تمرین‌ها و فعالیت‌های مناسب نوزاد ۱ تا ۴ ماهه
نوزاد در چهار ماه نخست زندگی با سرعت زیادی مهارت‌های حرکتی، ارتباطی، حسی و شناختی جدیدی به دست می‌آورد. فعالیت‌هایی که در این دوره انجام می‌شوند، بهتر است کوتاه، ساده، متناسب با توانایی نوزاد و همراه با تعامل والد یا مراقب باشند.
هدف از این فعالیت‌ها این نیست که نوزاد را مجبور کنیم زودتر به یک مهارت خاص برسد؛ بلکه باید فرصت کشف محیط، حرکت و تعامل را در اختیار او قرار دهیم.
CDC نیز رشد نوزاد را در حوزه‌های مختلفی مانند حرکت، ارتباط، یادگیری و تعامل اجتماعی دنبال می‌کند و تأکید دارد که نقاط عطف رشدی، مهارت‌هایی هستند که بیشتر کودکان تا یک سن مشخص به دست می‌آورند و نباید به‌عنوان برنامه تمرینی اجباری در نظر گرفته شوند.
تامی‌تایم؛ مهم‌ترین فعالیت حرکتی نوزاد
تامی‌تایم چیست؟
تامی‌تایم به قرار دادن نوزاد روی شکم در هنگام بیداری و در حالی که بزرگسال به‌طور مستقیم بر او نظارت دارد گفته می‌شود.
این فعالیت به تقویت عضلات گردن، شانه‌ها، بازوها و بالاتنه کمک می‌کند و فرصت مناسبی برای تمرین کنترل سر و آماده شدن برای مهارت‌های حرکتی بعدی فراهم می‌کند.
AAP توصیه می‌کند تامی‌تایم از زمان بازگشت نوزاد به خانه آغاز شود و به‌تدریج و متناسب با تحمل او افزایش پیدا کند. در ابتدای کار می‌توان چند نوبت کوتاه در طول روز انجام داد.
چگونه تامی‌تایم را شروع کنیم؟
نوزاد را زمانی که بیدار و آرام است، روی یک سطح صاف و ایمن قرار دهید.
در ابتدا می‌توانید برای چند دقیقه این وضعیت را امتحان کنید و اگر نوزاد خسته شد یا ناراحت بود، فعالیت را متوقف کنید و بعداً دوباره امتحان کنید.
قرار دادن صورت خود در مقابل نوزاد، صحبت کردن و لبخند زدن می‌تواند این فعالیت را برای او جذاب‌تر کند.
اگر نوزاد تامی‌تایم را دوست ندارد چه کنیم؟
بعضی نوزادان در ابتدا از قرار گرفتن روی شکم خوششان نمی‌آید. لازم نیست او را مجبور کنید مدت زیادی در این وضعیت بماند.
می‌توانید:
- زمان تامی‌تایم را کوتاه‌تر کنید.
- چند بار در روز آن را تکرار کنید.
- خودتان روبه‌روی نوزاد قرار بگیرید.
- با او صحبت کنید یا لبخند بزنید.
- یک اسباب‌بازی مناسب سن را در میدان دید او قرار دهید.
- به‌تدریج زمان فعالیت را افزایش دهید.
تامی‌تایم فقط برای زمان بیداری است.
تفاوت تامی‌تایم با وضعیت خواب
هرگز نوزاد را برای خواب روی شکم قرار ندهید.
برای خواب، نوزاد سالم باید به پشت و روی سطحی صاف، سفت و بدون شیب قرار گیرد. تامی‌تایم تنها زمانی انجام می‌شود که نوزاد بیدار است و یک بزرگسال از نزدیک او را زیر نظر دارد.
فعالیت‌های حرکتی مناسب نوزاد
حرکت آزاد دست‌ها و پاها
در زمان بیداری و در محیطی امن، اجازه دهید نوزاد دست‌ها و پاهای خود را آزادانه حرکت دهد.
او ممکن است پاهایش را بالا بیاورد، دست‌هایش را باز و بسته کند یا آنها را به سمت صورتش ببرد. این حرکات بخشی از رشد طبیعی حرکتی هستند.
لازم نیست والدین دست یا پای نوزاد را به زور حرکت دهند یا برای او تمرین‌های کششی انجام دهند.
