ارتباط پدر و نوزاد؛ چگونه پیوند عاطفی عمیق‌تری ایجاد کنیم؟

با تولد نوزاد، طبیعی است که مادر به دلیل شیردهی و نیازهای جسمی نوزاد زمان زیادی را صرف مراقبت مستقیم از او کند. همین موضوع گاهی باعث می‌شود پدر احساس کند نقش کمتری در مراقبت از نوزاد دارد یا حتی نداند از کجا باید ارتباط خود را با فرزندش شروع کند.

اما پیوند عاطفی پدر و نوزاد قرار نیست یک‌شبه ایجاد شود و لازم نیست پدر دقیقاً همان کاری را انجام دهد که مادر انجام می‌دهد. ارتباط عاطفی از تعامل‌های روزمره، پاسخ دادن به نیازهای نوزاد، صحبت کردن، بازی کردن، در آغوش گرفتن و مشارکت در مراقبت از او شکل می‌گیرد. پژوهش‌ها نیز ارتباط و مشارکت فعال پدر را با برخی پیامدهای مثبت اجتماعی، رفتاری و شناختی در کودکان مرتبط دانسته‌اند.

چرا ارتباط پدر و نوزاد اهمیت دارد؟

نوزاد از همان ماه‌های نخست به رابطه پاسخ‌گو با مراقبان خود نیاز دارد. وقتی نوزاد با نگاه، صدا، لبخند، گریه یا حرکات بدن واکنش نشان می‌دهد و پدر به این نشانه‌ها پاسخ می‌دهد، یک تعامل رفت‌وبرگشتی شکل می‌گیرد که به آن «رفت و برگشت» یا Serve and Return گفته می‌شود.

این تعامل‌های پاسخ‌گو به شکل‌گیری ارتباطات عصبی مرتبط با زبان، مهارت‌های اجتماعی و تنظیم هیجانات کمک می‌کنند و بخشی از محیط رابطه‌ای هستند که معماری مغز در حال رشد در آن شکل می‌گیرد.

بنابراین برای ارتباط با نوزاد، نیازی به فعالیت پیچیده یا آموزشی خاص نیست. همان مراقبت روزانه، در صورتی که همراه با توجه و پاسخ‌گویی باشد، می‌تواند فرصتی برای ایجاد پیوند باشد.

پدر لازم نیست «مادر دوم» باشد

یکی از باورهای نادرست این است که پدر برای برقراری ارتباط با نوزاد باید دقیقاً همان نقش مادر را ایفا کند. واقعیت این است که پدر می‌تواند سبک تعامل و مراقبت مخصوص خودش را داشته باشد.

پدر می‌تواند با صحبت کردن، در آغوش گرفتن، آرام کردن، تعویض پوشک، حمام کردن ایمن، بازی، قصه خواندن و همراهی در مراقبت‌های روزانه، به بخش مهمی از زندگی نوزاد تبدیل شود.

مشارکت پدر همچنین می‌تواند به تقسیم مسئولیت‌های مراقبتی و حمایت از مادر کمک کند. این موضوع به‌خصوص در هفته‌ها و ماه‌های نخست که والدین خسته و کم‌خواب هستند، اهمیت زیادی دارد.

۱۰ راه برای تقویت ارتباط پدر و نوزاد

۱. هر روز زمانی را فقط با نوزاد بگذرانید

لازم نیست زمان زیادی باشد. چند دقیقه صحبت کردن، در آغوش گرفتن، نگاه کردن به صورت نوزاد یا بازی ساده می‌تواند بخشی از زمان اختصاصی پدر و کودک باشد.

مهم‌تر از طولانی بودن این زمان، تداوم و توجه واقعی است.

۲. هنگام صحبت کردن به چشمان نوزاد نگاه کنید

نوزادان به چهره انسان و صدای مراقبان خود توجه می‌کنند. وقتی پدر به نوزاد نگاه می‌کند، با او صحبت می‌کند و به حرکات و صداهایش پاسخ می‌دهد، یک تعامل رفت‌وبرگشتی ایجاد می‌شود.

