رینیت در کودکان و نوزادان؛ علائم، علل، درمان و مراقبت از گرفتگی بینی
رینیت به التهاب پوشش داخلی بینی گفته می‌شود و می‌تواند باعث آبریزش، گرفتگی، عطسه، خارش و افزایش ترشحات بینی شود. این مشکل در کودکان شایع است و ممکن است در اثر عفونت‌های ویروسی مانند سرماخوردگی، آلرژی یا تماس با محرک‌های محیطی ایجاد شود.
گرفتگی بینی برای نوزادان می‌تواند آزاردهنده‌تر باشد؛ زیرا نوزادان در ماه‌های نخست زندگی بیشتر از راه بینی نفس می‌کشند و گرفتگی بینی ممکن است تغذیه و خواب آنها را دشوار کند.
نکته مهم این است که هر آبریزش یا گرفتگی بینی به معنای رینیت آلرژیک نیست. برای انتخاب درمان مناسب، ابتدا باید علت علائم مشخص شود.
رینیت چیست؟
رینیت به التهاب مخاط داخل بینی گفته می‌شود. این التهاب می‌تواند در پاسخ به عفونت، مواد حساسیت‌زا یا محرک‌های محیطی ایجاد شود.
رینیت معمولاً با علائمی مانند آبریزش بینی، گرفتگی، عطسه و خارش همراه است. شدت علائم نیز می‌تواند از خفیف تا آزاردهنده متفاوت باشد.
در کودکان، دو علت بسیار شایع علائم بینی عبارت‌اند از:
- عفونت‌های ویروسی دستگاه تنفسی مانند سرماخوردگی
- رینیت آلرژیک در اثر واکنش به مواد حساسیت‌زا
بنابراین، درمان آبریزش بینی باید بر اساس علت آن انجام شود و نمی‌توان برای همه کودکان یک روش درمانی یکسان در نظر گرفت.
علت‌های رینیت و تورم مخاط بینی در کودکان
عفونت‌های ویروسی
سرماخوردگی یکی از شایع‌ترین علت‌های آبریزش و گرفتگی بینی در کودکان است. ویروس‌های مختلف تنفسی می‌توانند باعث التهاب مخاط بینی شوند.
در سرماخوردگی، آبریزش بینی، گرفتگی، عطسه، سرفه و گاهی تب یا گلودرد دیده می‌شود. علائم معمولاً در چند روز اول بیشتر هستند و سپس به‌تدریج بهتر می‌شوند. بیشتر سرماخوردگی‌ها بدون نیاز به آنتی‌بیوتیک بهبود پیدا می‌کنند.
رینیت آلرژیک
در رینیت آلرژیک، سیستم ایمنی به موادی مانند گرده گیاهان، مایت‌های موجود در گردوغبار یا شوره و ذرات حیوانات واکنش نشان می‌دهد.
علائم معمول رینیت آلرژیک شامل موارد زیر است:
- عطسه‌های مکرر
- آبریزش شفاف بینی
- گرفتگی بینی
- خارش بینی
- خارش یا اشک‌ریزش چشم
- احساس ترشح پشت حلق
- گاهی سرفه
وجود خارش بینی و چشم و تکرار علائم در زمان یا محیط خاص می‌تواند احتمال آلرژی را بیشتر کند.
محرک‌های محیطی
برخی مواد بدون اینکه الزاماً باعث آلرژی شوند، می‌توانند مخاط بینی کودک را تحریک کنند. از جمله:
- دود سیگار و قلیان
- آلودگی هوا
- عطر و بوهای تند
- مواد شوینده و برخی مواد شیمیایی
- هوای بسیار خشک یا نامناسب
کاهش تماس کودک با این محرک‌ها می‌تواند به کاهش علائم کمک کند.
عوامل دیگر
برخی بیماری‌ها و مشکلات ساختاری بینی نیز ممکن است باعث گرفتگی طولانی‌مدت بینی شوند. برای مثال، بزرگی آدنوئیدها، انحراف تیغه بینی یا وجود مشکلات دیگر در مسیر بینی می‌تواند باعث انسداد مزمن شود.
