عفونت‌های تنفسی در کودکان چرا ایجاد می‌شوند؟

عفونت‌های تنفسی می‌توانند توسط ویروس‌ها، باکتری‌ها و در موارد بسیار خاص قارچ‌ها ایجاد شوند. ویروس‌ها عامل بسیاری از عفونت‌های تنفسی شایع دوران کودکی هستند.

از عوامل ویروسی مهم می‌توان به رینوویروس، ویروس آنفلوانزا، RSV، آدنوویروس و برخی ویروس‌های کرونا اشاره کرد. بسته به نوع بیماری، عوامل باکتریایی نیز می‌توانند موجب عفونت‌هایی مانند بعضی موارد پنومونی یا سینوزیت شوند.

انتقال عفونت‌های تنفسی معمولاً از طریق قطرات و ذرات تنفسی، تماس با ترشحات آلوده و تماس دست با چشم، بینی یا دهان اتفاق می‌افتد. حضور طولانی در محیط‌های بسته و شلوغ نیز می‌تواند احتمال انتقال برخی ویروس‌های تنفسی را افزایش دهد.

چه عواملی خطر عفونت تنفسی شدید را در کودک بیشتر می‌کنند؟

بیشتر کودکان پس از ابتلا به عفونت تنفسی بهبود پیدا می‌کنند، اما بعضی کودکان در معرض خطر بیشتری برای بیماری شدید هستند.

نوزادان و کودکان کم‌سن، به‌ویژه نوزادان، همچنین کودکان مبتلا به بیماری‌های زمینه‌ای مانند بیماری قلبی یا ریوی، نقص ایمنی یا برخی بیماری‌های مزمن ممکن است بیشتر در معرض عوارض شدید قرار داشته باشند.

قرار گرفتن در معرض دود سیگار و آلودگی هوا نیز می‌تواند سلامت دستگاه تنفسی کودک را تحت تأثیر قرار دهد و خطر عفونت‌های تنفسی را افزایش دهد.

انواع عفونت‌های تنفسی شایع در کودکان چیست؟

عفونت‌های تنفسی را می‌توان به‌طور کلی بر اساس محل درگیری به عفونت‌های دستگاه تنفسی فوقانی و تحتانی تقسیم کرد.

عفونت‌های دستگاه تنفسی فوقانی

سرماخوردگی، رینیت ویروسی و بسیاری از گلودردها در این گروه قرار می‌گیرند. آبریزش یا گرفتگی بینی، عطسه، گلودرد، سرفه و تب خفیف از علائم شایع هستند.

عفونت‌های دستگاه تنفسی تحتانی

برونشیولیت و پنومونی از بیماری‌های مهم این گروه هستند. برونشیولیت بیشتر در نوزادان و کودکان خردسال دیده می‌شود و معمولاً منشأ ویروسی دارد. پنومونی نیز می‌تواند ویروسی یا باکتریایی باشد.

برونشیت حاد نیز معمولاً یک بیماری ویروسی است و با سرفه همراه می‌شود. در مقابل، «برونشیت مزمن» بیماری معمول دوران کودکی نیست و نباید آن را به‌عنوان یکی از عفونت‌های تنفسی شایع کودکان معرفی کرد.

علائم عفونت‌های تنفسی در کودکان چیست؟

علائم به نوع عفونت، سن کودک و شدت بیماری بستگی دارند. موارد شایع شامل:

آبریزش یا گرفتگی بینی
عطسه
سرفه
گلودرد
تب
کاهش اشتها
خستگی و کاهش فعالیت
سردرد یا بدن‌درد در برخی کودکان
خس‌خس
تنفس سریع یا دشوار

در نوزادان ممکن است علائم متفاوت‌تر باشند و به شکل کاهش شیر خوردن، تحریک‌پذیری، بی‌حالی یا مشکل در تنفس ظاهر شوند.

آیا سرفه و آبریزش بینی کودک همیشه نشانه عفونت ریه است؟

خیر. بیشتر موارد آبریزش بینی، عطسه و سرفه در کودکان ناشی از عفونت‌های ویروسی قسمت‌های بالایی دستگاه تنفسی هستند.

