سرماخوردگی در شیرخواران؛ مراقبت در خانه و علائم خطر

گرفتگی بینی، آبریزش و سرفه می‌توانند شیرخوردن و خواب شیرخوار را سخت کنند. بیشتر سرماخوردگی‌ها ویروسی هستند و با گذشت زمان بهتر می‌شوند؛ اما در ماه‌های نخست زندگی، علائم شبیه سرماخوردگی باید با دقت بیشتری بررسی شوند.

برای تصمیم‌گیری فقط به آبریزش بینی یا عدد تب توجه نکنید. سن شیرخوار، نحوهٔ تنفس، میزان شیرخوردن، تعداد پوشک‌های خیس و سطح هوشیاری او اهمیت دارند. در این مقاله، منظور از نوزاد، کودک در ۲۸ روز نخست زندگی و منظور از شیرخوار، کودک زیر یک سال است.

چه زمانی باید فوری اقدام کنید؟

اگر شیرخوار به‌سختی نفس می‌کشد، هنگام تنفس مکث دارد، لب‌ها یا زبانش کبود یا خاکستری شده، به‌سختی بیدار می‌شود یا تشنج کرده است، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.

شیرخوار زیر سه ماه با دمای ۳۸ درجهٔ سانتی‌گراد یا بالاتر باید فوراً ارزیابی پزشکی شود؛ حتی اگر فقط آبریزش بینی دارد و ظاهراً حالش خوب است.

علائم سرماخوردگی در شیرخواران چیست؟

سرماخوردگی معمولاً با گرفتگی یا آبریزش بینی، عطسه و سرفه همراه است. ممکن است شیرخوار کمی بی‌قرار شود، خوابش به‌هم بخورد یا به‌دلیل گرفتگی بینی، شیر را در وعده‌های کوتاه‌تر بخورد. تب نیز ممکن است وجود داشته باشد.

بااین‌حال، نفس‌کشیدن همراه با زورزدن، کاهش قابل‌توجه شیرخوردن یا خواب‌آلودگی غیرعادی را نباید به سرماخوردگی ساده نسبت داد. بیماری‌هایی مانند برونشیولیت نیز می‌توانند در ابتدا علائمی شبیه سرماخوردگی داشته باشند و سپس با تنفس تند، خس‌خس و مشکل در تغذیه همراه شوند. [۱، ۲]

سرماخوردگی چقدر طول می‌کشد؟

بیشتر سرماخوردگی‌ها در کودکان کم‌سن طی حدود دو هفته بهتر می‌شوند؛ بنابراین انتظار بهبود کامل در دو یا سه روز واقع‌بینانه نیست. سرفه ممکن است دیرتر از آبریزش بینی برطرف شود.

اگر علائم رو به بدترشدن است، بعد از بهترشدن دوباره تشدید شده یا سرفه بیش از سه هفته ادامه دارد، کودک باید معاینه شود. برای مراجعه به پزشک، در صورت وجود علائم خطر منتظر پایان این مدت نمانید. [۱]

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

علاوه بر نشانه‌های اورژانسی ابتدای مقاله، در شرایط زیر ارزیابی پزشکی لازم است:

اگر شیرخوار زیر سه ماه علائم جدیدی دارد، حتی بدون تب، هرچه زودتر با پزشک مشورت کنید. اگر شیرخوار نارس است یا بیماری قلبی، بیماری ریوی یا ضعف ایمنی دارد، برای دریافت مشاوره و ارزیابی پزشکی زودتر اقدام کنید. [۲، ۴]

مراقبت از شیرخوار سرماخورده در خانه

۱. بینی را پیش از شیرخوردن باز کنید

برای نرم‌شدن ترشحات می‌توانید از قطرهٔ سالین ساده و استریل مخصوص بینی، مطابق دستور فرآورده استفاده کنید. سالین با قطره‌های دارویی ضداحتقان تفاوت دارد.