کمک به تقویت کنترل سر
در ماه‌های نخست، نوزاد به‌تدریج کنترل بیشتری روی سر و گردن خود پیدا می‌کند.
تامی‌تایم یکی از فعالیت‌های مناسب برای فراهم کردن فرصت تمرین این مهارت است. در حدود چهار ماهگی، بسیاری از نوزادان هنگام نگه داشته شدن می‌توانند سر خود را بدون حمایت ثابت‌تر نگه دارند و هنگام قرار گرفتن روی شکم روی آرنج‌ها یا ساعدها بالا بیایند.
حرکت دادن اسباب‌بازی در میدان دید نوزاد
یک اسباب‌بازی مناسب و ایمن را در فاصله مناسب مقابل نوزاد قرار دهید و به‌آرامی آن را جابه‌جا کنید.
این کار می‌تواند او را تشویق کند که با چشم اسباب‌بازی را دنبال کند و به تدریج برای دست زدن یا گرفتن آن تلاش کند.
در چهار ماهگی، بسیاری از نوزادان به اسباب‌بازی نگاه می‌کنند، دست خود را به سمت آن حرکت می‌دهند و می‌توانند وسیله‌ای را که در دستشان قرار می‌گیرد نگه دارند.
فعالیت‌های ارتباطی برای نوزاد ۱ تا ۴ ماهه
با نوزاد صحبت کنید
صحبت کردن با نوزاد یکی از ساده‌ترین و مفیدترین فعالیت‌های روزانه است.
هنگام شیر دادن، تعویض پوشک، لباس پوشاندن یا بغل کردن نوزاد با او صحبت کنید. لازم نیست جملات پیچیده‌ای به کار ببرید؛ صدای آرام، تماس چشمی و پاسخ دادن به صداهای نوزاد اهمیت بیشتری دارد.
در دو ماهگی، بسیاری از نوزادان به صداهای بلند واکنش نشان می‌دهند و صداهایی غیر از گریه تولید می‌کنند. در چهار ماهگی نیز معمولاً صداهایی مانند «اوو» و «آآ» تولید می‌کنند و برای جلب توجه با والد ارتباط برقرار می‌کنند.
به صداهای نوزاد پاسخ دهید
اگر نوزاد صدا تولید کرد، پاسخ دهید و چند لحظه منتظر بمانید تا دوباره واکنش نشان دهد.
این رفت‌وبرگشت ساده، یکی از پایه‌های ارتباط اولیه است.
مثلاً اگر نوزاد «آآ» گفت، شما نیز با لبخند پاسخ دهید و با او صحبت کنید.
برای نوزاد آواز و لالایی بخوانید
آواز خواندن، لالایی و تکرار شعرهای ساده فعالیت‌هایی مناسب این سن هستند.
هدف از این کار آموزش شعر یا زبان به نوزاد نیست؛ بلکه ایجاد تعامل، شنیدن الگوهای صوتی و ایجاد ارتباط عاطفی است.
بازی‌های اجتماعی و عاطفی
لبخند زدن و شکلک درآوردن
روبروی نوزاد قرار بگیرید، به او نگاه کنید، لبخند بزنید و حالت‌های ساده چهره ایجاد کنید.
در چهار ماهگی، بسیاری از نوزادان برای جلب توجه لبخند می‌زنند، می‌خندند یا با حرکت و صدا تلاش می‌کنند توجه والد را حفظ کنند.
تماس چشمی و تقلید صدا
وقتی نوزاد به صورت شما نگاه می‌کند، با او صحبت کنید و اگر صدایی تولید کرد، پاسخ دهید.
این تعامل‌های کوتاه و تکرارشونده به ایجاد ارتباط رفت‌وبرگشتی میان نوزاد و مراقب کمک می‌کنند.
آرام کردن نوزاد همراه با صحبت کردن
وقتی نوزاد گریه می‌کند، ابتدا نیازهای احتمالی او مانند گرسنگی، خستگی، پوشک کثیف، گرما یا ناراحتی جسمی را بررسی کنید.
هنگام بغل کردن و آرام کردن او نیز می‌توانید با صدای آرام با او صحبت کنید.
این کار به نوزاد کمک می‌کند ارتباط میان صدا، حضور مراقب و احساس امنیت را تجربه کند.
فعالیت‌های مناسب برای رشد بینایی و توجه
دنبال کردن اسباب‌بازی با چشم
یک اسباب‌بازی ساده با اندازه مناسب و بدون قطعات جداشدنی را در میدان دید نوزاد قرار دهید.
