زونا در کودکان؛ علائم، علت، پیشگیری و درمان
زونا یا هرپس زوستر (Herpes Zoster) یک بیماری ویروسی است که در اثر فعال شدن دوباره ویروس واریسلا زوستر (Varicella-Zoster Virus یا VZV) ایجاد می‌شود؛ همان ویروسی که برای نخستین بار باعث بیماری آبله‌مرغان می‌شود.
پس از بهبود آبله‌مرغان، ویروس به طور کامل از بدن خارج نمی‌شود و در سلول‌های عصبی به حالت نهفته باقی می‌ماند. سال‌ها بعد، در بعضی افراد ممکن است دوباره فعال شود و زونا ایجاد کند. ضعف سیستم ایمنی یکی از عوامل مهم افزایش خطر فعال شدن دوباره ویروس است.
هرچند زونا بیشتر در بزرگسالان مسن دیده می‌شود، کودکان نیز ممکن است به آن مبتلا شوند. ابتلا در کودکی نسبت به بزرگسالی کمتر شایع است، اما احتمال آن به‌ویژه در کودکانی که سابقه آبله‌مرغان داشته‌اند یا سیستم ایمنی آنها ضعیف است، وجود دارد.
زونا چگونه ایجاد می‌شود؟
ویروس واریسلا زوستر پس از ابتلا به آبله‌مرغان می‌تواند سال‌ها در بدن باقی بماند. این ویروس در حالت نهفته در سلول‌های عصبی قرار دارد و در بعضی افراد در سال‌های بعد دوباره فعال می‌شود.
فعال شدن دوباره ویروس می‌تواند با عواملی مانند افزایش سن یا تضعیف سیستم ایمنی ارتباط داشته باشد. به همین دلیل، زونا در کودکان سالم نسبتاً غیرشایع است و در کودکانی که بیماری یا دارویی دارند که سیستم ایمنی را تضعیف می‌کند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
نکته مهم این است که هر کودکی که آبله‌مرغان گرفته باشد الزاماً به زونا مبتلا نمی‌شود.
علائم زونا در کودکان
علائم زونا معمولاً در یک ناحیه مشخص از بدن ظاهر می‌شوند.
۱. درد، سوزش یا حساسیت پوست
ممکن است پیش از ظاهر شدن بثورات، کودک در یک ناحیه احساس درد، سوزش، گزگز یا حساسیت داشته باشد. در کودکان کم‌سن ممکن است این ناراحتی به شکل بی‌قراری یا امتناع از لمس شدن آن ناحیه دیده شود.
۲. بثورات و تاول‌های پوستی
پس از شروع علائم پوستی، لکه‌ها یا برجستگی‌های قرمز ایجاد می‌شوند و به تدریج به تاول‌های کوچک پر از مایع تبدیل می‌شوند.
بثورات زونا معمولاً به صورت نواری محدود به مسیر یک عصب و اغلب در یک طرف بدن یا صورت ایجاد می‌شوند.
۳. خارش و سوزش
بثورات ممکن است همراه با خارش، احساس سوزش یا درد باشند. شدت علائم در افراد مختلف متفاوت است.
۴. تب و علائم عمومی
برخی کودکان ممکن است همراه با بثورات دچار تب، سردرد، خستگی یا بی‌حالی شوند.
تفاوت زونا و آبله مرغان چیست؟
آبله‌مرغان معمولاً اولین عفونت با ویروس واریسلا زوستر است، در حالی که زونا نتیجه فعال شدن دوباره همان ویروس در بدن فردی است که قبلاً با آن مواجه شده است.
بثورات آبله‌مرغان معمولاً در قسمت‌های مختلف بدن پخش می‌شوند، در حالی که بثورات زونا بیشتر به شکل خوشه‌ای و در محدوده یک یا چند مسیر عصبی در یک طرف بدن دیده می‌شوند.
آیا زونا از کودک به دیگران منتقل می‌شود؟
خود زونا از یک فرد به فرد دیگر منتقل نمی‌شود، اما ویروس موجود در تاول‌های زونا می‌تواند فردی را که نسبت به ویروس ایمنی ندارد، به آبله‌مرغان مبتلا کند.