لازم نیست این کار را به مسابقه «چه کسی دیرتر پلک می‌زند» تبدیل کنید! بهتر است نگاه کردن به چهره نوزاد همراه با لبخند، صحبت کردن و پاسخ دادن به نشانه‌های او باشد.

۳. تماس پوست با پوست داشته باشید

تماس پوست با پوست یا Skin-to-Skin فقط مخصوص مادر نیست. پدر نیز می‌تواند، در صورت پایدار بودن وضعیت نوزاد و فراهم بودن شرایط ایمن، نوزاد را روی سینه برهنه خود قرار دهد.

این تماس می‌تواند فرصتی برای آرامش، نزدیکی و ایجاد پیوند عاطفی باشد. پدران نیز می‌توانند در مراقبت کانگورویی از نوزاد مشارکت کنند، به‌خصوص در شرایطی که نوزاد نارس یا کم‌وزن است و تیم درمان آن را توصیه کرده است.

هنگام تماس پوست با پوست، پدر باید کاملاً بیدار و هوشیار باشد و صورت و راه هوایی نوزاد باز بماند. اگر احساس خواب‌آلودگی می‌کنید، نوزاد باید به محل خواب امن خود منتقل شود.

۴. پوشک نوزاد را عوض کنید

تعویض پوشک تنها یک وظیفه روزمره نیست؛ می‌تواند فرصتی برای ارتباط باشد.

هنگام تعویض پوشک با نوزاد صحبت کنید، لبخند بزنید و به واکنش‌های او پاسخ دهید. همین لحظه‌های کوتاه و تکرارشونده به نوزاد کمک می‌کنند صدای پدر، لمس او و شیوه مراقبتش را بشناسد.

۵. در زمان شیردهی، از مادر و نوزاد حمایت کنید

پدر ممکن است نتواند مستقیماً به نوزاد شیر مادر بدهد، اما نقش مهمی در موفقیت و آرامش فرایند شیردهی دارد.

آوردن آب و غذا برای مادر، کمک در آروغ گرفتن یا تعویض پوشک پس از شیر خوردن و فراهم کردن محیط آرام برای شیردهی، هم حمایت عملی از مادر است و هم مشارکت واقعی در مراقبت از نوزاد.

۶. برای نوزاد کتاب بخوانید

برای شروع کتاب خواندن لازم نیست منتظر بمانید تا نوزاد بتواند کلمات را بفهمد.

نوزاد از همان ابتدا به ریتم، آهنگ صدا و صدای گفتار توجه می‌کند. خواندن کتاب همچنین فرصتی برای تماس چشمی، در آغوش گرفتن، صحبت کردن و ایجاد یک روتین آرام است. آکادمی اطفال آمریکا خواندن مشترک را از بدو تولد توصیه می‌کند.

حتی اگر امروز حوصله داستان کودکانه ندارید، مهم‌تر از انتخاب متن، صدای پدر و تعامل او با کودک است. فقط بهتر است متن متناسب با سن کودک باشد و با صدای آرام خوانده شود.

۷. نوزاد را در آغوشی قرار دهید؛ اما با رعایت ایمنی

حمل نوزاد در آغوشی مناسب می‌تواند امکان نزدیکی و ارتباط را در طول روز فراهم کند، اما «آغوشی» با مراقبت کانگورویی یکی نیست و استفاده از آن باید با رعایت اصول ایمنی انجام شود.

صورت نوزاد باید همیشه قابل مشاهده باشد، بینی و دهان او نباید با پارچه یا بدن فرد پوشانده شود و چانه نباید روی قفسه سینه فشرده شود. این نکات به‌خصوص برای نوزادان کوچک‌تر اهمیت بیشتری دارند. نوزادان نارس یا دارای مشکلات تنفسی نیز ممکن است به محدودیت‌های خاصی در استفاده از آغوشی نیاز داشته باشند.

۸. حمام کردن نوزاد را به یک تجربه مشترک تبدیل کنید

حمام می‌تواند فرصت خوبی برای ارتباط پدر و نوزاد باشد؛ اما مهم‌ترین اصل، ایمنی است.