این موارد با رینیت ساده یکسان نیستند و در صورت تداوم علائم، نیاز به ارزیابی پزشکی دارند.
علائم رینیت در کودکان و نوزادان
علائم به علت رینیت و سن کودک بستگی دارند.
علائم شایع در کودکان
ممکن است کودک یک یا چند مورد از این علائم را داشته باشد:
- گرفتگی بینی
- آبریزش بینی
- عطسه
- خارش بینی
- خارش و اشک‌ریزش چشم
- افزایش ترشحات بینی
- سرفه، به‌ویژه در صورت ترشح پشت حلق
- احساس فشار یا ناراحتی در صورت در برخی موارد
- اختلال در خواب در صورت شدید بودن گرفتگی بینی
خس‌خس یا تنگی نفس را نباید صرفاً به رینیت نسبت داد. اگر کودک دچار مشکل تنفسی، تنفس سریع یا خس‌خس قابل توجه است، باید علت آن توسط پزشک بررسی شود.
علائم گرفتگی بینی در نوزادان
نوزاد ممکن است نتواند به‌طور واضح ناراحتی خود را بیان کند. گرفتگی بینی ممکن است به شکل‌های زیر دیده شود:
- سخت‌تر شدن شیر خوردن
- مکث‌های مکرر هنگام تغذیه
- بی‌قراری
- اختلال خواب
- تنفس صدادار از بینی
- کاهش تمایل به تغذیه در صورت شدید بودن گرفتگی
اگر نوزاد به دلیل گرفتگی بینی نمی‌تواند به اندازه کافی شیر بخورد یا تنفس او دشوار شده است، باید با پزشک مشورت شود.
آیا آبریزش بینی همیشه به معنی رینیت آلرژیک است؟
خیر.
آبریزش بینی یکی از علائم مشترک چندین بیماری است. سرماخوردگی، رینیت آلرژیک و تماس با محرک‌های محیطی می‌توانند علائم مشابهی ایجاد کنند.
در سرماخوردگی معمولاً علائم طی چند روز ظاهر می‌شوند و ممکن است همراه با سرفه، گلودرد یا تب باشند. در مقابل، رینیت آلرژیک معمولاً با عطسه، خارش بینی و چشم و آبریزش شفاف همراه است و ممکن است در زمان تماس با ماده حساسیت‌زا تکرار شود.
به همین دلیل، تشخیص علت علائم اهمیت بیشتری از صرفاً نام‌گذاری آنها دارد.
تشخیص رینیت در کودکان چگونه انجام می‌شود؟
در بسیاری از موارد، پزشک می‌تواند با گرفتن شرح حال و معاینه کودک علت احتمالی علائم را مشخص کند.
پزشک ممکن است درباره موارد زیر سؤال کند:
- مدت زمان آبریزش یا گرفتگی بینی
- رنگ و میزان ترشحات
- وجود تب، سرفه یا گلودرد
- خارش بینی و چشم
- زمان شروع علائم
- ارتباط علائم با فصل یا محیط خاص
- سابقه آلرژی در کودک یا خانواده
- تماس با دود یا سایر محرک‌ها
- تأثیر علائم بر خواب و فعالیت کودک
در صورت شک به آلرژی، پزشک یا متخصص آلرژی ممکن است بر اساس شرایط کودک آزمایش‌های مناسب مانند تست پوستی یا آزمایش خون را توصیه کند. انجام آزمایش‌هایی مانند شمارش ائوزینوفیل به‌تنهایی برای تشخیص رینیت آلرژیک کافی نیست و نباید بدون ارزیابی بالینی تفسیر شود.
درمان رینیت در کودکان و نوزادان
درمان به علت و شدت علائم بستگی دارد. در بسیاری از موارد، به‌خصوص در سرماخوردگی، هدف اصلی کاهش علائم و کمک به راحتی کودک است.
