنار نمی‌گذارد.
بنابراین محبت و مرزبندی دو مفهوم متضاد نیستند.
اگر کودک علاقه‌ای به بغل شدن ندارد چه کنیم؟
بعضی کودکان تماس فیزیکی بیشتری دوست دارند و بعضی دیگر فضای شخصی بیشتری می‌خواهند. تفاوت‌های فردی در این زمینه طبیعی است.
اگر کودک در یک موقعیت خاص تمایلی به بغل شدن ندارد، بهتر است والد او را مجبور نکند.
می‌توان شکل دیگری از محبت را امتحان کرد:
- نشستن کنار کودک
- گرفتن دست او در صورت تمایل
- صحبت کردن با صدای آرام
- لبخند و تماس چشمی
- بازی مشترک
- نوازش کوتاه با اجازه کودک
- خواندن کتاب در کنار یکدیگر
هدف از محبت، ایجاد احساس امنیت است؛ بنابراین احترام به ترجیح کودک نیز بخشی از همین رابطه امن محسوب می‌شود.
هنگام بغل کردن کودک چه نکات ایمنی را رعایت کنیم؟
در آغوش گرفتن باید علاوه بر محبت، ایمن نیز باشد.
برای نوزادان
- سر و گردن نوزاد را به‌خوبی حمایت کنید.
- مطمئن شوید راه تنفس کودک آزاد است.
- صورت نوزاد را با لباس، پتو یا بدن فرد نپوشانید.
- هنگام بغل کردن نوزاد روی صندلی یا مبل، مراقب خطر افتادن باشید.
- اگر خواب‌آلود هستید، نوزاد را در آغوش خود نگه ندارید.
- هنگام خواب، نوزاد را به پشت و روی سطح صاف و سفت قرار دهید.
هنگام تماس پوست‌به‌پوست
تماس پوست‌به‌پوست باید زمانی انجام شود که والد هوشیار و قادر به نظارت بر نوزاد باشد. در مورد نوزادان نارس یا کم‌وزن، نحوه و مدت مراقبت کانگورویی باید با توجه به وضعیت پزشکی نوزاد و توصیه تیم درمان انجام شود.
برای اطلاعات بیشتر درباره ایمنی محیط کودک، می‌توانید مقاله ایمن‌سازی منزل برای کودک و نوزاد را نیز مطالعه کنید.
چگونه از در آغوش گرفتن برای آرام کردن کودک استفاده کنیم؟
لازم نیست برای بغل کردن کودک منتظر گریه شدید او باشید. تماس محبت‌آمیز می‌تواند بخشی از تعامل روزمره باشد.
برای مثال:
- هنگام بیدار شدن کودک او را در آغوش بگیرید.
- قبل از خواب، در صورت تمایل کودک، چند لحظه او را بغل کنید.
- بعد از یک تجربه استرس‌زا، در کنار او بمانید.
- هنگام خواندن کتاب، کودک را نزدیک خود بنشانید.
- بعد از موفقیت یا تلاش کودک، محبت خود را با کلام و تماس مناسب نشان دهید.
- هنگام ناراحتی، ابتدا علت ناراحتی را بررسی کنید و سپس در صورت تمایل کودک او را آرام کنید.
در آغوش گرفتن نباید تبدیل به یک دستور ثابت مانند «باید هر روز تعداد مشخصی کودک را بغل کنید» شود. کیفیت و پاسخ‌گویی تعامل مهم‌تر از تعداد دفعات آن است.
آیا پدر هم می‌تواند کودک را در آغوش بگیرد؟
بله. تماس محبت‌آمیز فقط به مادر محدود نیست.
پدر و سایر مراقبان اصلی نیز می‌توانند از طریق بغل کردن، تماس پوست‌به‌پوست، صحبت کردن، بازی و مراقبت روزمره با کودک ارتباط برقرار کنند.
برای نوزاد، صدای آشنا، بوی آشنا و تجربه مکرر مراقبت از سوی افراد قابل اعتماد می‌تواند بخشی از شکل‌گیری رابطه با مراقبان باشد.
بنابراین پدر می‌تواند از همان روزهای نخست، در آغوش گرفتن، آرام کردن، صحبت کردن و مراقبت از نوزاد را در حد شرایط مادر و کودک بر عهده بگیرد.
در آغوش گرفتن کودک؛ محبت در کنار استقلال
محبت فیزیکی با استقلال کودک منافاتی ندارد.
کودک می‌تواند بداند که هر زمان به والد نیاز دارد، می‌تواند به او نزدیک شود و در عین حال فرصت داشته باشد خودش بازی کند، تصمیم‌های متناسب با سنش بگیرد و مهارت‌های جدید را تمرین کند.
هدف تربیت سالم این نیست که کودک همیشه به والد وابسته باشد یا همیشه مستقل باشد؛ بلکه ایجاد تعادلی است که در آن کودک بتواند هم احساس امنیت و تعلق داشته باشد و هم به‌تدریج استقلال متناسب با سن خود را تجربه کند.
جمع‌بندی؛ آیا بغل کردن برای کودک مفید است؟
در آغوش گرفتن یکی از ساده‌ترین راه‌های ابراز محبت و ایجاد تماس نزدیک با کودک است. شواهد علمی از اهمیت تماس محبت‌آمیز و تعامل پاسخ‌گو در سالهای نخست زندگی حمایت می‌کنند، اما نباید فواید آن را به ادعاهای قطعی و اغراق‌آمیز مانند «باهوش‌تر شدن کودک»، «تقویت مستقیم سیستم ایمنی» یا «افزایش قطعی قدرت تحلیل» تبدیل کرد.
بغل کردن می‌تواند به کودک احساس نزدیکی و آرامش بدهد، به شکل‌گیری تعامل والد و کودک کمک کند و در شرایطی مانند تماس پوست‌به‌پوست، به‌ویژه برای نوزادان نارس و کم‌وزن، فواید پزشکی مشخصی داشته باشد.
در عین حال، محبت فقط به بغل کردن محدود نمی‌شود. صحبت کردن با کودک، نگاه کردن به او، بازی، پاسخ دادن به گریه و نیازهایش، خواندن کتاب، مراقبت روزمره و احترام به مرزهای بدنی او همگی بخشی از رابطه سالم هستند.
پس اگر کودک شما دوست دارد در آغوش گرفته شود، از این فرصت برای ایجاد ارتباط و آرامش استفاده کنید؛ و اگر در بعضی موقعیت‌ها تمایلی به بغل شدن ندارد، به انتخاب او احترام بگذارید. آنچه بیش از تعداد دفعات بغل کردن اهمیت دارد، تجربه مداوم کودک از محبت، امنیت، پاسخ‌گویی و حضور قابل اعتماد والدین است.
منابع علمی
مراقبت کانگورویی؛ راهنمای بالینی سازمان جهانی بهداشت
تماس پوست‌به‌پوست و فواید آن برای نوزاد؛ آکادمی اطفال آمریکا
پیوند عاطفی با نوزاد و نقش در آغوش گرفتن؛ آکادمی اطفال آمریکا
اهمیت لمس و ماساژ نوزاد؛ آکادمی اطفال آمریکا
تماس پوست‌به‌پوست برای نوزادان سالم؛ سازمان جهانی بهداشت
تاریخ آخرین بررسی و به‌روزرسانی علمی: ۱۱ مهر ۱۴۰۵ (۳ اکتبر ۲۰۲۶)