وجود تنگی نفس، تنفس سریع، فرورفتگی قفسه سینه، کبودی یا کاهش واضح وضعیت عمومی بیشتر از خود آبریزش بینی یا سرفه، احتمال درگیری شدیدتر دستگاه تنفسی را مطرح می‌کند.

تفاوت سرماخوردگی و عفونت شدید تنفسی چیست؟

سرماخوردگی معمولاً با آبریزش یا گرفتگی بینی، عطسه و سرفه همراه است و در بیشتر کودکان بدون عارضه جدی برطرف می‌شود.

در عفونت‌های شدیدتر ممکن است کودک دچار تب قابل توجه، تنفس سریع یا دشوار، بی‌حالی، کاهش مصرف مایعات یا شیر و کاهش سطح هوشیاری شود. با این حال، شدت بیماری فقط با میزان تب مشخص نمی‌شود و وضعیت تنفس و حال عمومی کودک اهمیت زیادی دارند.

تشخیص عفونت‌های تنفسی در کودکان چگونه انجام می‌شود؟

پزشک ابتدا علائم، مدت بیماری، تماس با افراد بیمار، سابقه بیماری‌های زمینه‌ای و وضعیت واکسیناسیون کودک را بررسی می‌کند. سپس تعداد و الگوی تنفس، صدای ریه‌ها، میزان آب‌رسانی بدن و در صورت نیاز سطح اکسیژن خون ارزیابی می‌شوند.

در بسیاری از عفونت‌های تنفسی خفیف، معاینه بالینی برای تشخیص کافی است و نیازی به آزمایش یا تصویربرداری وجود ندارد.

در شرایط خاص ممکن است آزمایش‌هایی مانند تست آنفلوانزا یا سایر ویروس‌های تنفسی، آزمایش خون، اندازه‌گیری اکسیژن یا عکس قفسه سینه انجام شود. این بررسی‌ها باید بر اساس شرایط بالینی کودک انتخاب شوند و برای هر سرفه و سرماخوردگی ضروری نیستند.

آیا برای عفونت تنفسی کودک عکس ریه لازم است؟

خیر. برای بیشتر عفونت‌های تنفسی ساده، عکس قفسه سینه لازم نیست.

اگر پزشک به پنومونی شدید، عوارض بیماری یا تشخیص دیگری مشکوک باشد، ممکن است تصویربرداری را درخواست کند. پرتونگاری سینوس‌ها، اسکن مغز یا اسکن ریه آزمایش‌های معمول برای سرماخوردگی یا عفونت تنفسی کودکان نیستند.

درمان عفونت‌های تنفسی در کودکان چگونه است؟

درمان به علت بیماری بستگی دارد.

بسیاری از عفونت‌های ویروسی به درمان اختصاصی نیاز ندارند و هدف اصلی، کاهش علائم، تأمین مایعات و پایش وضعیت کودک است. استراحت کافی، نوشیدن مایعات و تمیز نگه داشتن بینی می‌توانند به راحتی کودک کمک کنند.

اگر بیماری باکتریایی مشخص یا بسیار محتمل باشد، پزشک بر اساس محل عفونت و عامل احتمالی، آنتی‌بیوتیک مناسب تجویز می‌کند. آنتی‌بیوتیک برای عفونت‌های ویروسی مانند بیشتر سرماخوردگی‌ها و برونشیت حاد مؤثر نیست.

آیا آنتی‌هیستامین و داروی ضدسرفه برای کودک مناسب است؟

آنتی‌هیستامین‌ها برای آلرژی‌های تنفسی کاربرد دارند، اما درمان معمول عفونت ویروسی نیستند.

همچنین داروهای بدون نسخه سرفه و سرماخوردگی برای کودکان خردسال می‌توانند خطرناک باشند و برای کودکان زیر ۶ سال به‌طور روتین توصیه نمی‌شوند؛ در سنین پایین‌تر، استفاده از این داروها باید فقط با نظر پزشک انجام شود.

برای بعضی کودکان، روش‌های ساده مانند مایعات کافی و قطره یا اسپری سالین بینی می‌توانند برای کنترل علائم مفیدتر و ایمن‌تر باشند.

آیا برای عفونت تنفسی کودک می‌توان از عسل استفاده کرد؟

عسل می‌تواند برای کاهش سرفه در کودکان یک سال به بالا استفاده شود، اما نباید به نوزادان زیر یک سال داده شود، زیرا خطر بوتولیسم نوزادی دارد.