آن را به‌آرامی از یک طرف به طرف دیگر حرکت دهید و فرصت دهید نوزاد با چشم آن را دنبال کند.
اگر نوزاد هنوز توانایی دنبال کردن کامل اسباب‌بازی را ندارد، او را مجبور نکنید و در زمان دیگری دوباره امتحان کنید.
کتاب‌های تصویری مناسب نوزاد
حتی در این سن نیز می‌توان کتاب‌های تصویری ساده و مناسب نوزاد را در اختیار او قرار داد.
کتاب را در فاصله مناسب نگه دارید و درباره تصاویر با صدای آرام صحبت کنید.
در این سن هدف، آموزش محتوای کتاب نیست؛ بلکه ایجاد تجربه مشترک، توجه به تصاویر و شنیدن صدای والد است.
استفاده از چهره والد به‌عنوان محرک جذاب
چهره انسان برای نوزاد جذاب است. می‌توانید صورت خود را روبه‌روی نوزاد قرار دهید، با او تماس چشمی برقرار کنید، لبخند بزنید و با تغییرات ساده در حالت چهره با او بازی کنید.
این فعالیت به تجهیزات خاصی نیاز ندارد و می‌تواند در جریان مراقبت‌های روزانه انجام شود.
فعالیت‌های مناسب برای دست‌ها و حرکات ظریف
فرصت لمس کردن
در زمان بیداری، می‌توانید اسباب‌بازی‌های مناسب سن را در اختیار نوزاد قرار دهید تا آنها را لمس کند.
در چهار ماهگی، بسیاری از نوزادان می‌توانند وقتی وسیله‌ای در دستشان قرار می‌گیرد آن را نگه دارند و دست‌های خود را به سمت اشیا حرکت دهند.
آوردن دست‌ها به سمت دهان
نوزاد را از انجام حرکات طبیعی دست و دهان منع نکنید، مگر اینکه چیزی خطرناک در دسترس او قرار گرفته باشد.
آوردن دست‌ها به سمت دهان بخشی از رفتارهای طبیعی حرکتی و حسی این دوره است و CDC آن را از مهارت‌های حرکتی مورد انتظار تا حدود چهار ماهگی می‌داند.
لمس ایمن و آرام
لمس آرام دست‌ها، پاها و بدن نوزاد در زمان تعویض لباس یا حمام می‌تواند بخشی طبیعی از تعامل والد و کودک باشد.
برای این کار نیازی به روغن، عطر یا مواد خاص نیست. اگر قصد استفاده از روغن یا محصولات پوستی دارید، باید از مناسب بودن آن محصول برای سن نوزاد مطمئن شوید و آن را روی دست یا صورت نوزاد قرار ندهید.
فعالیت‌های شناختی و حسی
پیدا کردن منبع صدا
وقتی نوزاد بیدار است، با صدای آرام از یک سمت او صحبت کنید و سپس از سمت دیگر پاسخ دهید.
در دو ماهگی، واکنش به صداهای بلند و در ماه‌های بعد توجه بیشتر به صدای والد بخشی از رشد ارتباطی و حسی طبیعی است.
بازی ساده «کجاست؟»
صورت خود را در محدوده دید نوزاد قرار دهید و با او صحبت کنید. می‌توانید برای چند لحظه صورت خود را از میدان دید خارج کرده و دوباره ظاهر شوید.
در این سن لازم نیست از بازی‌های پیچیده برای آموزش «پایداری شیء» استفاده کنید. مفاهیم شناختی در ماه‌های نخست به‌تدریج شکل می‌گیرند و بازی‌های ساده و تعاملی برای این سن کافی هستند.
تجربه‌های حسی ساده
نوزاد در این دوره از طریق دیدن، شنیدن، لمس کردن و حرکت کردن محیط اطراف را تجربه می‌کند.
برای تحریک حسی نیازی به استفاده از پنبه‌های آغشته به بوهای مختلف یا عطرها نیست. چنین روش‌هایی می‌توانند باعث تحریک بینی و پوست نوزاد شوند و فایده اثبات‌شده‌ای برای رشد ندارند.
