اختلالات شایع تیروئید در کودکان

اختلالات تیروئید در کودکان انواع مختلفی دارند. مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

کم‌کاری تیروئید: غده تیروئید هورمون کافی تولید نمی‌کند.
پرکاری تیروئید: مقدار هورمون تیروئید بیش از نیاز بدن تولید می‌شود.
کم‌کاری مادرزادی تیروئید: اختلال عملکرد تیروئید از بدو تولد وجود دارد.
تیروئیدیت خودایمنی یا هاشیموتو: یکی از علل مهم کم‌کاری اکتسابی تیروئید در کودکان و نوجوانان است.
ندول یا بزرگ شدن تیروئید: ممکن است نیازمند بررسی جداگانه باشد.

نوع، شدت و علت اختلال در هر کودک متفاوت است و درمان بر اساس همین عوامل تعیین می‌شود.

چکاب تیروئید کودکان

کم‌کاری تیروئید در کودکان چیست؟

کم‌کاری تیروئید زمانی اتفاق می‌افتد که غده تیروئید هورمون کافی تولید نمی‌کند. در کودکان، یکی از علل شایع کم‌کاری اکتسابی، تیروئیدیت هاشیموتو است؛ در حالی که بعضی کودکان نیز از بدو تولد دچار کم‌کاری تیروئید هستند.

کمبود هورمون تیروئید در صورت درمان نشدن می‌تواند سرعت رشد و روند تکامل کودک را تحت تأثیر قرار دهد.

علائم کم‌کاری تیروئید در کودکان

علائم کم‌کاری تیروئید می‌توانند به‌تدریج ایجاد شوند و در همه کودکان یکسان نیستند. برخی از نشانه‌های احتمالی عبارت‌اند از:

کاهش سرعت رشد قدی
خستگی و کاهش انرژی
یبوست
خشکی پوست
احساس سرما
افزایش وزن یا دشواری در کنترل وزن
کاهش تمرکز و عملکرد تحصیلی
خشکی یا تغییر وضعیت مو
تأخیر در بلوغ در برخی کودکان

در کودکان، کاهش سرعت رشد قدی می‌تواند یکی از سرنخ‌های مهم کم‌کاری تیروئید باشد.

هاشیموتو و تیروئید کودکان

تیروئیدیت هاشیموتو یک بیماری خودایمنی است که در آن سیستم ایمنی به بافت تیروئید حمله می‌کند. در ابتدا ممکن است کودک هیچ علامتی نداشته باشد و حتی سطح هورمون‌های تیروئید نیز طبیعی باشد.

در برخی کودکان، غده تیروئید بزرگ می‌شود و به‌مرور عملکرد آن کاهش پیدا می‌کند. برای تشخیص علت، ممکن است آزمایش آنتی‌بادی‌های تیروئید مانند Anti-TPO و Anti-Tg نیز درخواست شود.

وجود آنتی‌بادی به‌تنهایی به معنی آن نیست که کودک حتماً به دارو نیاز دارد؛ تصمیم‌گیری بر اساس عملکرد واقعی تیروئید، علائم و روند آزمایش‌ها انجام می‌شود.

پرکاری تیروئید در کودکان چیست؟

در پرکاری تیروئید، غده تیروئید مقدار زیادی هورمون تولید می‌کند و عملکرد بسیاری از سیستم‌های بدن افزایش می‌یابد.

شایع‌ترین علت پرکاری تیروئید در کودکان و نوجوانان، بیماری گریوز است. در این بیماری، آنتی‌بادی‌های خاصی گیرنده‌های TSH را تحریک می‌کنند و باعث افزایش فعالیت تیروئید می‌شوند.