بنابراین کودک مبتلا به زونا می‌تواند ویروس را به فردی که قبلاً آبله‌مرغان نداشته یا واکسن آن را دریافت نکرده است منتقل کند. این انتقال بیشتر از طریق تماس مستقیم با مایع تاول‌ها اتفاق می‌افتد. تا زمانی که تاول‌ها خشک و پوسته‌دار نشده‌اند، احتمال انتقال وجود دارد.
به همین دلیل بهتر است:
- بثورات تا حد امکان پوشانده شوند.
- کودک تاول‌ها را نخاراند یا نکند.
- دست‌ها مرتب شسته شوند.
- کودک تا خشک شدن تاول‌ها با افراد دارای سیستم ایمنی ضعیف و زنان بارداری که نسبت به آبله‌مرغان ایمنی ندارند، تماس نزدیک نداشته باشد.
زونا در کودکان چقدر شایع است؟
زونا در کودکان سالم نسبت به بزرگسالان شایع نیست. با این حال، کودکانی که در سن بسیار پایین به آبله‌مرغان مبتلا شده‌اند یا دچار اختلالات سیستم ایمنی هستند ممکن است بیشتر در معرض زونا قرار داشته باشند.
به همین دلیل، مشاهده بثورات یک‌طرفه و تاولی در کودک، به‌ویژه اگر همراه با درد یا سوزش باشد، نیازمند بررسی پزشکی است و نباید صرفاً به عنوان یک حساسیت پوستی ساده در نظر گرفته شود.
درمان زونا در کودکان
درمان زونا به سن کودک، شدت بیماری، محل بثورات و وضعیت سیستم ایمنی او بستگی دارد. کودک مبتلا به زونا باید توسط پزشک معاینه شود تا تشخیص و نیاز به درمان ضدویروسی مشخص شود.
داروهای ضدویروسی
داروهایی مانند آسیکلوویر (Acyclovir)، والاسیکلوویر (Valacyclovir) و فامسیکلوویر (Famciclovir) برای درمان زونا استفاده می‌شوند؛ انتخاب دارو و مناسب بودن آن برای کودک به سن و شرایط پزشکی او بستگی دارد. درمان ضدویروسی زمانی بیشترین اثر را دارد که در اوایل بیماری و ترجیحاً طی ۷۲ ساعت نخست شروع بثورات آغاز شود.
با این حال، سپری شدن ۷۲ ساعت به این معنی نیست که مراجعه به پزشک فایده‌ای ندارد. در بعضی شرایط، مانند ادامه تشکیل ضایعات جدید یا درگیری‌های خاص، پزشک ممکن است درمان را حتی پس از این زمان نیز مناسب بداند.
دوز داروهای ضدویروسی در کودکان نباید خودسرانه تعیین شود.
کنترل درد و تب
برای کاهش درد یا تب ممکن است پزشک استفاده از استامینوفن یا، در سن مناسب و با توجه به وضعیت کودک، ایبوپروفن را توصیه کند.
آسپرین نباید بدون تجویز پزشک به کودکان داده شود؛ زیرا مصرف آن در کودکان مبتلا به بعضی عفونت‌های ویروسی با سندرم ری مرتبط است.
کاهش خارش و ناراحتی پوست
کمپرس خنک و مرطوب می‌تواند به کاهش خارش و ناراحتی کمک کند. لوسیون کالامین و حمام با آب ولرم نیز در برخی افراد باعث آرام‌تر شدن پوست می‌شوند.
لباس‌های گشاد و نرم نیز می‌توانند تماس و اصطکاک با بثورات را کاهش دهند.
مراقبت از پوست
ناحیه مبتلا باید تمیز نگه داشته شود و کودک تا حد امکان تاول‌ها را نخاراند. کوتاه نگه داشتن ناخن‌های کودک می‌تواند احتمال خراشیدن پوست و ایجاد عفونت ثانویه را کاهش دهد.
اگر محل بثورات قرمزتر، متورم‌تر یا دردناک‌تر شد یا ترشح چرکی ایجاد شد، باید احتمال عفونت باکتریایی ثانویه بررسی شود.