بهتر است تجربه‌های حسی از طریق فعالیت‌های طبیعی مانند:
- لمس دست والد
- شنیدن صدای والد
- نگاه کردن به صورت والد
- مشاهده اسباب‌بازی مناسب سن
- حرکت آزاد بدن
فراهم شوند.
چه تمرین‌هایی برای نوزاد ۱ تا ۴ ماهه مناسب نیستند؟
بعضی توصیه‌های قدیمی ممکن است به‌عنوان «تمرین رشد» مطرح شوند، اما برای نوزاد این سن ضرورتی ندارند یا حتی می‌توانند خطرناک باشند.
کشیدن نوزاد از دست یا بازوها
نباید نوزاد را از دست یا بازوها بکشید یا با گرفتن بازوهایش او را بالا و پایین کنید.
این کار روش مناسبی برای تقویت عضلات شکم نیست و می‌تواند به مفاصل و اندام‌های نوزاد فشار وارد کند.
قرار دادن نوزاد در حالت ایستاده به‌عنوان تمرین
در ۳ یا ۴ ماهگی لازم نیست نوزاد را روی پاهای خود قرار دهید تا «ایستادن را تمرین کند».
رشد حرکتی باید به شکل طبیعی و متناسب با مرحله رشدی کودک پیش برود. فعالیت‌های روی زمین، به‌ویژه تامی‌تایم در زمان بیداری، فرصت مناسب‌تری برای رشد مهارت‌های حرکتی هستند.
قرار دادن اسباب‌بازی بسیار دور از دسترس
هدف از بازی این نیست که نوزاد را مجبور کنیم برای رسیدن به یک وسیله، حرکتی را که هنوز برای آن آماده نیست انجام دهد.
اسباب‌بازی را در محدوده مناسب دید و توانایی نوزاد قرار دهید و اجازه دهید خودش برای لمس یا گرفتن آن تلاش کند.
استفاده از مواد معطر برای تحریک بویایی
استفاده از عطر، اسانس یا پنبه آغشته به مواد مختلف برای تحریک حس بویایی نوزاد ضروری نیست و می‌تواند باعث تحریک پوست یا دستگاه تنفسی شود.
استفاده از شال یا پارچه در اطراف گردن نوزاد
نباید شال، روسری، بند یا پارچه‌ای را در اطراف گردن نوزاد قرار داد یا وسیله‌ای را به شکلی در اختیار او گذاشت که احتمال پیچیدن دور گردن یا خفگی داشته باشد.
ایمنی همیشه بر تحریک حسی یا جذابیت بصری اولویت دارد.
نکات ایمنی هنگام بازی با نوزاد
همیشه نوزاد را در زمان تامی‌تایم زیر نظر داشته باشید
تامی‌تایم باید فقط در زمان بیداری و با نظارت مستقیم بزرگسال انجام شود. اگر نوزاد خواب‌آلود شد، فعالیت را متوقف کنید و او را برای خواب به محل خواب ایمن منتقل کنید.
محیط بازی را ساده و ایمن نگه دارید
سطح بازی باید صاف و ایمن باشد و وسایل کوچک، قطعات جداشدنی، بندها، کیسه‌های پلاستیکی و اشیای قابل بلع در دسترس نوزاد نباشند.
نوزاد را مجبور به انجام حرکت خاصی نکنید
هر نوزاد با سرعت خودش رشد می‌کند. هدف فعالیت‌ها ایجاد فرصت برای تجربه و تمرین طبیعی است، نه وادار کردن کودک به نشستن، ایستادن، گرفتن یا غلتیدن زودتر از آمادگی رشدی.
برای نوزاد نارس، سن اصلاح‌شده را در نظر بگیرید
اگر نوزاد بیش از حدود سه هفته زودتر از موعد متولد شده است، هنگام بررسی نقاط عطف رشد باید سن اصلاح‌شده او نیز در نظر گرفته شود. CDC نیز در چک‌لیست‌های رشدی خود استفاده از سن اصلاح‌شده را برای نوزادان نارس توصیه می‌کند.
چه زمانی درباره رشد نوزاد با پزشک مشورت کنیم؟
نقاط عطف رشدی برای شناخت روند رشد کودک مفید هستند، اما نباید از آنها برای تشخیص خودسرانه استفاده کرد.
اگر نوزاد مهارتی را که قبلاً داشته از دست بدهد، یا والدین درباره حرکت، بینایی، شنوایی، ارتباط یا رفتار او نگرانی داشته باشند، بهتر است موضوع با پزشک کودک مطرح شود.