علائم پرکاری تیروئید در کودکان

علائم ممکن است شامل موارد زیر باشد:

کاهش وزن با وجود اشتهای طبیعی یا افزایش‌یافته
تپش قلب یا ضربان قلب سریع
لرزش دست
تعریق و احساس گرمای زیاد
تحریک‌پذیری و تغییرات خلقی
اختلال خواب
افزایش دفعات دفع مدفوع
ضعف عضلانی
کاهش تمرکز
کاهش تحمل فعالیت

در برخی کودکان ممکن است رشد قدی سریع‌تر شود، اما بلوغ می‌تواند تحت تأثیر بیماری قرار گیرد.

کم‌کاری مادرزادی تیروئید چیست؟

کم‌کاری مادرزادی تیروئید به کمبود هورمون تیروئید از زمان تولد گفته می‌شود. این مشکل می‌تواند به علت تشکیل نشدن یا رشد ناکافی غده تیروئید، قرارگیری غیرطبیعی آن یا اختلال در تولید هورمون ایجاد شود.

بسیاری از نوزادان مبتلا، در زمان تولد علامت واضحی ندارند؛ به همین دلیل غربالگری نوزادان اهمیت زیادی دارد. تشخیص و درمان زودهنگام می‌تواند از آسیب‌های قابل پیشگیری به رشد و تکامل عصبی جلوگیری کند.

غربالگری کم‌کاری مادرزادی تیروئید چگونه انجام می‌شود؟

در کشورهایی که برنامه غربالگری نوزادان برای کم‌کاری مادرزادی تیروئید اجرا می‌شود، نمونه خون نوزاد در روزهای نخست زندگی بررسی می‌شود. در صورت غیرطبیعی بودن نتیجه غربالگری، آزمایش تأییدی خون شامل TSH و Free T4 انجام می‌شود.

نتیجه غیرطبیعی غربالگری به معنی تشخیص قطعی نیست و معمولاً به آزمایش تأییدی نیاز دارد. در صورت تأیید کم‌کاری مادرزادی، درمان باید بدون تأخیر آغاز شود. راهنمای AAP و اجماع ENDO-ERN بر شروع سریع لووتیروکسین در نوزادان مبتلا تأکید دارند.

علائم کم‌کاری مادرزادی تیروئید در نوزادان چیست؟

بسیاری از نوزادان در ابتدا علامت مشخصی ندارند، اما برخی ممکن است دچار:

زردی طولانی‌مدت
خواب‌آلودگی و دشواری در بیدار شدن برای شیر خوردن
مشکلات تغذیه
یبوست
گریه گرفته یا خشن
شلی عضلات
فتق ناف
زبان بزرگ‌تر از معمول
پوست خشک

شوند.

به دلیل اینکه علائم اولیه می‌توانند بسیار خفیف باشند، نباید منتظر بروز نشانه‌ها ماند و نتیجه غربالگری نوزاد باید پیگیری شود.

آزمایش تیروئید در کودکان چیست؟

مهم‌ترین آزمایش‌های خون برای ارزیابی عملکرد تیروئید شامل TSH و Free T4 یا FT4 هستند.

TSH هورمونی است که از غده هیپوفیز ترشح می‌شود و به تیروئید پیام می‌دهد که هورمون تولید کند. در کم‌کاری اولیه تیروئید معمولاً TSH افزایش پیدا می‌کند و FT4 کاهش می‌یابد.

در پرکاری تیروئید معمولاً TSH پایین است و FT4 و در بعضی موارد T3 افزایش پیدا می‌کنند. تفسیر آزمایش باید بر اساس سن کودک و محدوده مرجع همان آزمایشگاه انجام شود و نمی‌توان محدوده بزرگسالان را برای همه کودکان به کار برد.

چه آزمایش‌های دیگری ممکن است برای تیروئید کودک انجام شود؟

بر اساس علائم و علت احتمالی بیماری، پزشک ممکن است آزمایش‌های دیگری درخواست کند.

در بیماری‌های خودایمنی، اندازه‌گیری Anti-TPO، Anti-Tg یا آنتی‌بادی‌های گیرنده TSH مانند TRAb یا TSI می‌تواند به تشخیص علت کمک کند.