محلول نمکی برای گرفتگی بینی
قطره یا اسپری بینی حاوی محلول نمکی ساده می‌تواند به مرطوب نگه داشتن مخاط و خارج شدن ترشحات کمک کند.
در نوزادان، در صورت گرفتگی بینی، می‌توان با نظر پزشک یا طبق دستور مناسب محصول از قطره سالین استفاده کرد و سپس در صورت نیاز، ترشحات را به‌آرامی با پوآر یا سرنگ مکنده مخصوص نوزاد خارج کرد.
مکش شدید یا مکرر می‌تواند مخاط بینی را تحریک کند؛ بنابراین این کار باید با ملایمت انجام شود.
محلول‌های نمکی بدون دارو برای کنترل علائم آلرژی نیز می‌توانند مفید باشند و به خارج شدن مواد حساسیت‌زا از بینی کمک کنند.
رطوبت مناسب هوا
اگر هوای خانه خشک است، استفاده از دستگاه بخور سرد و تمیز می‌تواند به کاهش خشکی و ناراحتی بینی کمک کند.
دستگاه باید مرتب تمیز شود تا به محل رشد میکروب یا قارچ تبدیل نشود.
برای کودکان، استفاده از بخور گرم یا قرار دادن کودک در معرض آب بسیار داغ توصیه نمی‌شود، زیرا خطر سوختگی دارد. اگر بخار حمام به کودک کمک میکند، کودک باید از آب داغ و سطوح لغزنده دور نگه داشته شود و هرگز در حمام بدون مراقبت رها نشود.
کنترل عوامل محرک و آلرژن‌ها
اگر رینیت کودک ناشی از آلرژی یا تحریک محیطی باشد، کاهش تماس با عامل محرک اهمیت دارد.
برای مثال:
- کودک را در معرض دود سیگار و قلیان قرار ندهید.
- اتاق کودک را مرتب تمیز کنید.
- در صورت حساسیت به گردوغبار، اقدامات مناسب برای کاهش مایت‌های گردوغبار را انجام دهید.
- در صورت ارتباط علائم با حیوانات خانگی، درباره راهکار مناسب با پزشک مشورت کنید.
- در فصل‌های دارای گرده زیاد، در صورت توصیه پزشک تماس با عامل حساسیت‌زا را کاهش دهید.
داروهای رینیت در کودکان
انتخاب دارو به علت رینیت، سن کودک و شدت علائم بستگی دارد و به‌ویژه برای نوزادان و کودکان خردسال نباید خودسرانه انجام شود.
آنتی‌هیستامین‌ها
در رینیت آلرژیک، پزشک ممکن است آنتی‌هیستامین مناسب سن کودک را برای کاهش عطسه، خارش و آبریزش تجویز یا توصیه کند.
برخی آنتی‌هیستامین‌های نسل قدیمی می‌توانند باعث خواب‌آلودگی شوند؛ بنابراین نوع و مقدار مصرف باید بر اساس سن و شرایط کودک انتخاب شود.
اسپری‌های کورتونی بینی
در رینیت آلرژیک متوسط یا شدید، اسپری‌های کورتونی بینی می‌توانند یکی از مؤثرترین درمان‌ها برای کنترل التهاب، گرفتگی و سایر علائم باشند.
برخی از این داروها برای سنین مشخصی تأیید شده‌اند؛ بنابراین نام دارو به‌تنهایی به معنی مناسب بودن آن برای همه کودکان نیست و انتخاب دارو باید متناسب با سن و شرایط کودک باشد.
ضداحتقان‌ها
در متن‌های قدیمی ممکن است داروهایی مانند فنیل‌افرین به‌عنوان درمان معمول گرفتگی بینی کودکان پیشنهاد شده باشند. این توصیه را نباید به‌صورت عمومی برای کودکان تکرار کرد.
