در صورت مشاهده چه علائمی در نوزاد باید به پزشک اطلاع داد؟

نوزادان نمی‌توانند ناراحتی یا علائم بیماری خود را توضیح دهند و گاهی تغییرات مهم در وضعیت آنها فقط به شکل تغییر در شیر خوردن، میزان هوشیاری، تنفس، دفع یا رفتار دیده می‌شود. به همین دلیل، آشنایی والدین با علائم خطر در نوزاد اهمیت زیادی دارد.

برخی علائم نیاز به تماس با پزشک در همان روز دارند و بعضی نشانه‌ها، مانند دشواری واضح تنفس، کبودی، تشنج یا بی‌پاسخ شدن نوزاد، نیازمند مراجعه فوری به اورژانس هستند. سازمان جهانی بهداشت نیز تغذیه ضعیف، کاهش فعالیت، مشکل تنفس، تب، تشنج و سرد شدن بدن را از علائم هشداردهنده مهم در نوزادان می‌داند.

چه زمانی باید فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه کرد؟

اگر نوزاد هر یک از علائم زیر را دارد، بهتر است منتظر برطرف شدن خودبه‌خودی علائم نمانید:

دشواری یا تقلا برای تنفس
فرو رفتن پوست بین دنده‌ها یا زیر قفسه سینه هنگام تنفس
ناله کردن هنگام بازدم یا تنفس صدادار غیرطبیعی
کبود، خاکستری یا بسیار رنگ‌پریده شدن لب‌ها یا پوست
به سختی بیدار شدن یا پاسخ ندادن به صدا و تماس
تشنج یا حرکات تکراری غیرطبیعی که متوقف نمی‌شوند
ناتوانی در شیر خوردن یا کاهش واضح توان مکیدن
تب ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بیشتر در نوزاد زیر ۳ ماه
دمای بدن کمتر از ۳۶ درجه سانتی‌گراد یا سرد بودن غیرطبیعی بدن
استفراغ سبز
خونریزی قابل توجه یا بثورات پوستی که با فشار محو نمی‌شوند

این نشانه‌ها می‌توانند در برخی موارد علامت بیماری جدی باشند و نیاز به ارزیابی سریع دارند.

۱. تغذیه و وزن نوزاد

شیر نخوردن یا کاهش واضح تغذیه

یکی از مهم‌ترین نشانه‌های بیماری در نوزاد، تغییر ناگهانی در تغذیه است. اگر نوزادی که قبلاً به‌خوبی شیر می‌خورده ناگهان مکیدن را متوقف کند، زود خسته شود، نتواند سینه یا شیشه را به‌خوبی بگیرد یا مقدار شیر خوردنش به شکل محسوسی کاهش پیدا کند، باید با پزشک تماس گرفت.

تغذیه ناکافی ممکن است با بیماری، کم‌آبی یا مشکلات دیگری همراه باشد و در نوزادان نباید نادیده گرفته شود.

افزایش وزن نامناسب

کاهش وزن مختصر در روزهای نخست تولد می‌تواند طبیعی باشد، اما پس از آن انتظار می‌رود روند وزن‌گیری آغاز شود. اگر نوزاد بعد از روزهای ابتدایی همچنان وزن اضافه نمی‌کند، تا حدود دو هفتگی به وزن تولد برنگشته یا پزشک از روند رشد او نگران است، بررسی تغذیه و سلامت نوزاد ضروری است.

۲. مشکل در تنفس

مشکلات تنفسی در نوزادان می‌توانند به سرعت جدی شوند.

علائمی که باید جدی گرفته شوند عبارت‌اند از:

تنفس خیلی سریع یا غیرعادی
فرو رفتن قفسه سینه یا پوست بین دنده‌ها هنگام دم
باز و بسته شدن واضح پره‌های بینی
ناله کردن هنگام تنفس
خرخر یا صدای غیرعادی تنفسی
مکث‌های غیرعادی تنفسی، به‌ویژه اگر با تغییر رنگ، بی‌حالی یا اختلال در تغذیه همراه باشند
کبودی لب‌ها یا پوست

اگر نوزاد به‌سختی نفس می‌کشد یا رنگ لب‌ها و پوست او به آبی، خاکستری یا رنگ‌پریده تغییر کرده است، مراجعه فوری به اورژانس ضروری است.