در صورت وجود توده یا بزرگ شدن تیروئید، سونوگرافی تیروئید یکی از روش‌های اصلی بررسی ساختار غده است. در موارد خاص ممکن است نمونه‌برداری با سوزن ظریف نیز انجام شود.

اسکن تیروئید با مواد رادیواکتیو فقط در شرایط خاص و بر اساس تشخیص پزشک استفاده می‌شود و آزمایش روتین برای همه کودکان مبتلا به اختلال تیروئید نیست.

آیا مصرف بیوتین روی آزمایش تیروئید اثر می‌گذارد؟

بله. بیوتین که در بعضی مکمل‌های مو، پوست و ناخن وجود دارد، می‌تواند برخی آزمایش‌های عملکرد تیروئید را به‌صورت کاذب غیرطبیعی نشان دهد.

اگر کودک مکمل حاوی مقدار زیادی بیوتین مصرف می‌کند، والدین باید پیش از آزمایش تیروئید پزشک را مطلع کنند. انجمن تیروئید آمریکا توصیه می‌کند برای کاهش این تداخل، بیوتین در فاصله مناسب پیش از آزمایش قطع شود.

درمان کم‌کاری تیروئید در کودکان چگونه است؟

درمان کم‌کاری تیروئید تأییدشده معمولاً با لووتیروکسین (T4) انجام می‌شود. این دارو همان هورمون T4 است که به شکل دارویی در اختیار بدن قرار می‌گیرد.

دوز دارو در کودکان بر اساس سن، وزن، علت بیماری و شدت کم‌کاری تعیین می‌شود و با رشد کودک ممکن است تغییر کند. آزمایش‌های TSH و FT4 نیز در فواصل مشخص انجام می‌شوند تا مقدار دارو تنظیم شود.

در کم‌کاری مادرزادی، درمان باید هرچه سریع‌تر شروع شود و پیگیری منظم اهمیت زیادی دارد، زیرا سال‌های ابتدایی زندگی برای رشد مغز اهمیت ویژه‌ای دارند.

جذب دارو می‌تواند تحت تأثیر بعضی مواد غذایی و مکمل‌ها قرار گیرد. مکمل‌های آهن و کلسیم نباید بدون توجه به زمان مصرف در کنار لووتیروکسین استفاده شوند. در کودکان و نوجوانان، مهم است که خانواده از قطع یا تغییر مقدار دارو بدون مشورت پزشک خودداری کنند.

درمان پرکاری تیروئید در کودکان چگونه است؟

در پرکاری تیروئید، درمان با توجه به علت، شدت بیماری، سن کودک و شرایط او انتخاب می‌شود.

در بیماری گریوز، متیمیزول (Methimazole) معمولاً داروی اصلی ضدتیروئید مورد استفاده در کودکان و نوجوانان است. در بعضی شرایط، پس از ارزیابی تخصصی، گزینه‌هایی مانند جراحی یا ید رادیواکتیو نیز ممکن است مطرح شوند.

مصرف دارو باید تحت نظر فوق‌تخصص غدد کودکان باشد. بعضی عوارض نادر اما مهم متی‌مازول شامل کاهش گلبول‌های سفید یا آسیب کبدی هستند. بروز تب و گلودرد شدید یا زردی پوست و چشم هنگام مصرف دارو باید سریعاً به پزشک اطلاع داده شود.

پزشک تیروئید کودک

آیا کودک مبتلا به بیماری تیروئید به رژیم غذایی خاصی نیاز دارد؟

در بیشتر کودکان، بیماری تیروئید با یک رژیم غذایی خاص درمان نمی‌شود. کودک باید یک رژیم غذایی متنوع و متناسب با سن خود داشته باشد.