زونا روی صورت و اطراف چشم؛ یک وضعیت مهم
اگر بثورات زونا روی پیشانی، پلک، اطراف چشم یا نوک بینی ظاهر شوند، مراجعه سریع پزشکی اهمیت زیادی دارد. درگیری شاخه چشمی عصب سه‌قلو می‌تواند به چشم آسیب برساند و در موارد شدید باعث اختلال بینایی شود.
همچنین در صورت ایجاد بثورات نزدیک گوش همراه با درد شدید گوش، اختلال شنوایی یا علائم عصبی، کودک باید سریعاً ارزیابی پزشکی شود.
آیا زونا عوارض دارد؟
زونا در بسیاری از افراد بدون عارضه جدی بهبود پیدا می‌کند، اما ممکن است عوارضی ایجاد شود.
یکی از شناخته‌شده‌ترین عوارض زونا درد عصبی طولانی‌مدت یا نورالژی پس از زونا (Postherpetic Neuralgia) است. این عارضه بیشتر در افراد مسن دیده می‌شود و در افراد جوان و کودکان بسیار کمتر شایع است.
در موارد نادر، زونا می‌تواند عوارض جدی‌تری مانند درگیری چشم، گوش، سیستم عصبی یا عفونت پوستی ایجاد کند؛ خطر عوارض شدید در افراد دارای ضعف سیستم ایمنی بیشتر است.
پیشگیری از زونا و آبله‌مرغان
واکسن آبله‌مرغان در کودکان
یکی از اقدامات مهم برای کاهش خطر بیماری ناشی از ویروس واریسلا زوستر، واکسیناسیون علیه آبله‌مرغان است.
در برنامه واکسیناسیون ایالات متحده، واکسن آبله‌مرغان به صورت دو دوز در ۱۲ تا ۱۵ ماهگی و ۴ تا ۶ سالگی توصیه می‌شود. این واکسن احتمال ابتلا به آبله‌مرغان و عوارض آن را کاهش می‌دهد.
برنامه واکسیناسیون ممکن است بر اساس کشور متفاوت باشد؛ بنابراین والدین باید برنامه رسمی واکسیناسیون محل زندگی خود را ملاک قرار دهند.
واکسن زونا برای چه کسانی است؟
یک نکته مهم در مورد مقاله‌های قدیمی این است که Shingrix واکسن روتین کودکان نیست.
CDC در حال حاضر واکسن نوترکیب زونا یا Shingrix را برای بزرگسالان ۵۰ سال و بالاتر و همچنین افراد ۱۹ سال و بالاتر که به دلیل بیماری یا درمان، دچار نقص یا سرکوب سیستم ایمنی هستند توصیه می‌کند. این واکسن در دو دوز تزریق می‌شود.
بنابراین والدین نباید برای پیشگیری از زونا، واکسن Shingrix را برای کودک خود به صورت خودسرانه تهیه یا تزریق کنند.
واکسن قدیمی Zostavax نیز از تاریخ ۱۸ نوامبر ۲۰۲۰ دیگر در ایالات متحده در دسترس نیست.
آیا تغذیه و سبک زندگی از زونا پیشگیری می‌کنند؟
داشتن تغذیه متنوع، خواب کافی، فعالیت بدنی متناسب با سن و مراقبت مناسب از سلامت عمومی برای رشد و عملکرد طبیعی بدن مهم هستند؛ با این حال، نمی‌توان گفت که غذا، ورزش یا یک ماده غذایی خاص به تنهایی از زونا جلوگیری می‌کند.
مهم‌ترین اقدام پیشگیرانه برای کودکان، رعایت برنامه واکسیناسیون آبله‌مرغان و توجه به شرایطی است که ممکن است سیستم ایمنی کودک را تضعیف کنند.
چه زمانی کودک مبتلا به زونا باید فوراً پزشک را ببیند؟
در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر، مراجعه سریع پزشکی اهمیت دارد:
- بثورات روی چشم، پلک، پیشانی یا اطراف چشم
- اختلال دید یا درد چشم
- بثورات بسیار گسترده یا درگیری چند قسمت بدن
- تب بالا یا بدحال شدن واضح کودک
- درد شدید یا غیرقابل تحمل
- ترشح چرکی، قرمزی شدید یا تورم اطراف ضایعات
- ضعف سیستم ایمنی یا مصرف داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی
- سردرد شدید، گیجی، اختلال هوشیاری یا سایر علائم عصبی
در کودکان دارای نقص سیستم ایمنی، زونا می‌تواند شدیدتر باشد و نیاز به ارزیابی و درمان سریع‌تری داشته باشد.