نوزاد حتی برای چند ثانیه نباید در وان، لگن یا هر سطح حاوی آب تنها بماند. هنگام حمام، تمام وسایل مورد نیاز را از قبل آماده کنید و همیشه یک دست خود را در موقعیتی قرار دهید که بتوانید به‌سرعت از نوزاد حمایت کنید. آب نیز باید گرم، نه داغ باشد.

بهتر است توصیه قدیمی درباره وارد شدن پدر و نوزاد به وان یا حمام مشترک کنار گذاشته شود؛ زیرا سر خوردن یا از دست رفتن کنترل می‌تواند خطر غرق‌شدگی ایجاد کند. حمام در یک وان یا تشت مناسب مخصوص نوزاد، با نظارت مستقیم پدر، انتخاب ایمن‌تری است.

۹. وقتی نوزاد بیمار است، در مراقبت از او سهیم شوید

بیماری نوزاد می‌تواند برای والدین نگران‌کننده باشد. پدر می‌تواند با در آغوش گرفتن نوزاد، کمک به شیردهی یا تغذیه طبق برنامه، اندازه‌گیری تب در صورت نیاز، فراهم کردن مایعات و تماس با پزشک در صورت وجود علائم هشدار، بخشی از مراقبت باشد.

البته در نوزادان کم‌سن، به‌خصوص تب در نوزاد کمتر از ۳ ماه، نباید فقط به مراقبت خانگی اکتفا کرد و ارزیابی پزشکی اهمیت دارد.

۱۰. با کودک بازی کنید؛ اما بازی باید متناسب با سن باشد

سبک بازی پدر و مادر ممکن است با یکدیگر متفاوت باشد. بازی پرتحرک‌تر در سن مناسب می‌تواند برای کودکان بزرگ‌تر لذت‌بخش و مفید باشد، اما برای نوزاد باید بازی آرام، قابل کنترل و متناسب با مرحله رشد باشد.

نوزاد را هرگز تکان شدید ندهید، در هوا پرت نکنید، از دست یا پا بلند نکنید و از حرکات شدید یا ناگهانی استفاده نکنید. در ماه‌های نخست، بازی‌هایی مانند لبخند زدن، تقلید صداهای نوزاد، آواز خواندن، صحبت کردن، نشان دادن اشیای ساده و حرکت آرام دست‌ها و پاها مناسب‌تر هستند.

با بزرگ‌تر شدن کودک، می‌توان بازی‌های حرکتی بیشتری را به شکل ایمن و روی زمین اضافه کرد.

نوزاد و پدر

ورزش با نوزاد؛ یک نکته مهم درباره ایمنی

گاهی توصیه می‌شود پدر از نوزاد به‌عنوان «وزنه» در تمرین‌های بدنسازی استفاده کند. این ایده بامزه به نظر می‌رسد، اما روش ایمنی برای ورزش کردن با نوزاد نیست.

حرکت دادن نوزاد در حین تمرین، بالا بردن او بالای سر یا استفاده از بدن او به‌عنوان وزنه می‌تواند خطر افتادن یا آسیب ایجاد کند. بهتر است پدر ورزش خود را جداگانه انجام دهد و زمان بازی با نوزاد را به فعالیت‌هایی اختصاص دهد که برای سطح رشدی او مناسب هستند.

عکس گرفتن؛ فرصتی برای ثبت خاطرات

عکاسی از نوزاد می‌تواند به پدر کمک کند لحظه‌های روزمره را ثبت کند و بخشی از تجربه پدر شدن را برای خود و خانواده نگه دارد.

با این حال، بهتر است عکس گرفتن جای ارتباط مستقیم را نگیرد. نوزاد به چهره، صدا، لمس و پاسخ‌گویی واقعی بیشتر از ثبت تصویری یک لحظه نیاز دارد.

همچنین هنگام عکس گرفتن، همیشه ایمنی نوزاد را بر گرفتن یک عکس زیبا مقدم بدانید؛ کودک را برای عکس در وضعیت‌های ناپایدار یا روی سطوح بلند قرار ندهید.

آیا پدر و نوزاد می‌توانند بدون وجود مادر پیوند عاطفی داشته باشند؟

بله. پیوند عاطفی نوزاد با مراقبان مختلف می‌تواند در طول زمان شکل بگیرد. لازم نیست مادر همیشه واسطه ارتباط پدر و نوزاد باشد.