ید برای ساخت هورمون‌های تیروئید ضروری است، اما هم کمبود و هم دریافت بیش از حد ید می‌تواند عملکرد تیروئید را مختل کند. بنابراین مصرف مکمل‌های ید، جلبک دریایی یا فرآورده‌های حاوی ید با هدف «تقویت تیروئید» نباید بدون نظر پزشک انجام شود.

منابع غذایی ید، بسته به رژیم غذایی و کشور، می‌توانند شامل لبنیات، تخم‌مرغ، ماهی و نمک یددار باشند. کودکان نباید برای تأمین ید مورد نیاز خود مقدار زیادی نمک مصرف کنند.

آیا مکمل سلنیوم، ویتامین D یا امگا ۳ برای تیروئید کودک لازم است؟

خیر، این مکمل‌ها درمان معمول اختلالات تیروئید نیستند. اگر کودک دچار کمبود یک ماده مغذی باشد، پزشک ممکن است مکمل مناسب را توصیه کند، اما مصرف خودسرانه مکمل‌ها برای درمان تیروئید توصیه نمی‌شود.

همچنین مصرف دوزهای بالای ید یا فرآورده‌های گیاهی حاوی ید می‌تواند حتی باعث اختلال عملکرد تیروئید شود.

آیا کودک مبتلا به کم‌کاری تیروئید می‌تواند ورزش کند؟

در صورت کنترل مناسب بیماری و نداشتن مشکل پزشکی دیگری، معمولاً کودک مبتلا به کم‌کاری تیروئید می‌تواند فعالیت‌های روزمره و ورزشی متناسب با سن خود را انجام دهد.

ورزش بخشی از سبک زندگی سالم کودک است، اما جایگزین درمان دارویی یا پیگیری آزمایش‌های تیروئید نمی‌شود. در دوران پرکاری تیروئید کنترل‌نشده، پزشک ممکن است درباره شدت فعالیت بدنی محدودیت موقتی توصیه کند، به‌ویژه در صورت وجود تپش قلب یا علائم قابل توجه.

آیا استرس باعث بیماری تیروئید در کودکان می‌شود؟

استرس ممکن است روی احساسات، خواب و برخی علائم جسمی کودک اثر بگذارد، اما نمی‌توان استرس را علت مستقیم همه اختلالات تیروئید دانست.

بیماری‌هایی مانند هاشیموتو و گریوز ماهیت خودایمنی دارند و عوامل ژنتیکی و محیطی مختلفی در آن‌ها نقش دارند. بنابراین درمان اختلال تیروئید نباید به کاهش استرس یا تغییر سبک زندگی محدود شود.

چه زمانی کودک باید برای مشکل تیروئید بررسی شود؟

اگر کودک یکی از علائم زیر را داشته باشد، بهتر است با پزشک مشورت شود:

کاهش یا افزایش غیرمنتظره وزن همراه با علائم دیگر
کاهش سرعت رشد قدی
یبوست یا تغییر مداوم عادات گوارشی همراه با سایر علائم
تپش قلب یا لرزش
خستگی و کاهش انرژی مداوم
حساسیت غیرعادی به سرما یا گرما
تورم یا توده در جلوی گردن
تغییر قابل توجه در عملکرد تحصیلی یا تمرکز
تغییرات غیرمعمول در زمان یا روند بلوغ
سابقه خانوادگی بیماری تیروئید یا بیماری‌های خودایمنی

وجود یکی از این علائم به‌تنهایی به معنی بیماری تیروئید نیست و تشخیص باید بر اساس معاینه و آزمایش انجام شود.

چه زمانی مراجعه فوری لازم است؟

اختلالات تیروئید معمولاً با مراجعه برنامه‌ریزی‌شده بررسی می‌شوند، اما برخی علائم نیازمند ارزیابی سریع هستند.

اگر کودک دچار تنگی نفس یا دشواری شدید در بلع به علت تورم گردن، تپش قلب شدید همراه با بدحالی، کاهش سطح هوشیاری یا علائم شدید و ناگهانی شود، باید فوراً تحت ارزیابی پزشکی قرار گیرد.