ضداحتقان‌های دارویی می‌توانند عوارضی ایجاد کنند و برای نوزادان مناسب نیستند. آکادمی اطفال آمریکا نیز تأکید میکند که قطره یا اسپری ضداحتقان دارویی نباید برای نوزادان استفاده شود و برای کودکان خردسال نیز بدون توصیه پزشک نباید مصرف شود.
برای گرفتگی بینی کودک، محلول نمکی ساده معمولاً گزینه ایمن‌تری برای مراقبت علامتی است.
آنتی‌بیوتیک‌ها
بیشتر موارد آبریزش و گرفتگی بینی ناشی از سرماخوردگی ویروسی هستند و آنتی‌بیوتیک برای درمان آنها مؤثر نیست.
آنتی‌بیوتیک فقط زمانی باید مصرف شود که پزشک عفونت باکتریایی مشخصی را تشخیص داده باشد. مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک نه‌تنها کمکی به سرماخوردگی نمی‌کند، بلکه می‌تواند باعث عوارض و افزایش مقاومت میکروبی شود.
آیا جراحی برای درمان رینیت در کودکان لازم است؟
رینیت معمولاً با جراحی درمان نمی‌شود.
اگر کودک به دلیل یک مشکل ساختاری مانند بزرگی قابل توجه آدنوئیدها، انحراف تیغه بینی یا مشکل دیگری دچار انسداد مزمن بینی باشد، متخصص ممکن است درمان‌های دیگری از جمله در موارد منتخب جراحی را بررسی کند.
بنابراین، جراحی درمان معمول آبریزش بینی یا رینیت آلرژیک نیست و فقط در شرایط خاص و پس از ارزیابی متخصص مطرح می‌شود.
مراقبت از نوزاد مبتلا به گرفتگی بینی
گرفتگی بینی در نوزاد می‌تواند تغذیه را دشوار کند. برای کمک به نوزاد:
- پیش از شیر دادن، در صورت نیاز از قطره سالین استفاده کنید.
- ترشحات قابل مشاهده را به‌آرامی تمیز کنید.
- مطمئن شوید نوزاد به اندازه کافی شیر دریافت میکند.
- محیط را عاری از دود و بوهای تحریک‌کننده نگه دارید.
- در صورت استفاده از بخور سرد، دستگاه را تمیز نگه دارید.
- برای خواب، نوزاد را همچنان به پشت و روی سطحی صاف و سفت بخوابانید.
برای باز کردن راه بینی، بالا آوردن تشک، قرار دادن بالش زیر سر نوزاد یا خواباندن او در وضعیت شیب‌دار توصیه نمی‌شود؛ حتی اگر گرفتگی بینی داشته باشد.
چه زمانی برای گرفتگی و آبریزش بینی کودک باید به پزشک مراجعه کرد؟
در بسیاری از موارد، آبریزش و گرفتگی بینی ناشی از سرماخوردگی بدون درمان اختصاصی برطرف می‌شود. با این حال، برخی علائم نیاز به ارزیابی پزشکی دارند.
در موارد زیر با پزشک تماس بگیرید:
- کودک دچار مشکل تنفسی یا تنفس سریع شده است.
- کودک نمی‌تواند به‌خوبی شیر بخورد یا مایعات مصرف کند.
- نشانه‌های کم‌آبی دیده می‌شود.
- علائم بیش از ۱۰ روز بدون بهبود ادامه پیدا می‌کنند.
- علائم پس از بهتر شدن دوباره شدید می‌شوند.
- تب طولانی یا قابل توجه وجود دارد.
- کودک بسیار بی‌حال یا غیرطبیعی به نظر می‌رسد.
- گرفتگی بینی طولانی‌مدت باعث اختلال جدی در خواب یا فعالیت کودک شده است.
- علائم آلرژی به‌طور مکرر تکرار می‌شوند و زندگی روزمره کودک را مختل می‌کنند.
CDC نیز برای بیماری‌های تنفسی، وجود مشکل تنفسی، کم‌آبی، تب طولانی یا بازگشت و تشدید علائم پس از بهبود را از مواردی می‌داند که نیاز به ارزیابی پزشکی دارند.