پرسش‌های متداول
آیا کودکی که آبله‌مرغان گرفته حتماً در آینده زونا می‌گیرد؟
خیر. ویروس واریسلا زوستر پس از آبله‌مرغان در بدن باقی می‌ماند، اما فعال شدن دوباره آن و ایجاد زونا در همه افراد اتفاق نمی‌افتد.
آیا کودک می‌تواند زونا را از فرد دیگری بگیرد؟
زونا مستقیماً از فرد مبتلا به زونا منتقل نمی‌شود. فردی که ایمنی کافی در برابر واریسلا ندارد، در صورت تماس با ویروس موجود در تاول‌های زونا ممکن است به آبله‌مرغان مبتلا شود.
آیا زونا در کودکان خطرناک است؟
در بیشتر کودکان سالم، بیماری بدون عارضه جدی بهبود پیدا می‌کند، اما درگیری چشم، سیستم عصبی یا ضعف سیستم ایمنی می‌تواند خطر عوارض را افزایش دهد. به همین دلیل تشخیص و ارزیابی پزشکی اهمیت دارد.
آیا برای درمان زونا در کودک باید آسیکلوویر بدهیم؟
ممکن است پزشک در شرایط مناسب داروی ضدویروسی مانند آسیکلوویر تجویز کند، اما دارو و دوز آن باید بر اساس سن، وزن و وضعیت کودک تعیین شود. بهترین اثر درمان ضدویروسی زمانی است که درمان زود شروع شود.
آیا کودک مبتلا به زونا می‌تواند به مدرسه یا مهدکودک برود؟
تا زمانی که ضایعات فعال هستند و تاول‌ها هنوز خشک و پوسته‌دار نشده‌اند، احتمال انتقال ویروس وجود دارد. کودک باید ضایعات را بپوشاند و درباره بازگشت به مهد یا مدرسه، به‌خصوص در صورت تماس با افراد آسیب‌پذیر، طبق نظر پزشک و قوانین مرکز آموزشی عمل کند.
جمع‌بندی
زونا در اثر فعال شدن دوباره ویروس واریسلا زوستر ایجاد می‌شود و اگرچه بیشتر در بزرگسالان دیده می‌شود، کودکان نیز ممکن است به آن مبتلا شوند. بثورات یک‌طرفه و تاولی همراه با درد، سوزش یا خارش از علائم مهم بیماری هستند.
تشخیص زودهنگام اهمیت دارد، زیرا داروهای ضدویروسی در صورت مناسب بودن، هرچه زودتر و ترجیحاً در ۷۲ ساعت نخست شروع بثورات مصرف شوند، اثر بیشتری دارند. همچنین بثورات باید پوشانده شوند تا خطر انتقال ویروس به افراد فاقد ایمنی در برابر آبله‌مرغان کاهش پیدا کند.
برای کودکان، مهم‌ترین اقدام پیشگیرانه در برابر عفونت اولیه واریسلا، واکسیناسیون آبله‌مرغان طبق برنامه کشور محل زندگی است. واکسن Shingrix نیز واکسن روتین کودکان نیست و برای گروه‌های سنی و پرخطر مشخصی تجویز می‌شود.
منابع علمی
CDC – About Shingles (Herpes Zoster)
CDC – Shingles Symptoms and Complications
CDC – Clinical Overview of Shingles
CDC – Varicella-Zoster Virus: Infection Control
CDC – Varicella Vaccine Recommendations
American Academy of Pediatrics – Shingles (Herpes Zoster): Child Care and Schools
PubMed – Epidemiology of Pediatric Herpes Zoster After Varicella Infection
تاریخ آخرین بررسی و به‌روزرسانی علمی: ۱۵ مهر ۱۴۰۵ (۷ اکتبر ۲۰۲۶)