برای مثال، اگر نوزاد:
- به صداهای بلند واکنش نشان نمی‌دهد؛
- در حدود دو ماهگی نمی‌تواند برای مدت کوتاه سر خود را هنگام تامی‌تایم بالا بیاورد؛
- در حدود چهار ماهگی کنترل سر او بسیار ضعیف است؛
- به چهره‌ها یا افراد توجه نمی‌کند؛
- در تعامل اجتماعی و تولید صدا پیشرفت مورد انتظار را نشان نمی‌دهد؛
- یا مهارتی را که قبلاً به دست آورده از دست داده است،
بهتر است ارزیابی پزشکی انجام شود.
نقاط عطف رشدی CDC برای پایش رشد مفید هستند، اما جایگزین غربالگری استاندارد رشد یا ارزیابی تخصصی نیستند.
برنامه ساده روزانه برای نوزاد ۱ تا ۴ ماهه
فعالیت با نوزاد لازم نیست برنامه‌ای پیچیده داشته باشد. می‌توان فعالیت‌های رشدی را در مراقبت‌های معمول روزانه قرار داد.
هنگام بیدار شدن
چند دقیقه با نوزاد تماس چشمی برقرار کنید، لبخند بزنید و با او صحبت کنید.
هنگام بازی
تامی‌تایم کوتاه و تحت نظارت انجام دهید و یک اسباب‌بازی مناسب سن را در میدان دید او قرار دهید.
هنگام تعویض پوشک
با نوزاد صحبت کنید، برایش آواز بخوانید و اجازه دهید دست‌ها و پاهایش را آزادانه حرکت دهد.
هنگام شیر دادن
با نوزاد تماس چشمی داشته باشید و با صدای آرام با او صحبت کنید.
هنگام کتاب خواندن
یک کتاب تصویری ساده را مقابل او قرار دهید و تصاویر را نام ببرید.
هنگام خواب
بازی را متوقف کنید و نوزاد را برای خواب در وضعیت ایمن، به پشت و روی سطح صاف و سفت قرار دهید.
خلاصه مطالب
- نوزاد ۱ تا ۴ ماهه به ورزش به معنای معمول نیاز ندارد؛ بازی و حرکت آزاد برای او مناسب‌تر است.
- تامی‌تایم در زمان بیداری و با نظارت مستقیم، یکی از مهم‌ترین فعالیت‌های حرکتی این دوره است.
- برای خواب، نوزاد همیشه باید به پشت و روی سطح صاف و سفت قرار گیرد.
- با نوزاد صحبت کنید، به صداهایش پاسخ دهید و با او تماس چشمی برقرار کنید.
- خواندن کتاب تصویری، آواز خواندن و بازی‌های چهره‌به‌چهره فعالیت‌های ساده و مفیدی هستند.
- اجازه دهید نوزاد دست‌ها و پاهای خود را آزادانه حرکت دهد.
- اسباب‌بازی‌های مناسب سن را در میدان دید نوزاد قرار دهید تا به آنها نگاه کند و به‌تدریج برای لمس کردنشان تلاش کند.
- نوزاد را برای ایستادن یا انجام حرکات خاص مجبور نکنید.
- نوزاد را از بازوها نکشید و برای «تقویت شکم» بالا و پایین نبرید.
- از عطر، اسانس و مواد معطر برای تحریک حواس نوزاد استفاده نکنید.
- شال، بند یا پارچه‌ای که ممکن است دور گردن نوزاد قرار گیرد، در اختیار او نگذارید.
- اگر نوزاد نارس است، سن اصلاح‌شده در بررسی رشد اهمیت دارد.
- در صورت از دست دادن یک مهارت قبلی یا وجود نگرانی درباره رشد حرکتی، ارتباطی، بینایی یا شنوایی، با پزشک کودک مشورت کنید.
منابع علمی
CDC — نقاط عطف رشدی در ۲ ماهگی
CDC — نقاط عطف رشدی در ۴ ماهگی
American Academy of Pediatrics — Back to Sleep, Tummy to Play
WHO — Physical Activity Guidelines
CDC — چک‌لیست نقاط عطف رشدی بر اساس سن
تاریخ آخرین بررسی و به‌روزرسانی علمی: ۱۳ مهر ۱۴۰۵ (۵ اکتبر ۲۰۲۶)