عسل درمان عفونت نیست و فقط ممکن است به کاهش سرفه کمک کند.

آیا بخار آب برای عفونت تنفسی کودک مفید است؟

هوای مرطوب ممکن است در برخی کودکان به کاهش خشکی و ناراحتی بینی کمک کند. در صورت نیاز می‌توان از دستگاه بخور تمیز یا بخور سرد استفاده کرد.

اما نباید کودک را در معرض بخار مستقیم آب داغ یا ظرف آب جوش قرار داد؛ زیرا خطر سوختگی وجود دارد. استفاده از بخار یا حمام بخار داغ نیز جایگزین درمان پزشکی در کودک دچار تنگی نفس نیست.

مراقبت خانگی از کودک مبتلا به عفونت تنفسی

اگر بیماری خفیف است و پزشک نیاز به درمان خاصی تشخیص نداده، مراقبت خانگی شامل موارد زیر است:

به کودک فرصت استراحت بدهید.
مایعات را به مقدار کافی و دفعات مناسب در اختیار او قرار دهید.
در شیرخواران، شیردهی را ادامه دهید.
در صورت گرفتگی بینی، از محلول سالین مناسب استفاده کنید.
برای کاهش ناراحتی یا تب، داروی مناسب سن و وزن کودک را فقط طبق دستور پزشک یا بروشور فرآورده مصرف کنید.
کودک را از دود سیگار و سایر آلاینده‌های هوا دور نگه دارید.

در دوران بیماری، اشتها ممکن است موقتاً کاهش پیدا کند. در عوض، تأمین مایعات و جلوگیری از کم‌آبی بدن اهمیت ویژه‌ای دارد.

چه زمانی باید فوراً برای کودک کمک پزشکی بگیریم؟

وجود هر یک از علائم زیر می‌تواند نشانه بیماری شدید باشد:

کودک به سختی نفس می‌کشد.
هنگام دم، پوست بین دنده‌ها یا زیر قفسه سینه به داخل کشیده می‌شود.
لب‌ها یا صورت کودک آبی یا خاکستری می‌شود.
کودک نمی‌تواند به‌خوبی شیر بخورد یا بنوشد.
کودک به‌طور غیرطبیعی خواب‌آلود است و به سختی بیدار می‌شود.
تنفس کودک متوقف می‌شود یا مکث‌های تنفسی دارد.
تشنج رخ می‌دهد.
علائم پس از یک دوره بهبود دوباره شدید می‌شوند.
نشانه‌های کم‌آبی مانند کاهش واضح ادرار دیده می‌شود.

در کودکی که مشکل تنفسی واضح دارد، نباید منتظر بهتر شدن خودبه‌خودی ماند.

عفونت تنفسی کودک

عفونت‌های تنفسی در کدام فصل‌ها بیشتر دیده می‌شوند؟

بسیاری از ویروس‌های تنفسی در ماه‌های سرد سال شایع‌تر می‌شوند، زیرا افراد مدت بیشتری در محیط‌های بسته و نزدیک به هم قرار می‌گیرند. با این حال، عفونت‌های تنفسی در تمام فصل‌ها ممکن هستند.

در بهار و تابستان نیز برخی ویروس‌ها، آلرژی‌های تنفسی و تشدید آسم می‌توانند علائم تنفسی ایجاد کنند. بنابراین مراقبت از کودک نباید فقط به فصل زمستان محدود شود.

آیا هوای سرد باعث عفونت تنفسی کودک می‌شود؟

خود هوای سرد عامل ایجاد ویروس یا باکتری نیست. افزایش عفونت‌های تنفسی در فصل‌های سرد بیشتر با افزایش انتقال ویروس‌ها، حضور بیشتر در فضاهای بسته و تغییر شرایط محیطی ارتباط دارد.

بنابراین پوشاندن کودک با لباس مناسب اهمیت دارد، اما جلوگیری از عفونت فقط با گرم نگه داشتن بدن امکان‌پذیر نیست و رعایت بهداشت، تهویه مناسب و واکسیناسیون نیز اهمیت دارند.