همچنین کودکی که برای پرکاری تیروئید داروی متی‌مازول مصرف می‌کند، در صورت بروز تب و گلودرد شدید یا علائم آسیب کبدی مانند زردی و ادرار تیره باید سریعاً با پزشک تماس بگیرد.

سوالات متداول

شایع‌ترین بیماری تیروئید در کودکان چیست؟

کم‌کاری تیروئید یکی از مهم‌ترین اختلالات تیروئید در کودکان است و تیروئیدیت هاشیموتو یکی از علل مهم کم‌کاری اکتسابی در کودکان و نوجوانان محسوب می‌شود. در پرکاری تیروئید نیز بیماری گریوز شایع‌ترین علت در کودکان و نوجوانان است.

برای تشخیص تیروئید کودک چه آزمایشی لازم است؟

معمولاً TSH و Free T4 از آزمایش‌های اصلی هستند. بر اساس علائم ممکن است آنتی‌بادی‌های تیروئید یا آزمایش‌ها و تصویربرداری‌های دیگر نیز درخواست شوند.

آیا کم‌کاری تیروئید کودک درمان می‌شود؟

کم‌کاری تیروئید معمولاً با لووتیروکسین به‌خوبی کنترل می‌شود. در بعضی انواع، درمان طولانی‌مدت یا مادام‌العمر لازم است و در برخی موارد ممکن است با برطرف شدن علت، عملکرد تیروئید تغییر کند. تشخیص علت برای تعیین مدت درمان اهمیت دارد.

آیا کم‌کاری مادرزادی تیروئید خطرناک است؟

اگر کم‌کاری مادرزادی تیروئید درمان نشود، می‌تواند رشد و تکامل عصبی کودک را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، غربالگری نوزادان و شروع سریع درمان در صورت تأیید تشخیص اهمیت زیادی دارد.

آیا کودک مبتلا به تیروئید باید مکمل ید مصرف کند؟

خیر، مصرف مکمل ید نباید خودسرانه انجام شود. نیاز به ید باید از طریق رژیم غذایی مناسب تأمین شود و مصرف بیش از حد ید نیز می‌تواند باعث اختلال عملکرد تیروئید شود.

جمع‌بندی

تیروئید کودکان نقش مهمی در رشد جسمی، تکامل مغز، سوخت‌وساز و عملکرد طبیعی بدن دارد. مهم‌ترین اختلالات آن شامل کم‌کاری، پرکاری و کم‌کاری مادرزادی تیروئید هستند و بیماری‌های خودایمنی مانند هاشیموتو و گریوز نیز می‌توانند در کودکان دیده شوند.

علائمی مانند کاهش سرعت رشد، خستگی، یبوست و افزایش وزن می‌توانند با کم‌کاری تیروئید همراه باشند، در حالی که کاهش وزن، تپش قلب، لرزش، تعریق و تحریک‌پذیری بیشتر در پرکاری دیده می‌شوند؛ با این حال، هیچ‌کدام از این علائم به‌تنهایی بیماری تیروئید را ثابت نمی‌کنند.

تشخیص معمولاً با TSH و Free T4 و در صورت نیاز آزمایش آنتی‌بادی‌ها و تصویربرداری انجام می‌شود. کم‌کاری تیروئید معمولاً با لووتیروکسین و پرکاری تیروئید بر اساس علت و شدت بیماری، اغلب با داروهای ضدتیروئید، درمان می‌شود. پیگیری منظم آزمایش‌ها و تنظیم دوز دارو در دوران رشد اهمیت زیادی دارد.

در نوزادان، غربالگری کم‌کاری مادرزادی اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا بسیاری از نوزادان مبتلا در بدو تولد علامت مشخصی ندارند و درمان زودهنگام می‌تواند از عوارض قابل پیشگیری بر رشد و تکامل عصبی جلوگیری کند.