اگر ترشحات مانع شیرخوردن شده‌اند، پس از استفاده از قطرهٔ سالین می‌توانید با پوآر یا مکندهٔ مخصوص شیرخوار، به‌آرامی ترشحات نزدیک ورودی بینی را خارج کنید.

بازکردن بینی پیش از تغذیه می‌تواند شیرخوردن را آسان‌تر کند. اگر کودک با وجود این کار به‌دلیل مشکل تنفسی نمی‌تواند شیر بخورد، به ارزیابی پزشکی نیاز دارد.

۲. شیر را در وعده‌های کوتاه‌تر و با دفعات بیشتر بدهید

شیردهی را ادامه دهید. اگر شیرخوار زود خسته می‌شود، وعده‌های کوتاه‌تر و مکرر را امتحان کنید.

• زیر شش ماه: شیر مادر یا شیرخشکِ آماده‌شده با نسبت معمول، منبع اصلی تغذیه و مایعات است. برای درمان سرماخوردگی خودسرانه آب، آبمیوه یا دمنوش اضافه نکنید.
• شش تا دوازده ماه: شیر مادر یا شیرخشک همچنان بخش اصلی تغذیه است. در کنار غذای کمکی می‌توانید متناسب با سن کودک به او آب بدهید، اما آب نباید جای شیر را بگیرد.
• در تمام سنین: شیرخشک را رقیق نکنید و کودک را به خوردن مجبور نکنید.

میزان شیرخوردن و تعداد پوشک‌های خیس را با حالت معمول کودک مقایسه کنید. کاهش واضح هرکدام می‌تواند نشانهٔ نیاز به ارزیابی باشد.

۳. خواب ایمن را حفظ کنید

گرفتگی بینی، اصول خواب ایمن را تغییر نمی‌دهد. شیرخوار را برای هر خواب به پشت، روی سطح صاف و سفت و بدون بالش، حولهٔ لوله‌شده یا وسایل نرم بخوابانید.

برای بازشدن بینی، زیر سر کودک بالش نگذارید و تشک را شیب‌دار نکنید. آکادمی اطفال آمریکا هشدار می‌دهد که بالا‌ آوردن سر یا شیب‌دادن محل خواب، حتی هنگام گرفتگی بینی، ایمن نیست. [۳]

در زمان بیداری و با نظارت کامل می‌توانید کودک را در آغوش خود، در وضعیت کمی عمودی‌تر نگه دارید؛ هنگام خواب، او را به محل خواب ایمن منتقل کنید.

۴. محیط را بدون دود نگه دارید

کودک را از دود سیگار، قلیان و ویپ دور نگه دارید. برای بازکردن بینی از بخار داغ یا ظرف آب جوش استفاده نکنید؛ خطر سوختگی وجود دارد.

دست‌ها را پیش از تماس با شیرخوار بشویید و تماس نزدیک او با افراد بیمار را محدود کنید، به‌ویژه اگر نوزاد است یا نارس به دنیا آمده است. [۲]

برای تب یا درد چه دارویی می‌توان داد؟

تب‌بر برای کم‌کردن درد و ناراحتی کودک استفاده می‌شود. انتخاب دارو و مقدار آن به سن، وزن، غلظت فرآورده و وضعیت پزشکی شیرخوار بستگی دارد.

• اگر شیرخوار زیر سه ماه تب دارد، ابتدا برای ارزیابی پزشکی اقدام کنید و مراجعه را به‌دلیل دادن دارو به تأخیر نیندازید.
• مقدار استامینوفن را با پزشک یا داروساز و بر اساس فرآوردهٔ موجود مشخص کنید. قطره و شربت ممکن است غلظت متفاوتی داشته باشند.
• برای اندازه‌گیری دارو از سرنگ مدرج استفاده کنید، نه قاشق آشپزخانه.
• ایبوپروفن را در شیرخوار زیر شش ماه خودسرانه شروع نکنید. در کم‌آبی یا آبله‌مرغان نیز نباید خودسرانه استفاده شود.
• استامینوفن و ایبوپروفن را بدون دستور مشخص متخصص هم‌زمان یا به‌صورت نوبتی ندهید.
• به شیرخوار آسپرین ندهید.