پیشگیری از عفونت‌های تنفسی در کودکان

هیچ روشی نمی‌تواند احتمال همه عفونت‌های تنفسی را به صفر برساند، اما اقدامات زیر می‌توانند خطر ابتلا یا انتقال را کاهش دهند:

شستن دست‌ها

کودک و مراقبان او باید دست‌ها را به‌طور مرتب با آب و صابون بشویند. در نبود آب و صابون، محلول ضدعفونی‌کننده دست حاوی حداقل ۶۰ درصد الکل می‌تواند استفاده شود.

پوشاندن دهان و بینی هنگام سرفه و عطسه

به کودک آموزش دهید هنگام سرفه یا عطسه، دهان و بینی خود را با دستمال یا قسمت داخلی آرنج بپوشاند و دستمال استفاده‌شده را دور بیندازد.

تهویه مناسب

باز کردن پنجره‌ها در صورت مناسب بودن شرایط و افزایش جریان هوای تازه می‌تواند به کاهش تجمع ذرات تنفسی در محیط‌های بسته کمک کند.

دوری از افراد بیمار

زمانی که یکی از اعضای خانواده علائم یک عفونت تنفسی دارد، کاهش تماس نزدیک با کودک، به‌ویژه نوزادان و کودکان دارای بیماری زمینه‌ای، می‌تواند خطر انتقال را کاهش دهد. فرد بیمار نیز بهتر است تا زمان بهبود علائم و نداشتن تب حداقل برای ۲۴ ساعت، تا حد امکان از دیگران فاصله داشته باشد.

واکسیناسیون

به‌روز بودن واکسیناسیون کودک از مهم‌ترین راه‌های کاهش خطر برخی عفونت‌های تنفسی و عوارض شدید آن‌هاست. واکسن‌های متناسب با برنامه واکسیناسیون کشور، از جمله واکسن‌های مربوط به بیماری‌هایی مانند آنفلوانزا، سیاه‌سرفه، پنوموکوک و سرخک، نقش مهمی در پیشگیری دارند.

آیا ماسک برای پیشگیری از عفونت تنفسی کودک لازم است؟

ماسک می‌تواند در بعضی شرایط، مانند محیط‌های شلوغ و زمانی که بیماری‌های تنفسی در جامعه افزایش یافته‌اند، یک لایه محافظتی اضافی ایجاد کند.

با این حال، ماسک تنها یکی از ابزارهای پیشگیری است و جایگزین واکسیناسیون، بهداشت دست، تهویه مناسب و دوری از افراد بیمار نیست. انتخاب ماسک و نحوه استفاده نیز باید متناسب با سن کودک باشد.

تغذیه مناسب در دوران عفونت تنفسی

یک رژیم متنوع و متعادل برای رشد و عملکرد طبیعی سیستم ایمنی کودک اهمیت دارد، اما هیچ ماده غذایی خاصی نمی‌تواند عفونت تنفسی را درمان کند.

در دوران بیماری، کودک باید تا حد امکان مایعات کافی دریافت کند. در صورت داشتن اشتها، ارائه غذاهای معمول و متنوع ادامه پیدا کند. میوه‌ها، سبزیجات، غلات، پروتئین‌ها و لبنیات مناسب سن می‌توانند بخشی از یک رژیم متعادل باشند.

مصرف خودسرانه دوز بالای ویتامین C، ویتامین D یا سایر مکمل‌ها برای درمان عفونت تنفسی توصیه نمی‌شود؛ مکمل‌ها بیشتر در شرایطی کاربرد دارند که کمبود یا نیاز مشخصی وجود داشته باشد.

عفونت‌های تنفسی و آسم کودکان

ویروس‌های تنفسی می‌توانند در برخی کودکان باعث تشدید علائم آسم شوند. کودک مبتلا به آسم ممکن است هنگام عفونت دچار افزایش سرفه، خس‌خس یا تنگی نفس شود.

این کودکان باید برنامه درمانی آسم خود را طبق تجویز پزشک ادامه دهند و در صورت تشدید علائم، مطابق برنامه اقدام خود عمل کنند. افزایش نیاز به داروی تسکین‌دهنده یا بروز تنگی نفس قابل توجه نیازمند ارزیابی پزشکی است.