وقتی پدر به‌طور منظم به نیازهای نوزاد پاسخ می‌دهد، او را آرام می‌کند، با او حرف می‌زند، در آغوش می‌گیرد و در مراقبت‌های روزمره حضور دارد، فرصت‌های زیادی برای ایجاد یک رابطه عاطفی اختصاصی به وجود می‌آید.

آیا دیر شروع کردن ارتباط با نوزاد یعنی پیوند عاطفی از دست رفته است؟

خیر. شکل‌گیری رابطه والد و کودک یک فرایند تدریجی است و در طول زمان ادامه دارد. حتی اگر پدر در هفته‌های اول به دلیل کار یا شرایط خانوادگی حضور کمتری داشته باشد، می‌تواند با افزایش تعامل‌های روزمره، این رابطه را تقویت کند.

برای ایجاد یک رابطه خوب، «لحظه جادویی» یا یک فعالیت خاص لازم نیست؛ تعامل‌های کوچک و تکرارشونده اهمیت زیادی دارند.

پرسش‌های متداول

آیا نوزاد از همان ابتدا پدرش را می‌شناسد؟

نوزادان از همان ماه‌های نخست به صدا، چهره و شیوه تعامل مراقبان خود توجه نشان می‌دهند. صحبت کردن مکرر با نوزاد و پاسخ دادن به صداها و حرکات او به شکل‌گیری آشنایی و تعامل کمک می‌کند.

پدر برای ایجاد رابطه با نوزاد حتماً باید او را با شیشه تغذیه کند؟

خیر. تغذیه با شیشه تنها یکی از شکل‌های مراقبت است و اصلاً ضروری نیست. پدر می‌تواند از طریق تعویض پوشک، آروغ گرفتن، حمام ایمن، در آغوش گرفتن، تماس پوست با پوست، بازی، صحبت کردن و حمایت از مادر در دوران شیردهی با نوزاد ارتباط برقرار کند.

آیا تماس پوست با پوست فقط مخصوص مادر است؟

خیر. پدر نیز می‌تواند در شرایط مناسب و با رعایت اصول ایمنی تماس پوست با پوست با نوزاد داشته باشد. این تماس می‌تواند به نزدیکی و آرامش نوزاد کمک کند.

آیا پدر می‌تواند با نوزاد بازی پرتحرک داشته باشد؟

بازی باید با سن و توانایی حرکتی کودک متناسب باشد. در نوزادان، بازی آرام و کنترل‌شده مناسب‌تر است و تکان دادن شدید یا بالا انداختن نوزاد ممنوع است. با رشد کودک می‌توان بازی‌های حرکتی بیشتری را به شکل ایمن انجام داد.

آیا اگر پدر در هفته‌های اول زیاد با نوزاد نباشد، دیگر نمی‌تواند با او ارتباط نزدیکی برقرار کند؟

خیر. رابطه عاطفی در طول زمان شکل می‌گیرد و فرصت‌های زیادی برای تقویت آن وجود دارد. مهم این است که پدر از تعامل‌های روزمره و پاسخ‌گویی منظم به نیازهای کودک استفاده کند.

جمع‌بندی

ارتباط پدر و نوزاد با یک کار خاص یا یک فعالیت ویژه ایجاد نمی‌شود؛ این رابطه از مجموعه‌ای از لحظه‌های ساده و تکرارشونده شکل می‌گیرد. نگاه کردن به صورت نوزاد، صحبت کردن، در آغوش گرفتن، تماس پوست با پوست، تعویض پوشک، خواندن کتاب، حمام ایمن، بازی متناسب با سن و کمک به مادر، همگی می‌توانند بخشی از این ارتباط باشند.

پدر لازم نیست جای مادر را بگیرد یا دقیقاً مانند مادر از نوزاد مراقبت کند. آنچه برای نوزاد اهمیت دارد، وجود یک مراقب حاضر، پاسخ‌گو، مهربان و قابل اعتماد است. همین تعامل‌های روزمره، به شکل‌گیری رابطه عاطفی و محیط رشدی سالم برای کودک کمک می‌کنند.