گرفتگی بینی نوزاد

گرفتگی بینی به‌تنهایی معمولاً وضعیت اورژانسی نیست، اما چون نوزاد برای شیر خوردن به تنفس از بینی وابسته است، احتقان شدید می‌تواند تغذیه را دشوار کند.

در چنین شرایطی می‌توان از قطره یا اسپری سالین و تخلیه ملایم ترشحات بینی استفاده کرد. اگر با وجود رفع ترشحات، نوزاد همچنان برای نفس کشیدن تقلا می‌کند، سینه‌اش فرومی‌رود یا نمی‌تواند شیر بخورد، باید سریع‌تر ارزیابی پزشکی شود.

۳. تب یا پایین بودن دمای بدن

تب در نوزاد

در نوزادان کوچک، تب اهمیت ویژه‌ای دارد. دمای مقعدی ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بیشتر در نوزاد زیر ۳ ماه، تب محسوب می‌شود و نیازمند تماس فوری با پزشک و ارزیابی پزشکی است. برای این گروه سنی نباید فقط بر اساس ظاهر نوزاد یا شدت حال عمومی تصمیم گرفت.

بنابراین عدد ۳۷.۷ درجه سانتی‌گراد که در برخی منابع قدیمی ذکر شده، معیار فعلی تب محسوب نمی‌شود.

دمای پایین

دمای پایین نیز در نوزاد ممکن است علامت مهمی باشد. اگر دمای بدن نوزاد به کمتر از حدود ۳۶ درجه سانتی‌گراد برسد یا بدن او به شکل غیرعادی سرد باشد، به‌خصوص اگر همراه با بی‌حالی یا مشکل تغذیه باشد، باید فوراً ارزیابی شود.

۴. تغییر رنگ پوست و زردی

زردی نوزاد

زردی در روزهای اول زندگی شایع است و در بسیاری از موارد خفیف و گذراست، اما زمان شروع و شدت آن اهمیت دارد.

اگر زردی:

در ۲۴ ساعت اول زندگی ظاهر شود،
به سمت شکم، دست‌ها یا پاها پیش برود و شدیدتر شود،
همراه با بی‌حالی یا شیر نخوردن باشد،
یا پوست به رنگ زرد تیره یا نارنجی درآید،

باید نوزاد توسط پزشک بررسی شود. زردی که در ۲۴ ساعت اول زندگی ظاهر می‌شود نیازمند بررسی سطح بیلی‌روبین است.

کبودی یا رنگ‌پریدگی

کبود یا خاکستری شدن لب‌ها و زبان، یا رنگ‌پریدگی شدید و غیرعادی، به‌ویژه همراه با مشکل تنفس یا کاهش هوشیاری، از علائم هشدار محسوب می‌شود و نیازمند ارزیابی فوری است.

بثورات پوستی

بسیاری از بثورات پوستی نوزادان بی‌خطر هستند، اما اگر بثورات به‌سرعت منتشر شوند، کودک بی‌حال باشد یا لکه‌های قرمز، بنفش یا قهوه‌ای با فشار محو نشوند، باید فوراً ارزیابی پزشکی انجام شود.

۵. تغییر در هوشیاری و رفتار نوزاد

والدین معمولاً به‌تدریج متوجه الگوی طبیعی خواب، بیداری، تغذیه و واکنش‌های نوزاد خود می‌شوند. بنابراین تغییر قابل توجه نسبت به حالت معمول اهمیت دارد.

نشانه‌های هشدار عبارت‌اند از:

خواب‌آلودگی غیرمعمول و دشواری در بیدار کردن نوزاد
بی‌حالی یا کاهش واضح فعالیت
نوزاد کمتر از قبل حرکت می‌کند
پاسخ ندادن طبیعی به تماس یا صدا
بی‌قراری شدید و غیرقابل آرام کردن
گریه ضعیف، غیرطبیعی یا صدای زیر و غیرمعمول

کاهش سطح هوشیاری یا تغییر واضح رفتار، به‌خصوص اگر ناگهانی باشد، نیازمند ارزیابی پزشکی است.