آیا عفونت‌های تنفسی باعث آسیب دائمی به ریه می‌شوند؟

بیشتر عفونت‌های تنفسی شایع دوران کودکی بدون ایجاد آسیب دائمی به ریه بهبود پیدا می‌کنند.

با این حال، بعضی عفونت‌های شدید، بیماری‌های خاص یا عوارض پنومونی می‌توانند نیاز به درمان و پیگیری بیشتری داشته باشند. همچنین در کودکان مبتلا به بیماری‌های مزمن ریوی، عفونت‌ها ممکن است علائم بیماری زمینه‌ای را تشدید کنند.

بنابراین نباید هر عفونت تنفسی را بی‌خطر تلقی کرد، اما در عین حال، عفونت‌های معمول دوران کودکی نیز به‌طور خودکار به معنی آسیب دائمی ریه نیستند.

سوالات متداول

شایع‌ترین علت عفونت‌های تنفسی در کودکان چیست؟

بسیاری از عفونت‌های تنفسی دوران کودکی، به‌ویژه سرماخوردگی و برونشیولیت، منشأ ویروسی دارند. برخی بیماری‌ها مانند بعضی موارد پنومونی می‌توانند باکتریایی باشند.

آیا هر کودک مبتلا به سرفه نیاز به آنتی‌بیوتیک دارد؟

خیر. آنتی‌بیوتیک روی ویروس‌ها اثر ندارد و برای بیشتر سرماخوردگی‌ها و برونشیت حاد مفید نیست. تجویز آنتی‌بیوتیک باید بر اساس تشخیص پزشک و احتمال عفونت باکتریایی انجام شود.

آیا خس‌خس سینه در کودک همیشه خطرناک است؟

خیر. خس‌خس می‌تواند در عفونت‌های ویروسی مانند برونشیولیت دیده شود. اما اگر خس‌خس همراه با تنگی نفس، فرورفتگی قفسه سینه، کبودی یا کاهش شیر خوردن باشد، کودک باید سریع ارزیابی شود.

برای سرفه کودک چه زمانی می‌توان عسل داد؟

برای کودکان یک سال به بالا، عسل می‌تواند به کاهش سرفه کمک کند. عسل برای کودکان زیر یک سال ممنوع است.

آیا کودک مبتلا به عفونت تنفسی باید حتماً در خانه بماند؟

تا زمانی که کودک تب دارد یا حال عمومی خوبی ندارد، استراحت در خانه و کاهش تماس با دیگران مناسب است. بازگشت به مدرسه یا مهدکودک باید زمانی باشد که علائم در حال بهتر شدن باشند و کودک توان شرکت در فعالیت‌های معمول را داشته باشد. برای کنترل انتقال ویروس نیز CDC بر بهبود علائم و نداشتن تب بدون داروی تب‌بر برای حداقل ۲۴ ساعت تأکید می‌کند.

جمع‌بندی

عفونت‌های تنفسی در کودکان بسیار شایع هستند و بخش بزرگی از آن‌ها توسط ویروس‌ها ایجاد می‌شوند. سرماخوردگی، برونشیت حاد و برونشیولیت از بیماری‌های شایع هستند و پنومونی نیز یکی از مهم‌ترین عفونت‌های تنفسی جدی در کودکان محسوب می‌شود.

بسیاری از عفونت‌های خفیف با استراحت، دریافت مایعات، مراقبت از بینی و کنترل علائم بهبود پیدا می‌کنند و به آنتی‌بیوتیک نیاز ندارند. داروهای ضدسرفه و سرماخوردگی نیز برای کودکان خردسال نباید خودسرانه مصرف شوند.

مهم‌ترین چیزی که والدین باید هنگام بیماری زیر نظر داشته باشند، نحوه تنفس، میزان هوشیاری، توانایی خوردن و نوشیدن و وضعیت عمومی کودک است. دشواری تنفس، فرورفتگی قفسه سینه، کبودی، کاهش شدید مصرف مایعات، بی‌حالی شدید یا تشنج از علائم هشدار هستند و نیاز به ارزیابی فوری دارند.

شست‌وشوی دست‌ها، تهویه مناسب، دوری از فرد بیمار، جلوگیری از تماس کودک با دود سیگار و به‌روز بودن واکسیناسیون نیز از اقدامات مهم برای کاهش خطر عفونت‌های تنفسی و عوارض آن‌ها هستند.