پاشویه، پاک‌کردن بدن با اسفنج مرطوب و استفاده از آب سرد، الکل یا سرکه برای درمان تب توصیه نمی‌شوند. لباس کودک را متناسب با دمای محیط انتخاب کنید و او را با لباس زیاد یا پتوی ضخیم نپوشانید. [۴]

داروهای سرماخوردگی، ضدسرفه و ضداحتقان: این داروها را خودسرانه به شیرخوار ندهید؛ ممکن است عارضه ایجاد کنند و درمان معمول سرماخوردگی در این سن نیستند.

چه داروها و موادی را نباید خودسرانه به شیرخوار داد؟

• آنتی‌بیوتیک:

  سرماخوردگی ویروسی را درمان نمی‌کند. تنها اگر پزشک عفونت باکتریایی تشخیص دهد، ممکن است لازم شود.

• عسل:

  تا پیش از یک‌سالگی به شیرخوار عسل ندهید؛ حتی برای آرام‌کردن سرفه یا در ترکیب با نوشیدنی. مصرف عسل در این سن خطر ابتلا به بوتولیسم شیرخواران را به همراه دارد.

• دمنوش‌ها، فرآورده‌های گیاهی و روغن‌های اسانسی:

  طبیعی‌بودن به معنی مناسب‌بودن برای شیرخوار نیست. این مواد را بدون توصیهٔ پزشک برای شیرخوار استفاده نکنید و داخل بینی او نریزید.

• داروهای بزرگسالان:

  کم‌کردن مقدار داروی بزرگسال، آن را برای شیرخوار مناسب نمی‌کند.

پرسش‌های متداول

آیا ترشحات زرد یا سبز بینی یعنی آنتی‌بیوتیک لازم است؟

خیر. تغییر رنگ ترشحات به‌تنهایی نشان‌دهندهٔ عفونت باکتریایی نیست. تصمیم دربارهٔ نیاز به آنتی‌بیوتیک به مجموعهٔ علائم و ارزیابی پزشک بستگی دارد.

شیرخوار آبریزش بینی دارد اما تب ندارد؛ باید نگران باشم؟

اگر شیرخوار خوب نفس می‌کشد، میزان شیرخوردن و تعداد پوشک‌های خیس او مانند معمول است و سطح هوشیاری‌اش تغییری نکرده، اغلب می‌توان با مراقبت حمایتی وضعیت او را پیگیری کرد.

آیا بالاگذاشتن سر هنگام خواب به گرفتگی بینی کمک می‌کند؟

برای خواب شیرخوار از بالش یا تشک شیب‌دار استفاده نکنید. سالین بینی پیش از خواب و حفظ محل خواب صاف و ایمن، انتخاب‌های مناسب‌تری هستند. [۳]

آیا برونشیولیت می‌تواند در ابتدا شبیه سرماخوردگی باشد؟

بله. برونشیولیت ممکن است با آبریزش و گرفتگی بینی شروع شود و سپس با سرفه، خس‌خس، تنفس تند یا مشکل در شیرخوردن ادامه پیدا کند. علائم آن اغلب در روزهای سوم تا پنجم شدیدتر می‌شوند؛ بنابراین بدترشدن تنفس را به روند عادی سرماخوردگی نسبت ندهید. [۲]

منابع پزشکی

۱. NHS — سرماخوردگی، سرفه و عفونت گوش در کودکان

۲. NHS — برونشیولیت و علائم خطر آن

۳. آکادمی اطفال آمریکا — خواب ایمن شیرخوار هنگام گرفتگی بینی

۴. NHS — تب در کودکان

تاریخ آخرین به‌روزرسانی: ۲۹ شهریور ۱۴۰۵ (۲۰ سپتامبر ۲۰۲۶)