۶. گریه غیرمعمول

گریه یکی از راه‌های اصلی ارتباط نوزاد است و همه گریه‌ها نشانه بیماری نیستند. با این حال، اگر نوزاد ناگهان و به شکل غیرمعمول گریه کند و با روش‌های معمول آرام نشود، یا گریه او بسیار ضعیف، زیر یا مداوم باشد، باید به سایر علائم نیز توجه کرد.

گریه غیرمعمول وقتی همراه با بی‌حالی، شیر نخوردن، استفراغ، تب، مشکل تنفس یا تغییر رنگ پوست باشد اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

۷. استفراغ و مشکلات گوارشی

بالا آوردن مقدار کمی شیر بعد از تغذیه در بسیاری از نوزادان اتفاق می‌افتد و لزوماً نشانه بیماری نیست.

اما استفراغ سبز، استفراغ مکرر، ناتوانی در نگه داشتن شیر یا مایعات، استفراغ همراه با بی‌حالی و کاهش ادرار یا استفراغ خونی نیاز به ارزیابی پزشکی دارد.

به‌ویژه استفراغ سبز در نوزاد یک علامت هشدار است و باید به‌صورت فوری بررسی شود.

اسهال و استفراغ نوزادان

۸. اسهال و تغییر در مدفوع

مدفوع نوزاد، به‌خصوص نوزاد شیرخوار، به‌طور طبیعی می‌تواند نرم یا حتی آبکی باشد و تعداد دفعات دفع نیز بین نوزادان بسیار متفاوت است. بنابراین صرفاً شل بودن مدفوع به معنی اسهال نیست.

اسهال بیشتر زمانی مطرح می‌شود که مدفوع نسبت به الگوی معمول نوزاد به‌طور ناگهانی آبکی‌تر یا بسیار بیشتر از دفعات معمول شود. وجود مقدار قابل توجه خون، مخاط زیاد یا آب فراوان در مدفوع نیز باید با پزشک مطرح شود.

کاهش ادرار همراه با اسهال

مهم‌ترین نگرانی در نوزاد مبتلا به اسهال یا استفراغ، کم‌آبی بدن است. کاهش واضح تعداد پوشک‌های خیس، ادرار تیره، خشکی دهان و بی‌حالی می‌توانند از نشانه‌های کم‌آبی باشند.

پس از حدود ۵ تا ۷ روزگی، بسیاری از نوزادان سالم حداقل ۶ پوشک خیس در شبانه‌روز دارند. کاهش محسوس نسبت به این الگو، به‌ویژه همراه با تغذیه ضعیف یا بیماری، نیازمند توجه است.

۹. یبوست و کاهش حرکات روده

تعداد دفعات مدفوع در نوزادان بسیار متفاوت است و نمی‌توان گفت هر نوزادی که چند روز مدفوع نکرده، دچار یبوست است.

نوزاد شیرخوار پس از چند هفته اول زندگی ممکن است حتی چند روز یا در بعضی موارد تا حدود یک هفته مدفوع نکند و اگر مدفوع نرم باشد، به‌خوبی شیر بخورد و وزن‌گیری مناسبی داشته باشد، این وضعیت می‌تواند طبیعی باشد.

در مقابل، مدفوع بسیار سفت و خشک، دفع دردناک، شکم متورم، استفراغ یا اختلال در تغذیه نیاز به بررسی پزشکی دارد.

۱۰. کاهش ادرار یا تغییر غیرعادی آن

الگوی ادرار یکی از نشانه‌های مهم وضعیت آب بدن نوزاد است.

اگر پس از روزهای نخست زندگی تعداد پوشک‌های خیس به‌طور محسوسی کم شده باشد، نوزاد بیش از حد معمول ادرار نکرده باشد، ادرار بسیار تیره باشد یا همراه با علائم کم‌آبی باشد، باید با پزشک تماس گرفت.

وجود خون واقعی در ادرار نیز نیازمند بررسی پزشکی است. در روزهای ابتدایی زندگی، لکه‌های نارنجی یا صورتی ناشی از کریستال‌های اورات ممکن است دیده شوند و با خون واقعی اشتباه شوند؛ اگر این تغییر ادامه پیدا کرد یا درباره آن مطمئن نیستید، بهتر است با پزشک مطرح شود.