در نوزاد کمتر از ۳ ماه، تب ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
آیا رینیت می‌تواند خواب کودک را مختل کند؟
بله. گرفتگی بینی، به‌خصوص در رینیت آلرژیک، می‌تواند خواب کودک را دشوار کند. در صورت تداوم، اختلال خواب ممکن است باعث خستگی و کاهش تمرکز روزانه شود.
اگر کودک به‌طور مداوم به دلیل گرفتگی بینی خواب مناسبی ندارد، بهتر است به جای استفاده خودسرانه از داروهای ضداحتقان، علت مشکل توسط پزشک بررسی شود. در رینیت آلرژیک، کنترل مناسب التهاب بینی می‌تواند به بهبود علائم و خواب کودک کمک کند.
جمع‌بندی
رینیت به التهاب مخاط بینی گفته می‌شود و می‌تواند در اثر عفونت‌های ویروسی، آلرژی یا محرک‌های محیطی ایجاد شود. آبریزش و گرفتگی بینی از شایع‌ترین علائم آن هستند و در نوزادان ممکن است تغذیه و خواب را نیز دشوار کنند.
در موارد ساده، مراقبت‌هایی مانند استفاده از محلول نمکی، پاک کردن ملایم ترشحات بینی، تأمین رطوبت مناسب هوا و دور نگه داشتن کودک از دود و محرک‌ها می‌تواند به کاهش علائم کمک کند.
در رینیت آلرژیک، پزشک ممکن است بر اساس سن و شدت علائم از آنتی‌هیستامین یا اسپری کورتونی بینی استفاده کند. در مقابل، استفاده خودسرانه از ضداحتقان‌ها، آنتی‌بیوتیک‌ها یا داروهای ترکیبی سرماخوردگی برای کودکان توصیه نمی‌شود.
اگر کودک دچار مشکل تنفسی، کم‌آبی، علائم طولانی یا تشدیدشونده باشد یا نوزاد زیر سه ماه تب ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر داشته باشد، باید سریعاً ارزیابی پزشکی انجام شود.
خلاصه مطالب:
- رینیت یعنی التهاب مخاط داخلی بینی.
- سرماخوردگی، آلرژی و محرک‌های محیطی از علت‌های شایع علائم بینی در کودکان هستند.
- آبریزش بینی به‌تنهایی به معنای رینیت آلرژیک نیست.
- محلول نمکی ساده می‌تواند به کاهش گرفتگی و پاک شدن ترشحات بینی کمک کند.
- برای نوزادان، مکش بینی باید ملایم و در صورت نیاز انجام شود.
- بخور سرد و تمیز می‌تواند در هوای خشک به کاهش ناراحتی بینی کمک کند.
- دود سیگار، عطرهای تند و سایر محرک‌ها می‌توانند علائم را تشدید کنند.
- داروهای ضداحتقان برای نوزادان مناسب نیستند و در کودکان خردسال نباید خودسرانه مصرف شوند.
- آنتی‌بیوتیک برای سرماخوردگی ویروسی کاربردی ندارد.
- اسپری‌های کورتونی بینی ممکن است در رینیت آلرژیک مؤثر باشند، اما باید متناسب با سن و شرایط کودک استفاده شوند.
- رینیت معمولاً به جراحی نیاز ندارد.
- مشکل تنفسی، کم‌آبی، تداوم یا تشدید علائم نیازمند ارزیابی پزشکی است.
- تب ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر در نوزاد زیر سه ماه نیاز به ارزیابی فوری دارد.
منابع علمی
CDC – مدیریت سرماخوردگی
CDC – درباره سرماخوردگی
HealthyChildren – رینیت آلرژیک در کودکان
HealthyChildren – راهنمای داروهای بدون نسخه برای کودکان
FDA – داروهای سرفه و سرماخوردگی کودکان
تاریخ آخرین بررسی و به‌روزرسانی علمی: ۱۳ مهر ۱۴۰۵ (۵ اکتبر ۲۰۲۶)