۱۱. ترشح از چشم یا گوش

چشم قرمز و متورم همراه با ترشح چرکی، به‌خصوص در نوزادان، باید توسط پزشک بررسی شود.

ترشح از گوش نیز طبیعی محسوب نمی‌شود و در صورت مشاهده، به‌خصوص اگر همراه با تب، بی‌قراری یا درد باشد، بهتر است نوزاد معاینه شود.

۱۲. تشنج یا حرکات غیرطبیعی

هرگونه تشنج در نوزاد نیازمند ارزیابی فوری است.

حرکات تکراری و غیرمعمول دست‌وپا، سفت شدن بدن، خیره شدن غیرعادی، از دست دادن پاسخ‌گویی یا تغییر رنگ همراه با حرکات غیرطبیعی می‌تواند نشانه تشنج باشد. اگر چنین اتفاقی رخ داد، نوزاد را تکان ندهید و چیزی داخل دهان او نگذارید و برای دریافت کمک فوری اقدام کنید.

۱۳. علائم عفونت در ناف یا پوست

قرمزی و تورم منتشرشونده اطراف ناف، ترشح چرکی از بند ناف، التهاب قابل توجه پوست، تاول‌ها یا جوش‌های متعدد چرکی در نوزاد باید جدی گرفته شوند.

در نوزادان، عفونت می‌تواند به سرعت پیشرفت کند؛ بنابراین در صورت همراهی علائم پوستی با تب، بی‌حالی یا شیر نخوردن، مراجعه پزشکی باید سریع‌تر انجام شود.

چگونه از سلامت نوزاد در روزهای نخست مراقبت کنیم؟

شناخت علائم خطر مهم است، اما مراقبت‌های روزمره نیز نقش مهمی در سلامت نوزاد دارند.

شست‌وشوی دست‌ها

پیش از لمس یا غذا دادن به نوزاد، دست‌ها را با آب و صابون بشویید. رعایت بهداشت دست‌ها یکی از ساده‌ترین راه‌های کاهش انتقال عفونت است.

محافظت در برابر دود سیگار

نوزاد نباید در معرض دود سیگار یا محصولات دخانی و بخار ناشی از سیگار الکترونیکی قرار بگیرد. دود دست‌دوم خطر عفونت‌های تنفسی، عفونت گوش و سندرم مرگ ناگهانی نوزاد را افزایش می‌دهد. اگر فردی در خانواده سیگار می‌کشد، بهتر است این کار را بیرون از خانه و خودرو انجام دهد و پیش از تماس با نوزاد، دست‌ها را بشوید و لباس آلوده به دود را عوض کند.

تغذیه با شیر مادر

اگر مادر و نوزاد امکان و تمایل به شیردهی دارند، شیر مادر فواید مهمی دارد. AAP تغذیه انحصاری با شیر مادر را برای حدود ۶ ماه نخست توصیه می‌کند و ادامه شیردهی پس از شروع غذاهای کمکی را تا ۲ سالگی یا بیشتر، تا زمانی که مادر و کودک تمایل دارند، حمایت می‌کند. با این حال، نوزادانی که با شیر خشک یا ترکیبی تغذیه می‌شوند نیز می‌توانند رشد مناسبی داشته باشند.

واکسیناسیون

واکسیناسیون باید مطابق برنامه واکسیناسیون ملی و توصیه پزشک کودک به‌موقع انجام شود. نوزادان باید در زمان مناسب برای واکسن‌ها و مراقبت‌های دوره‌ای پیگیری شوند.

خواب ایمن

نوزاد سالم باید برای هر بار خواب، به پشت خوابانده شود. محل خواب باید سطحی سفت و صاف داشته باشد و تخت نوزاد از بالش، پتوهای شل، عروسک و سایر وسایل نرم خالی باشد. قرار دادن نوزاد به پشت خطر سندرم مرگ ناگهانی نوزاد و مرگ‌های مرتبط با خواب را کاهش می‌دهد.

چه زمانی شک والدین را باید جدی گرفت؟

لازم نیست والدین برای تشخیص بیماری، خودشان علت دقیق علائم را پیدا کنند. آنچه اهمیت دارد، شناخت تغییر نسبت به وضعیت معمول نوزاد است.

اگر نوزاد ناگهان کمتر شیر می‌خورد، کمتر بیدار می‌شود، متفاوت گریه می‌کند، تنفسش تغییر کرده یا تعداد پوشک‌های خیسش کاهش یافته است، همین تغییر می‌تواند دلیل کافی برای مشورت با پزشک باشد.

به‌خصوص در نوزادان خیلی کم‌سن، بهتر است در صورت نگرانی منتظر اضافه شدن علائم متعدد نمانید. سازمان جهانی بهداشت تأکید می‌کند که وجود حتی برخی علائم هشدار مانند تغذیه ضعیف، کاهش فعالیت، مشکل تنفس، تب، تشنج یا سرد بودن بدن باید موجب ارزیابی سریع شود.

پرسش‌های متداول

تب در نوزاد از چند درجه خطرناک است؟

در نوزاد کمتر از ۳ ماه، دمای مقعدی ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بیشتر تب محسوب می‌شود و باید فوراً با پزشک تماس گرفته شود.

آیا هر نوزادی که چند روز مدفوع نکرده، یبوست دارد؟

خیر. تعداد دفعات مدفوع در نوزادان متفاوت است. به‌خصوص در نوزادان شیرخوار بالای یک ماه، ممکن است چند روز بین دو نوبت مدفوع فاصله باشد، به شرطی که مدفوع نرم باشد و نوزاد به‌خوبی شیر بخورد و رشد مناسبی داشته باشد.

چند پوشک خیس در روز برای نوزاد طبیعی است؟

پس از حدود روز پنجم تا هفتم زندگی، بسیاری از نوزادان سالم حداقل ۶ پوشک خیس در روز دارند. کاهش واضح ادرار، به‌خصوص همراه با بی‌حالی یا شیر نخوردن، باید بررسی شود.

آیا زردی هر نوزادی نیاز به نگرانی دارد؟

زردی خفیف در نوزادان شایع است، اما زردی در ۲۴ ساعت اول زندگی، تشدید زردی، زرد شدن شدید پوست یا همراهی آن با بی‌حالی و شیر نخوردن نیاز به ارزیابی پزشکی دارد.

چه نوع استفراغی در نوزاد خطرناک است؟

استفراغ سبز، استفراغ مکرر، استفراغ همراه با بی‌حالی یا کاهش ادرار و هر استفراغی که باعث شود نوزاد نتواند تغذیه کند، باید جدی گرفته شود. استفراغ سبز به‌ویژه نیازمند ارزیابی فوری است.

آیا گرفتگی بینی نوزاد نیاز به مراجعه فوری دارد؟

گرفتگی ساده بینی معمولاً اورژانسی نیست. اما اگر نوزاد به دلیل گرفتگی نتواند شیر بخورد، برای نفس کشیدن تقلا کند، قفسه سینه‌اش فرو برود یا لب‌هایش کبود شوند، باید فوراً ارزیابی شود.

جمع‌بندی

نوزادان ممکن است در مدت کوتاهی از یک وضعیت طبیعی به بیماری جدی برسند، بنابراین شناخت تغییرات غیرمعمول در تغذیه، تنفس، سطح هوشیاری، دمای بدن، رنگ پوست، دفع و رفتار اهمیت زیادی دارد.

تب ۳۸ درجه یا بالاتر در نوزاد زیر ۳ ماه، مشکل واضح تنفس، کبودی، تشنج، بی‌حالی شدید، شیر نخوردن، استفراغ سبز و کاهش محسوس ادرار از نشانه‌هایی هستند که نباید نادیده گرفته شوند.

در عین حال، هر تغییر کوچک به معنی بیماری جدی نیست. بهترین راه این است که والدین الگوی معمول نوزاد خود را بشناسند و هرگاه تغییری واضح و غیرعادی مشاهده کردند، به‌ویژه در نوزادان کم‌سن، برای ارزیابی و راهنمایی با پزشک کودک تماس بگیرند.